İsviçre · Uyuşmazlıklar, retler ve başvuru yolları

Ret kararını ve delilleri incelemek için hazırlanmış, işaretli hukuk belgeleri, açık klasör ve not defteri bulunan sade bir masa.

İsviçre’de taşıyıcı annelik uyuşmazlıkları: ret kararları, sorumluluk ve başvuru yolları

Ret kararı ne anlama gelir, ne anlama gelmez?

Yurt dışında taşıyıcı annelik yoluyla doğan bir çocuğun ardından verilen İsviçre ret kararı farklı konulara ilişkin olabilir: yabancı mahkeme kararının tanınması, yabancı doğum belgesinin İsviçre nüfus siciline kaydı, İsviçre soybağı hukukunun uygulanması veya belirli bir amaçlanan ebeveynin kaydedilmesi. Doğru başvuru yolu kararın türüne, kararı veren makama ve hukuki gerekçeye bağlıdır.

Yabancı doğum belgesi veya taşıyıcı annelik sözleşmesi, İsviçre’de soybağını kendiliğinden kesinleştirmez. Bunun tersi de doğru değildir: İsviçre’deki yasak, her yabancı belgenin mutlaka tanınmayacağı anlamına gelmez. Belgenin türü, uygulanacak hukuk, çocuğun hukuki bağları ve ailenin İsviçre ile gerçek bağlantısı önemlidir. Önce ret kararının tam yazılı metnini alın ve hangi kaydın reddedildiğini belirleyin.

Uyuşmazlığı belirleyen İsviçre kuralları

Federal Anayasa’nın 119. maddesinin 2. fıkrasının (d) bendi, taşıyıcı anneliğin tüm biçimlerini yasaklar. Tıbbi Yardımlı Üreme Hakkında Federal Kanun’un (RMA) 4. maddesi de taşıyıcı anneliği yasaklamaktadır. RMA’nın 31. maddesi uyarınca, taşıyıcı anne üzerinde yardımcı üreme tekniği kullanan veya taşıyıcı annelikte aracılık yapan kişi üç yıla kadar hapis ya da para cezasıyla cezalandırılabilir. Bu, yabancı bir belgede adı geçtiği için her niyet edilen ebeveynin otomatik olarak ceza sorumluluğu taşıdığı anlamına gelmez. Somut davranış, kişinin rolü ve İsviçre’nin ceza yargı yetkisi ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Yabancı bir nüfus belgesinin veya mahkeme kararının tanınması ayrı bir meseledir. İsviçre Milletlerarası Özel Hukuk Federal Kanunu (PILA) uygulanabilir; özellikle 27. madde (kamu düzeni/ordre public), 32. madde (yabancı nüfus kayıtlarının tescili), 70. madde (ebeveyn-çocuk ilişkisine ilişkin yabancı kararların tanınması) ve 68. madde dâhil soybağına ilişkin kanunlar ihtilafı kuralları önem taşıyabilir. Soybağını belirleyen yabancı bir mahkeme kararı, nüfus idaresince düzenlenen doğum belgesiyle mutlaka aynı şekilde değerlendirilmez. Çocuğun mutat meskeni, belgeyi düzenleyen makam, yabancı belgenin hukuki etkisi ve ailenin İsviçre ile gerçek bağlantıları önem taşıyabilir; yalnızca doğum yeri belirleyici değildir.

Her başvuruda üç soruyu ayrı tutun: taşıyıcı annelik yasağı ihlal edildi mi veya dolanıldı mı; somut yabancı belge tanınabilir mi; İsviçre makamlarının uyguladığı hukuka göre soybağı nasıl kurulabilir? Bir sorunun yanıtı diğerlerini otomatik olarak çözmez.

İsviçre mahkemeleri ve AİHM’in yaklaşımı

BGE 141 III 312 kararında Federal Mahkeme, Kaliforniya mahkeme kararını genetik baba bakımından tanımış, ancak çocukla genetik bağı bulunmayan diğer niyet edilen ebeveyn bakımından tanımamıştır. BGE 141 III 328 kararında İsviçre Federal Mahkemesi, çocuklarla genetik veya biyolojik bağı bulunmayan niyet edilen ebeveynlerin soybağının İsviçre nüfus siciline kaydedilmesini reddetti. Soybağı Kaliforniya mahkemesinin kararıyla kurulmuş ve Kaliforniya doğum belgelerine işlenmişti; Mahkeme somut olayda bu kaydın İsviçre kamu düzenine aykırı olduğuna hükmetti. Belgeler ve olaylar farklıydı; bu kararlar, yurt dışındaki taşıyıcı annelik kayıtlarının tümü için ne otomatik tanıma ne de genel bir ret kuralı oluşturur.

5A_32/2021 sayılı kararda (BGE 148 III 384, 1 Temmuz 2022) Federal Mahkeme, Gürcistan doğum belgesini PILA kapsamında yabancı bir mahkeme kararı olarak değerlendirmemiş ve bu belgeye dayanarak niyet edilen babanın kaydedilmesini öngören kanton kararını bozmuştur. Çocuğun mutat meskeni İsviçre’de olduğundan İsviçre soybağı hukuku uygulanmıştır; Medeni Kanun’un 252(1). maddesine göre hukuki anne, çocuğu doğuran kadındır. Mahkeme, klinik veya taşıyıcı annelik sözleşmesinin tek başına geçerli bir babalık tanıması olmadığını teyit etmiştir. Kanuni koşullar sağlanmışsa ve mevcut bir hukuki soybağı bu yolu engellemiyorsa, genetik bağı olan niyet edilen baba ayrı bir resmî tanıma işlemiyle babalığını kurabilir; ardından partneri, evlat edinme koşullarına tabi olarak üvey çocuk evlat edinme başvurusu yapabilir. Bunlar ayrı ve somut olgulara bağlı usullerdir; yabancı belgenin otomatik tanınması değildir.

AİHM Büyük Dairesinin 10 Nisan 2019 tarihli ve Fransa Yargıtayının talebi üzerine verdiği danışma görüşü, gestasyonel taşıyıcı annelik yoluyla doğan bir çocuk ile niyet edilen anne arasındaki ilişkiye dair belirli bir olayı ele almıştır. Mahkeme, 8. maddenin iç hukukun bu ilişkinin hukuken tanınması için bir imkân sunmasını gerektirdiğini yorumlamıştır. Ancak bu, Fransa’daki bir yargılama kapsamında verilen danışma görüşüdür; İsviçre’ye bir ebeveyni kaydetme emri veren karar değildir. Mahkeme yabancı doğum belgesinin otomatik olarak aktarılmasını zorunlu tutmamıştır: evlat edinme yolu etkili, hızlı ve çocuğun üstün yararına uygun ise yeterli olabilir. D.B. ve Diğerleri/İsviçre (22 Kasım 2022) davasında, İsviçre hukuku yedi yıldan uzun süre tanıma yolu sunmadığı için çocuğun özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine karar verilmiş; niyet edilen ebeveynlerin aile hayatı hakkının ihlal edildiği sonucuna varılmamıştır. S.C. ve Diğerleri/İsviçre (28 Kasım 2023 tarihli, 11 Ocak 2024’te bildirilen karar), kayıtlı erkek partnerliği içindeki genetik bağı olmayan bir niyet edilen babayla ilgiliydi. Mahkeme başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun bularak kabul edilemez ilan etti: partnerin çocuğunu evlat edinme yolu çocuk iki yaşından küçükken mümkün hâle gelmiş, evlat edinme ise kız çocuğu üç yaş beş aylıkken karara bağlanmıştı. Mahkeme bu koşullarda süreci etkili ve yeterince hızlı buldu. Bu kararlar gerçek ve zamanında bir tanıma yolunun gerekebileceğini gösterir; ancak her niyet edilen ebeveynin doğrudan kaydını garanti etmez ve evlat edinmedeki her gecikmenin 8. maddeyi ihlal ettiği anlamına gelmez.

Hangi ret kararına, nerede itiraz edilir?

İsviçre Medeni Hâl Yönetmeliği’nin 90. maddesi genel başvuru sırasını düzenler: nüfus memurunun kararına denetim makamı önünde itiraz edilebilir; bu makamın kararları yetkili kanton makamlarına götürülebilir; federal makamların veya son kanton merciinin kararları genel federal yargılama kurallarına tabidir. Yetkili merci, başvuru hakkı, biçim ve süre kararın türüne ve uygulanacak usul hukukuna bağlıdır. Her olay için tek bir süre olduğunu varsaymayın. Karardaki kanun yolu açıklamasını hemen okuyun ve süreyi tebliğ tarihine ve yöntemine göre hesaplatın.

Ret yalnızca gayriresmî şekilde veya e-postayla bildirildiyse, gerekçeli ve kanun yolu açıklamalı resmi karar isteyin. Ancak bu talep, işlemeye başlamış bir sürenin kaçırılmasına yol açmamalıdır. Kanton makamının resmi kararına karşı yeni bir sicil başvurusu yapmak, itirazın yerini her zaman tutmaz. Federal Mahkemeye başvuru ancak yasal kabul edilebilirlik şartları varsa ve genellikle kanton yolları tüketildikten sonra mümkündür.

İstenen sonucu açıkça belirtin: ret kararının kaldırılıp yeniden karar verilmek üzere gönderilmesi, belirli bir yabancı mahkeme kararının tanınması, belirli bir ebeveyn-çocuk bağının kaydı veya ayrı bir sicil bilgisinin düzeltilmesi. Her kişi bakımından hukuki dayanak ve delilleri ayırmadan yalnızca “iki ebeveynin” kaydını istemeyin.

Delil dosyasını hazırlayın

Kronolojik ve dizinli bir dosya oluşturun. İtiraz edilen kararın tamamını, zarfı veya elektronik tebliğ kanıtını, önceki başvuru ve yazışmaları, doğum, yabancı yargılama, ikamet ve İsviçre’deki işlemleri gösteren kısa bir zaman çizelgesini ekleyin. Makama sunulan belgelerin tam sürümlerini saklayın.

  • Yabancı belgeler: tam doğum belgesi, mahkeme kararı veya soybağı kararı, gerekiyorsa kesinleşme kanıtı ve belgenin yabancı hukuktaki etkisini açıklayan resmi kaynak veya uzman görüşü.
  • Şekil şartları: tasdikli çeviri ve alıcı makam istiyorsa apostil veya tasdik. Her durumda aynı şekil şartının gerekli olduğunu varsaymayın; kantondan teyit edin.
  • Soybağı olguları: ilgili ve hukuka uygun elde edilmiş güvenilir genetik delil; taşıyıcı annenin medeni hâli; başka bir hukuki ebeveynin bulunup bulunmadığı; donörün rolü ve yabancı makamın dayandığı rıza veya feragatler.
  • İsviçre bağlantısı: çocuk ve amaçlanan ebeveynlerin mutat meskeni ve vatandaşlığı, yurt dışı kalışın süresi ve amacı, doğum anındaki planlar ve çocuğa doğumdan beri fiilen kimin baktığı.
  • Çocuğun yararı: fiilî aile ilişkisi, bakım ve geçim, kimlik ve vatandaşlık belgeleri ile hukuki belirsizliğin somut sonuçları.
  • Ayrı mali talep için: sözleşmeler, uygulanacak hukuk ve yetki şartları, faturalar, banka transferleri, reklamlar, mesajlar, tıbbi kayıtlar ve zarar veya yanıltıcı bilgi kanıtları.

Her delil belirli bir hukuki soruyla ilişkilendirilmelidir. DNA testi, her yabancı soybağı kararının tanınması gerektiğini tek başına kanıtlamaz. Sözleşme veya ödeme makbuzu resmi babalık tanımasının ya da evlat edinmenin yerini tutmaz. Çocuğun ve donörün hassas bilgilerini güvenli biçimde ve makamın talimatlarına göre sunun.

Olası hukuki gerekçeler ve sınırları

İncelenecek konuNeden önemli?Sınır
Yabancı mahkeme kararı mı, sicil belgesi mi?PILA farklı tanıma yolları öngörebilir.Doğum belgesi yabancı mahkeme kararı statüsünde olmayabilir.
Soybağına hangi hukuk uygulanır?Mutat mesken ve gerçek bağlantılar uygulanacak hukuku belirleyebilir.Taşıyıcı anneliğe izin veren ülkede doğum, o ülke hukukunu İsviçre’de otomatik olarak uygulanır kılmaz.
Genetik bağ var mı?Önceki Federal Mahkeme kararlarında önemliydi.Kaydı garanti etmez; belge türü ve uygulanacak hukuk da önemlidir.
AİHS 8. madde etkili bir yol gerektirir mi?Çocuğun kimliği ve sürecin süresi önem taşıyabilir.Sözleşme her zaman doğrudan kaydı zorunlu kılmaz; zamanında evlat edinme yeterli olabilir.
Açık bir kayıt veya yazım hatası mı?Açık hata idari olarak düzeltilebilir.Hukuki soybağı uyuşmazlığı genellikle basit yazım hatası değildir.

Delillerle desteklenen gerekçeleri kullanın ve ret kararının gerçek nedenlerine cevap verin. Uygulanacak kuralı ve pratik sonuçları açıklamayan genel adalet veya çocuğun yararı vurgusu yetersiz kalabilir. Aynı şekilde, kamu düzeni itirazına yalnızca yabancı belge sunarak cevap verilmez: istenen hukuki sonucu, olayı farklı kılan gerçekleri ve ret halinde çocuk için mevcut alternatif yolu açıklayın.

Soybağını kurmak için alternatif yollar

İsviçre hukuku uygulanıyorsa ve henüz hukuki baba belirlenmemişse, genetik baba şartlar elverdiğinde Medeni Kanun’un 260. maddesi uyarınca yetkili İsviçre nüfus memuru önünde babalığı resmi olarak tanıyabilir. Gebelikten önce imzalanan taşıyıcı annelik veya klinik sözleşmesi bu tanıma değildir. Başka bir hukuki baba zaten varsa, örneğin doğum yapan kadının kocası lehine babalık karinesi nedeniyle, önce ayrı bir soybağını reddetme veya açıklığa kavuşturma süreci gerekebilir.

Genetik veya hukuken tanınmış ebeveynin statüsü kurulduktan sonra partneri, yasal şartlar karşılanıyorsa partnerin çocuğunu evlat edinmeyi değerlendirebilir. Makam somut olayı ve çocuğun üstün yararını inceler; başvuru ehliyeti, rızalar, bakım geçmişi ve birlikte yaşama koşulları önemlidir. Federal Mahkeme ve AİHM etkili ve gereksiz gecikme olmadan yürüyen bir prosedürün önemini vurgular, ancak sonucu garanti etmez veya evlat edinme şartlarını kaldırmaz.

Medeni Kanun’un 42. maddesi, korunmaya değer kişisel menfaati bulunan kişinin medeni hâlin tespiti için mahkemede dava açmasına imkân verir. Bu hüküm tek başına nüfus kaydını silmeye veya yeniden yazdırmaya yönelik genel bir başvuru yolu değildir; dava ve talep, somut hukuki uyuşmazlığa uygun olmalıdır. 43. madde, nüfus makamlarının açık bir gözden kaçırma veya hatadan kaynaklanan yanlışları düzeltmesine izin verir. Soybağına ilişkin esaslı bir uyuşmazlık yazım hatası gibi ele alınamaz; bu iki hükümden hiçbiri, tanıma veya soybağını kurma talebinin reddine ilişkin hukuki gerekçeleri otomatik olarak bertaraf etmez.

Çocuğun bakımı, temsili, belgeleri veya hukuki statüsü acilen belirsizse, somut çocuk koruma veya geçici tedbir talebini yetkili makam ya da mahkemeye ayrıca iletin. Sicil kaydına itiraz, velayet, ebeveyn sorumluluğu, vatandaşlık, seyahat belgesi veya günlük bakımı otomatik olarak çözmez.

Ceza, denetim ve mali sorumluluk ayrı konulardır

İsviçre’nin ceza yargı yetkisine giren eylemler bakımından RMA’nın 31. maddesi, taşıyıcı annede yardımcı üreme tekniği kullanılması ve aracılık için belirtilen yaptırımları öngörür; 38. madde ise kanun kapsamındaki suçların kovuşturulması ve karara bağlanmasını kantonlara verir. Yurt dışında gerçekleşen bir eylemin İsviçre’nin yargı yetkisine girip girmediği ayrıca değerlendirilmelidir. Ne İsviçre’de otomatik sorumluluk ne de İsviçre yargı yetkisinin otomatik olarak bulunmadığı varsayılmalıdır.

Denetim makamına şikâyet ile özel hukuk davasının amacı farklıdır. İsviçre’deki klinik veya aracının RMA’yı ya da ruhsat yükümlülüklerini ihlal etmiş olabileceği düşünülüyorsa, olgular yetkili kanton makamına veya savcılığa bildirilebilir. Bildirim tek başına suç işlendiğini kanıtlamaz ve soruşturmayı garanti etmez. Yabancı hizmet sağlayıcı için, eylem ve uygulanacak hukuka bağlı olarak ilgili ülkedeki düzenleyici makam, polis veya mahkeme yetkili olabilir.

Para iadesi, tazminat veya yanıltıcı bilgi nedeniyle zarar talebi ayrı bir özel hukuk uyuşmazlığıdır. Önce sözleşme taraflarını, uygulanacak hukuku, mahkeme veya tahkim şartını ve ihlal edildiği iddia edilen taahhüdü belirleyin. Uygulanacak hukuk ve olgulara göre sözleşmeye aykırılık, yanıltıcı beyan, ihmal, tıbbi zarar veya paranın haksız tutulması gündeme gelebilir. Taşıyıcı annelik sözleşmesinin İsviçre’de uygulanabilir olduğunu veya mahkemenin çocuğun teslimine karar vereceğini varsaymayın. Soybağı ve mali talepler ayrı incelenmelidir.

Üç örnek: olgular başvuru yolunu değiştirir

Örnek 1 — İsviçre’de yaşayan bir çift, her iki amaçlanan ebeveyni gösteren doğum belgesiyle Gürcistan’dan dönüyor. Belge mutlaka yabancı mahkeme kararı sayılmaz. 2022 tarihli Federal Mahkeme yaklaşımına göre İsviçre soybağı hukuku uygulanıyorsa, doğuran kadın hukuki anne olarak kaydedilebilir; genetik babanın resmi babalık tanıması yapması ve partnerin partnerin çocuğunu evlat edinmesi gerekebilir. Sonuç, gerçek ikamet, soybağı ve belgelere bağlıdır.

Örnek 2 — Kaliforniya kararı genetik babayı ve genetik bağı olmayan amaçlanan ebeveyni gösteriyor. İsviçre içtihadı ve AİHM kararları belge türünün, genetik bağın, mevcut hukuki yolun ve geçen sürenin önemini gösterir. Genetik bağı olmayan ebeveyn, belgenin doğrudan kaydı zorunlu kıldığını varsaymamalı; ancak zamanında evlat edinmenin mümkün olup olmadığını ve gecikmenin çocuğun haklarını etkileyip etkilemediğini incelemelidir.

