Genel rehber

Taşıyıcı annelikte evlilik, medeni hâl, cinsiyet ve hukuki uygunluk

Taşıyıcı annelikte evlilik, medeni hâl, cinsiyet ve hukuki uygunluk

Bir klinikte tedaviye kabul edilmek, hukuken ebeveyn olunacağı anlamına gelmez. Doğumun gerçekleştiği ülkedeki koşulları sağlayan kişiler, yaşadıkları ülkede engellerle karşılaşabilir. Her yerde evlilik şartı bulunduğu, bekârların yasaklandığı veya bütün çiftlerin kabul edildiği yönünde evrensel bir kural yoktur. Tedavi ve doğum ülkesi, amaçlanan ebeveynlerin ikamet ettiği ülke, taşıyıcı annenin hukuki durumu ve her aşamadaki yürürlükteki hukuk ayrı değerlendirilmelidir.

Birbirine karıştırılmaması gereken dört soru

Klinik ve taşıyıcı annenin bulunduğu yerde işlem hukuka uygun mu? Bu kişi veya ebeveyn grubu programa katılabiliyor mu? Doğum anında hukuki ebeveyn kim ve sonrasında hangi karar veya rıza gerekiyor? Yaşanılan ülke ebeveynliği tanıyıp çocuğun belgelerini verecek mi? İkinci soruya olumlu yanıt diğerlerini çözmez. Klinik randevusu, aracı mektubu ya da noter sözleşmesi ebeveynliğe dair hukuki kararı ikame etmez.

Evlilik ve birliktelik: tek ölçüt yoktur

Bazı sistemler evli eşleri, bazıları medeni birliktelik veya kalıcı beraberliği, bazıları da tek başvuru sahibini kabul eder. Koşulun tedaviye mi, mahkeme başvurusuna mı, nüfus kaydına mı ait olduğu belirlenmelidir. Yeni evlilik, ayrılık, boşanma, eşin ölümü veya taşınma delilleri ve izlenecek yolu değiştirebilir. İlgili kanun hükmünü ve uygulandığı aşamayı yazılı olarak isteyin.

Birleşik Krallık: çiftler ve tek kişiler

Human Fertilisation and Embryology Act 2008'in 54. maddesi evli, medeni birliktelik kurmuş veya kalıcı aile ilişkisi içinde yaşayan iki başvuru sahibi için parental order yolunu düzenler. 2018 değişikliğiyle eklenen 54A tek başvuru sahibi için ayrı bir yol sağlar. Dolayısıyla bu İngiliz mahkeme kararında evlilik her zaman şart değildir. Bunlar mahkemede ebeveynliğin kurulmasına ilişkindir; herhangi bir kliniğin tedaviyi kabul edeceği anlamına gelmez. İngiltere ve Galler resmî kılavuzu farklı ve aynı cinsiyetten çiftlerle tek kişileri kapsar.

Birleşik Krallık'taki diğer koşullar

Parental order için genellikle çocukla en az bir başvuru sahibi arasında, tek kişilik başvuruda ise o kişiyle genetik bağ bulunmalıdır. Başvuranlar 18 yaşını doldurmuş olmalı; çocuk onlarla yaşamalı ve hukuki yerleşim bağı şartı karşılanmalıdır. Kanun taşıyıcı annenin serbest ve bilgilendirilmiş rızasını ve ödemeleri düzenler; makul masrafları aşan ödemeler mahkeme izni gerektirebilir. Doğumdan sonraki altı haftadan önce verilen rıza bu amaçla geçersizdir. Kanunda altı aylık başvuru süresi vardır; gecikmede yargı içtihadı ayrıca incelenir, otomatik kabul veya ret varsayılmaz.

Birleşik Krallık'ta taşıyıcı annelik anlaşmaları hukuken zorla icra ettirilemez. Ebeveynlik kararı için mahkeme, taşıyıcı annenin yanı sıra başvuru sahibi olmayan diğer mevcut hukuki ebeveynlerin de özgür iradeyle, bilgilendirilmiş ve koşulsuz rızasını kural olarak arar. Kanuni istisna, ilgili kişiye ulaşılamaması veya kişinin rıza verme ehliyetinin bulunmamasıdır; yalnızca rızayı reddetmek istisna değildir. Rıza verilmezse veya altı aylık başvuru süresi geçmişse, anlaşmanın ya da aracının vaadinin kararı garanti ettiğini varsaymak yerine gecikmeden uzman mahkeme hukuku danışmanlığı alınmalıdır.

Ontario: farklı bir ebeveynlik sistemi

Children's Law Reform Act'in 10. maddesi yalnız evlileri değil, bir ila dört amaçlanan ebeveyni içeren taşıyıcı annelik anlaşmasını düzenler. Anlaşma gebe kalmadan önce yapılmalı, bütün taraflar bağımsız hukuki danışmanlık almalı ve yardımcı üreme uygulanmalıdır. Taşıyıcı annenin ebeveynlik hakkından yazılı feragati çocuk yedi günlük olmadan verilemez. Her tarafın anlaşmayı imzalamadan önce bağımsız hukuki danışmanlık alması gerekir. Anlaşmada aksi öngörülmedikçe, doğumdan çocuğun yedinci gününe kadar taşıyıcı anne ile amaçlanan ebeveynler ebeveynlik hak ve sorumluluklarını paylaşır; bu süreden sonraki hakları düzenleyen anlaşma hükümleri etkisizdir. Taşıyıcı annenin rızası verilmezse kanunda belirtilen koşullarla mahkemeden ebeveynliğin tespiti istenebilir. Bu düzenleme Kanada'nın tümünün değil Ontario'nun hukukudur.

Ontario yasasının 10(9). maddesi de taşıyıcı annelik anlaşmasının zorla icra ettirilemeyeceğini, ancak tarafların niyetine delil olabileceğini düzenler. Anlaşma, taşıyıcı anneyi hukuki ebeveynlikten vazgeçmeye zorlamaz: kanuni geçiş normal olarak doğumdan sonra vereceği yazılı rızaya bağlıdır. Rızayı reddederse, makul çabalara rağmen bulunamazsa, vefat etmişse veya rıza verme ehliyeti yoksa taraflardan biri 10(6). madde uyarınca mahkemeden ebeveynliğin tespitini isteyebilir; çocuğun üstün yararı esas alınır ve karar garanti değildir. Dörtten fazla amaçlanan ebeveyn olması durumunda olağan 10. madde geçişi değil, 11. maddedeki ayrı mahkeme yolu uygulanır. 11. madde uyarınca başvuru doğumdan sonra ve mahkeme aksini kararlaştırmadıkça çocuğun birinci yaş gününe kadar yapılır. Taşıyıcı annenin hukuki ebeveynliğini sona erdiren karar için kural olarak doğum sonrası yazılı rızası gerekir; mahkeme 10(6). maddede sayılan nedenlerle rıza şartını kaldırabilir. Gebelik oluşmadan önce Ontario hukukuna özgü danışmanlık alınmalıdır.

Fransa: önce sözleşmenin geçerliliği

Fransız Medeni Kanunu'nun 16-7. maddesi başkası adına çocuk sahibi olmaya veya gebelik taşımaya ilişkin sözleşmeleri hükümsüz kılar. Evlilik, medeni hâl değişikliği veya klinik yazısı Fransa'daki böyle bir sözleşmeyi geçerli hâle getirmez. Ancak bu madde tek başına yurt dışında kurulmuş ebeveynliğin tanınmasına ilişkin bütün sorunları çözmez; konu ayrıca incelenmelidir.

Cinsiyet, toplumsal cinsiyet ve cinsel yönelim

Amaçlanan ebeveynler ifadesi yalnız evli kadın-erkek çift demek değildir. İngiliz kılavuzu aynı cinsiyetten çiftleri ve tek başvuranları içerir; kanun ilişkiler ve ebeveynlik ölçütlerini kullanır. Bu örnek başka ülkelerde eşit kabul olduğunu kanıtlamaz. Cinsiyete özgü hukuk dili kullanıldığında doğum yapan kişi, genetik katkı sağlayan, amaçlanan ebeveyn ve resmî kayıttaki ebeveyn ayrılmalıdır. Cinsiyet kayıtları ve ayrımcılık yolları için yerel hukuki görüş alın; aracı kurumun isteğiyle kayıtları çarpıtmayın.

Taşıyıcı annenin evliliği ve rızası

Yalnız amaçlanan ebeveynlerin statüsü önem taşımaz. Taşıyıcı annenin evliliği veya medeni ortaklığı, doğumda hukuki ebeveynin kim olduğunu ve sonraki rızaları etkileyebilir. İngiliz kılavuzu eşin veya medeni partnerin statüsünü özellikle ele alır. Gebelik öncesi anlaşma doğum sonrası sürecin yerine geçmez. Güncel medeni hâl, bilgilendirilmiş rıza ehliyeti, bağımsız danışmanlık ve psikolojik destek önceden incelenmelidir.

Yaş, hukuki yerleşim, ikamet ve ehliyet

Açık yasal yasaklarla kliniğin kabul politikalarını ayırın. İngiliz parental order için yaş sınırı 18'dir; hukuki domicile vatandaşlık veya vizeyle aynı şey değildir. Başka ülkelerde ikamet, vatandaşlık, ehliyet veya ebeveyn sayısı belirleyici olabilir, ancak geçerli mevzuat kontrol edilmeden somut bir kural ileri sürülmemelidir. Sağlık taraması, donör, sigorta ve güvenlik koşulları fiilî erişimi etkiler. Her kuralın kaynağını sorun: kanun, ruhsat, mahkeme veya klinik.

Genetik bağ ve donör hücreleri

Donör yumurta ve sperm kullanımı, aile statüsü uygun olsa da hukuki yolu değiştirebilir. Birleşik Krallık parental order sisteminde en az bir başvuranla genetik bağ genel olarak zorunludur; tümüyle donör kaynaklı embriyo için alternatifler araştırılmalıdır. Ontario'nun 10. maddesi aynı İngiliz genetik ölçütünü değil, sözleşme ve yardımcı üremeye dayalı ayrı bir yolu düzenler. Embriyo oluşturulmadan donör rızaları, kişilerin rolleri ve ebeveynlik süreci yazılı değerlendirilmelidir.

Ödeme öncesi toplanacak belgeler

Bütün amaçlanan ebeveynlerin kimliği, doğum tarihi, güncel medeni hâli, ilgili önceki evlilikleri, hukuki yerleşimi ve ikameti kaydedilmelidir. Uygunsa evlilik, medeni ortaklık, boşanma ve ayrılık belgeleri hazırlanmalıdır. Taşıyıcı annenin kimliği ve medeni hâli, bağımsız danışmanlık ve planlanan rızalar belgelenmelidir. Kliniğin yazılı koşulları, tedavi ve donör planı, sözleşme taslağı ve ebeveynlik dayanağı edinilmelidir. Sınır ötesi işlemde tanıma, vatandaşlık ve çocuğun seyahat belgelerine ilişkin ayrı görüşler alınmalıdır. Tercüme ve tasdik yetkili makamın taleplerine bağlıdır.

Ön inceleme tablosu

Aşağıdaki tablo farklı hukuki mekanizmaları karşılaştırır; bunlar birbirinin yerine geçen sözleşme izinleri değildir.

Ülke/bölgeBaşvurabilecek kişilerAyrı hukuki sonuç
Birleşik KrallıkEvli, medeni ortak ya da kalıcı çiftler; tek kişi için ayrı yol.Doğumdan sonra parental order; genetik, rıza, yerleşim ve diğer koşullar.
Ontario10. maddeye göre bir ila dört amaçlanan ebeveyn, evlilik zorunlu değil.Gebe kalmadan anlaşma, bağımsız danışma, yardımcı üreme, yedi günden sonra rıza.
FransaMedeni hâl değişikliği yerel sözleşmeyi geçerli kılmaz.16-7. madde: sözleşme hükümsüz; yabancı ebeveynlik ayrıca incelenir.

Örnek: evli olmayan çiftin yurt dışında doğumu

Yabancı bir kliniğin evli olmayan iki kişiyi kabul etmesi, ikisinin doğumda ebeveyn sayılacağını, yerel karar alacağını veya kendi ülkesinde tanınacağını garanti etmez. Embriyo transferinden önce ilişki, taşıyıcı annenin rızası, genetik ve donör koşulları ile doğum ve ikamet ülkesi prosedürleri yazılı doğrulanmalıdır. Taraflardan biri uygun değilse yasal bir alternatif bulunmalı; kişi gizlenmemeli ve sonradan evlenmenin kusuru otomatik düzelttiği sanılmamalıdır.

Ret hâlinde gerekçe ve başvuru

Klinik veya makamdan uygulanmış yasa/politika, olgular ve süreleri içeren yazılı ret isteyin. Kliniğin ticari reddi her zaman devlet yasağı değildir; kliniğin onayı da kanuni yasağı aşmaz. Yetkili ülkeye göre ek belge, idari yeniden inceleme, mahkemeden ebeveynlik tespiti veya hukuka aykırı ayrımcılığa karşı yol bulunabilir. Süreler ayrı araştırılmalıdır. Medeni hâl veya ebeveynlik konusunda yanlış beyanda bulunmayın.

Güvenli sıra ve sonuç

Sözleşme veya ödeme öncesinde ilgili bütün hukukları, kabul edilen kişiler ile taşıyıcı annenin statüsünü, genetik bağı, rızaları, yaşı, ikameti ve klinik koşullarını belirleyin. Doğum ülkesindeki ebeveynlik ve ikamet ülkesindeki tanıma için bağımsız yazılı görüşler alın, belgeleri ve süreleri planlayın. Embriyo transferinden ve kayıttan önce tekrar kontrol edin. Asıl soru yalnız «evli miyiz?» değil, bu kişilerin tüm yolu hukuka uygun tamamlayıp çocuk adına tanınan belgeler alıp alamayacağıdır. Hiçbir sözleşme uluslararası sonucu garanti etmez.

Resmî kaynaklar

  1. Human Fertilisation and Embryology Act 2008, section 54
  2. Human Fertilisation and Embryology Act 2008 (Remedial) Order 2018, art. 2
  3. Department of Health and Social Care, Surrogacy Pathway, updated 3 October 2025
  4. Ontario Children’s Law Reform Act, section 10
  5. French Civil Code, article 16-7

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar