İsviçre’de taşıyıcı annelik: amaçlanan ebeveynler için uygunluk
Kısa cevap
İsviçre’de, amaçlanan ebeveynlerin vatandaşlık, ikamet, evlilik, tıbbi gereklilik veya genetik bağ kanıtlayarak kabul edilebileceği hukuka uygun bir ülke içi taşıyıcı annelik programı yoktur. Federal Anayasa’nın 119. maddesinin 2(d) bendi her türlü taşıyıcı anneliği yasaklar; Tıbbi Destekli Üreme Hakkında Federal Kanun’un (FMedA) 4. maddesi de bu yasağı düzenler. Bu nedenle pratik soru, İsviçre’de hangi başvuru kategorisinin uygun olduğu değil, ülke içinde hukukun neye izin verdiği ve çocuk yurt dışındaki bir düzenleme kapsamında doğarsa hangi hukuki risklerin ortaya çıkacağıdır.
Kural: uygunluk testi değil, yasak
Anayasal kural, İsviçre’de gerçekleştirilen uygulamalar bakımından kesindir: taşıyıcı anneliğin tüm biçimleri yasaktır. FMedA da bu uygulamayı yasaklı uygulamalar arasında sayar. Bu hükümlerin hiçbiri yabancı uyruklular, İsviçre vatandaşları, ülkede ikamet edenler veya etmeyenler, evli çiftler ya da bekâr kişiler için ülke içi bir başvuru yolu oluşturmaz. Bir kliniğin dosyayı değerlendirmeye istekli olması, yurt dışında sözleşme imzalanması veya ebeveynlerin kendi gametlerinin kullanılması İsviçre hukukunda istisna yaratmaz. Bu yazı İsviçre hukukunu ele alır; başka bir ülkedeki belirli bir programın hukuka uygun olup olmadığını belirlemez.
Başvuru kategorileri: sonucu ne değiştirir?
Aşağıdaki tablo, İsviçre’de yürütülecek taşıyıcı annelik hakkındadır. Başka bir ülkenin hukukuna göre programa kabul edilme konusunu karara bağlamaz.
| Başvuru sahibinin durumu | İsviçre’de sonuç | Neden |
|---|---|---|
| İsviçre vatandaşı veya yabancı uyruklu | Ülke içi yol yok | Vatandaşlık anayasal ve yasal yasağı ortadan kaldırmaz. |
| İkamet eden veya etmeyen | Ülke içi yol yok | İkamet, yasağın istisnası değildir. |
| Evli çift | Ülke içi yol yok | Evlilik yasak bir yöntemi hukuka uygun hâle getirmez. |
| Evli olmayan çift veya tek amaçlanan ebeveyn | Ülke içi yol yok | Yasak yalnızca tek bir aile yapısıyla sınırlı değildir. |
| Aynı cinsiyetten çift | Ülke içi yol yok | İlişkinin türü istisna yaratmaz. |
| Genetik bağı bulunan amaçlanan ebeveyn | Ülke içi yol yok | Genetik bağ uygulamayı İsviçre’de hukuka uygun kılmaz. |
| Gebeliği taşıyamayan kişi | Ülke içi yol yok | Tıbbi gereklilik özel yasağı ortadan kaldırmaz. |
Vatandaşlık ve ikamet farklı meselelerdir
İsviçre’de yürütülen bir program bakımından vatandaşlık bir erişim ölçütü değildir: İsviçre vatandaşı olmak taşıyıcı anneliğe izin vermez; yabancı olmak da özel bir yol açmaz. İkamet de ülke içindeki programı hukuka uygun hâle getirmez. Bu mesele, yurt dışındaki bir düzenlemeden sonra çocuğun mutat meskeni ve uygulanacak soybağı hukuku sorusundan ayrıdır. Federal Mahkeme, BGE 148 III 245 ve BGE 148 III 384 (2022) kararlarında, somut olaylarda amaçlanan ebeveynlerin İsviçre’de yerleşik olmaları, çocuğun bakımını doğumdan hemen itibaren fiilen üstlenmeleri ve kısa süre içinde kendi yaşam merkezlerinin bulunduğu ülkeye dönmeyi planlamaları nedeniyle çocukların doğum anındaki mutat meskeninin İsviçre olduğunu kabul etti. Sonuç, her olayın koşullarına bağlıdır. Doğum yeri tek başına uygulanacak hukuku belirlemez; ebeveynlerin İsviçre’de ikamet etmesi de her vakayı otomatik olarak çözmez.
Evlilik veya tıbbi durum sonucu değiştirir mi?
Ülke içindeki taşıyıcı annelik yasağı bakımından hayır. Evlilik, evli olmayan birliktelik, bekâr olmak, cinsel yönelim, kısırlık veya genetik bağ istisna yaratmaz. FMedA, genel olarak tıbbi destekli üremeye ilişkin, çocuğun yararı ve belirli tedavilere erişim gibi konuları düzenleyen ayrı kurallar içerir. Bu kurallar taşıyıcı anneliğe izin veriyormuş gibi yorumlanmamalıdır; 4. maddedeki özel yasak geçerliliğini korur. Bir kişi hukuka uygun bir doğurganlık tedavisinin koşullarını karşılayabilir ancak yine de İsviçre’de taşıyıcı anne kullanamaz. Yurt dışındaki doğumdan sonra evlat edinme ve ebeveynliğin kurulması da ayrı konulardır.
Ceza hükümleri: fiil ve kişi belirlenmelidir
FMedA’nın 31. maddesi, taşıyıcı annede yardımcı üreme tekniği uygulayan kişiye üç yıla kadar hapis veya para cezası öngörür; taşıyıcı annelikte aracılık yapan kişiye de aynı ceza uygulanır. Madde, yalnızca amaçlanan ebeveyn olma statüsünü açıkça suç saymaz. Ancak bu, genel bir cezasızlık güvencesi değildir: somut davranışın kanunda belirtilen fiiller kapsamına girip girmediği ve İsviçre ceza hukukunun yurt dışında gerçekleştirilen eylemlere uygulanıp uygulanmadığı ayrıca değerlendirilmelidir. Değerlendirme, ilgili kişilere, davranışlara, yere ve zamana bağlıdır; kliniğin açıklaması bu hukuki incelemenin yerini tutmaz.
Düzenleme yurt dışındaysa ebeveynlik ayrıca incelenmelidir
Ülke içindeki yasak, yurt dışındaki bir düzenlemenin bütün meselelerini çözmez. Yabancı hukuk amaçlanan ebeveynleri yasal ebeveyn sayabilir; ancak bu statü İsviçre’de otomatik olarak tanınmaz. İsviçre makamları uygulanacak hukuku belirlemek, sunulan belgenin mahkeme kararı mı, idari karar mı yoksa yalnızca doğum belgesi mi olduğunu incelemek, tanıma koşullarını ve kamu düzeninin etkisini değerlendirmek zorunda kalabilir. Ebeveynlik, vatandaşlık, pasaport verilmesi, doğum ülkesinden çıkış izni, İsviçre’ye giriş ve göçmenlik statüsü ayrı hukuki konulardır. Klinik sözleşmesi, DNA kanıtı veya yabancı doğum belgesi bunların tümüne tek başına cevap vermez.
Yabancı mahkeme kararı: BGE 141 III 312
Federal Mahkeme, 21 Mayıs 2015 tarihli BGE 141 III 312 (5A_748/2014) kararında, taşıyıcı annelik yoluyla doğan bir çocuk için kayıtlı iki partneri baba olarak gösteren Kaliforniya kararını inceledi. Yabancı karar, çocukla genetik bağı bulunan amaçlanan baba bakımından tanındı; genetik bağı olmayan partner bakımından tanınmadı. Bu dava, yabancı belgenin türünün ve çocuğun her bir amaçlanan ebeveynle ilişkisinin önemli olduğunu gösterir. Tüm yabancı ebeveynlik kararlarının tanınacağı veya genetik bağın her usulde tek başına yeterli olacağı anlamına gelmez.
Doğum belgeleri: BGE 148 III 245 ve BGE 148 III 384
İsviçre’de ikamet eden amaçlanan ebeveynler ve Gürcistan’da taşıyıcı annelik yoluyla doğan çocuklarla ilgili 2022 tarihli iki kararda Mahkeme yaklaşımını netleştirdi. 7 Şubat 2022 tarihli BGE 148 III 245 ve 1 Temmuz 2022 tarihli BGE 148 III 384 kararlarında Gürcistan doğum belgeleri, İsviçre Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu’nun 70. maddesi anlamında ebeveynliği belirleyen yabancı mahkeme kararları sayılmadı. Çocukların doğum anındaki mutat meskeninin İsviçre olduğu kabul edildiğinden, bu davalarda İsviçre soybağı hukuku uygulandı. Doğumu yapan kadın yasal anne sayıldı. BGE 148 III 245 kararında, genetik bağ bulunmasına rağmen amaçlanan anne yalnızca doğum belgesine dayanarak otomatik olarak yasal anne şeklinde kaydedilmedi; BGE 148 III 384 ise farklı olgular altında aynı temel sonuca ulaştı. Üreme veya taşıyıcı annelik sözleşmesi de tek başına İsviçre hukukuna göre geçerli bir babalık tanıması değildi. Genetik bağı bulunan amaçlanan babanın İsviçre koşullarına uygun resmî tanıma yapması gerekebilir; amaçlanan anne ise eşin çocuğunu evlat edinme olanağını değerlendirebilir. Bunlar olası yollardır, garantili sonuçlar değildir; kullanılabilirlik ve usul olgulara ve yürürlükteki hukuka bağlıdır.
İsviçre hukuku incelemesi için belgeler
Yurt dışındaki programa bağlanmadan önce veya çocuk zaten doğmuşsa derhâl tam ve tutarlı bir dosya hazırlayın. Dosyada şunlar bulunmalıdır: (1) klinik ve taşıyıcı anneyle yapılan tüm sözleşmeler, ekler ve ödeme belgeleri; (2) dayanılan yabancı hukuk ve ebeveynliğin nasıl kurulduğuna ilişkin resmî veya uzman açıklaması; (3) orijinal doğum belgesi ve varsa ayrı mahkeme kararı ya da idari karar; (4) amaçlanan ebeveynlerin kimlik, vatandaşlık ve ikamet belgeleri; (5) ilgili tarihte taşıyıcı annenin medeni durumu; (6) önemliyse genetik bağı gösteren güvenilir kanıtlar; (7) rızalar, donör ve tıbbi kayıtlar; (8) planlanan seyahat, pasaport, vatandaşlık ve giriş belgeleri. Onaylı kopya, apostil, tasdik ve tercümeleri yalnızca yetkili makamın istediği ölçüde hazırlatın; her ülke ve belge için aynı formalitelerin kabul edildiğini varsaymayın.
Daha güvenli karar sırası
Önce durumu belirleyin: İsviçre’de planlanan bir işlem mi, tasarlanan yabancı program mı, yoksa yurt dışında doğmuş bir çocuk mu? Yabancı program düşünülüyorsa iade edilmeyen bir ödeme yapmadan veya sözleşme imzalamadan önce İsviçreli bir hukukçudan yazılı görüş alın. Görüş, uygulanacak kanunlar ihtilafı kurallarını, elde edilecek yabancı belgenin tam türünü, İsviçre’de muhtemel ebeveynlik statüsünü ve her ebeveyn-çocuk ilişkisinin kurulması veya tanınması için gerçekçi yolları belirlemelidir. Seyahat, vatandaşlık, pasaport ve göçmenlik konularını yetkili makamlarla ayrıca doğrulayın. Çocuk doğmuşsa uluslararası aile hukuku uzmanına ve yetkili kantonal medeni hâl denetim makamına gecikmeden başvurun; yalnızca doğum belgesini değil, tüm dosyayı sunun. Hangi işlemlerin, belgelerin ve sürelerin geçerli olduğunu sorun; yanıtları yazılı saklayın.
Bu rehber neyi ortaya koyar, neyi garanti etmez?
Güvenilir başlangıç noktası açıktır: amaçlanan ebeveynler vatandaşlıklarını, ikametlerini, medeni durumlarını, tıbbi kanıtlarını veya genetik katkılarını değiştirerek İsviçre’de yürütülen hukuka uygun bir taşıyıcı annelik programına erişemez. Yabancı bir düzenleme, somut olgulara göre ayrı inceleme gerektirir. Ebeveynlerin ve çocuğun doğumdaki mutat meskeni, yabancı belgenin niteliği ve düzenleyen makam, genetik bağlar, taşıyıcı annenin medeni durumu ve sonradan yapılan resmî işlemler sonucu etkileyebilir. Atıf yapılan kararlar belirli olaylara ilişkindir; başka bir olayda ebeveynliğin tanınmasını, vatandaşlığı, seyahat hakkını veya evlat edinmeyi garanti etmez. Bir yola güvenmeden önce İsviçre aile hukuku ve milletlerarası özel hukuk uzmanı güncel mevzuatı, kantonal usulü ve ilgili yabancı hukuku doğrulamalıdır.
Resmî kaynaklar
- [CH-CONST-119] İsviçre Federal Anayasası, 119(2)(d) maddesi (resmî metin)
- [CH-FMEDA] Tıbbi Destekli Üreme Hakkında Federal Kanun (FMedA), 4 ve 31. maddeler
- [CH-BGE-141-III-312] İsviçre Federal Mahkemesi, BGE 141 III 312, 21 Mayıs 2015
- [CH-BGE-148-III-245] İsviçre Federal Mahkemesi, BGE 148 III 245, 7 Şubat 2022
- [CH-BGE-148-III-384] İsviçre Federal Mahkemesi, BGE 148 III 384, 1 Temmuz 2022