Örnek 3 — Bir acente ödeme aldı, ancak vaat ettiği hizmetleri sunmadı veya önemli ölçüde yanıltıcı bilgi verdi. Para iadesi veya zarar için özel hukuk talebi, nüfus kaydına karşı itirazla aynı değildir. Sözleşme, ödeme kayıtları ve yazışmaları saklayın; uygulanacak hukuku ve yetkili forumu belirleyin; denetim veya ceza başvurusunu ayrı değerlendirin. Bu talep tek başına soybağını belirlemez.

Sonraki adımlar için pratik sıra

  1. Tebliğ tarihini ve kararda yazılı itiraz süresini kaydedin; süre yaklaşıyorsa acilen İsviçre usul hukuku danışmanlığı alın.
  2. Belgeyi sınıflandırın: yabancı mahkeme kararı, yabancı doğum belgesi, İsviçre soybağı kararı, belirli bir kişinin kaydının reddi veya açık sicil hatası.
  3. Eksikse tam gerekçeyi ve dayanak hükümleri isteyin.
  4. Delil dizini ve zaman çizelgesi hazırlayın; eksik yabancı hukuk kanıtı veya çevirileri belirleyin.
  5. Talep edilen her ebeveyn-çocuk bağı için ayrı gerekçeler yazın ve belgelerin uygulanacak kuralı nasıl karşıladığını açıklayın.
  6. Uygunsa resmi babalık tanıması veya evlat edinme gibi gerçekçi bir alternatifle birlikte asıl talebi belirtin; alternatifi garanti olarak sunmayın.
  7. Para iadesi, tazminat, ceza ihbarı veya denetim bildirimi konularını kendi delilleri ve süreleriyle ayrı ele alın.

İlk inceleme için avukata tam ret kararı, tebliğ kanıtı, tüm yabancı doğum ve mahkeme belgeleri, klinik ve taşıyıcı anne sözleşmeleri, gerekiyorsa genetik delil, ikamet ve bakım zaman çizelgesi ve çocuk için gereken somut sonuç sunulmalıdır. Yalnızca doğum belgesi çoğu zaman belirleyici hukuki soruları yanıtlamaz.

Kapsam ve sonuç

Doğru başlangıç ne “taşıyıcı annelik yurt dışında yasal, öyleyse İsviçre her iki amaçlanan ebeveyni kaydetmeli” ne de “yasak, öyleyse hiçbir şey tanınamaz” iddiasıdır. Yasak, yabancı belgenin niteliği, uluslararası özel hukuk, kamu düzeni, çocuğun hukuki soybağı ve somut ret kararına karşı başvuru yolu ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Sonuçlar olaylara bağlıdır; belirtilen kararlar farklı belgeler ve aile durumlarıyla ilgilidir.

Kullanılmadan önce resmi federal mevzuat derlemesindeki güncel konsolide metin, kanton usulü ve süreleri, sonraki içtihat, yabancı hukuk ve belgeler ile başvuru ehliyeti doğrulanmalıdır. Aşağıdaki bağlantılar bu doğrulama içindir.

Başlıca mevzuat ve kararlar

Kaynak erişim notu: incelenen resmî İngilizce RMA çevirisi 1 Eylül 2017 tarihlidir. Fedlex’teki Anayasa, PILA, RMA, Medeni Kanun ve Nüfus Kayıt Yönetmeliği’nin tam güncel resmî metinleri ayrıca doğrulanmalıdır. Erişilebilen İngilizce Medeni Kanun metni bağlayıcı değil, bilgilendirici niteliktedir; okunabilir Nüfus Kayıt Yönetmeliği konsolidasyonu 1 Haziran 2025 tarihlidir. Herhangi bir hükme dayanmadan önce yürürlükteki resmî metinleri doğrulayın.

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar