Zwitserland: voorwaarden voor wensouders bij draagmoederschap
Kort antwoord
In Zwitserland bestaat geen rechtmatig binnenlands draagmoederschapsprogramma waarvoor wensouders in aanmerking kunnen komen door nationaliteit, woonplaats, huwelijk, medische noodzaak of een genetische band aan te tonen. Artikel 119, lid 2, onder d, van de federale Grondwet verbiedt alle vormen van draagmoederschap; artikel 4 van de federale wet inzake medisch ondersteunde voortplanting (FMedA) bevat hetzelfde wettelijke verbod. De praktische vraag is daarom niet welke categorie aanvragers in Zwitserland voldoet, maar wat het Zwitserse recht binnen het land toestaat en welke risico’s ontstaan wanneer een kind via een regeling in het buitenland wordt geboren.
De regel: een verbod, geen toelatingstoets
De grondwettelijke regel is duidelijk voor draagmoederschap dat in Zwitserland plaatsvindt: alle vormen ervan zijn daar verboden. De FMedA noemt draagmoederschap eveneens als verboden praktijk. Geen van beide bepalingen biedt een binnenlandse route voor buitenlandse onderdanen, Zwitserse burgers, ingezetenen, niet-ingezetenen, gehuwde stellen of alleenstaanden. Dat een kliniek bereid is een zaak te bespreken, dat in het buitenland een contract wordt gesloten of dat eigen gameten worden gebruikt, schept geen uitzondering op het Zwitserse recht. Dit artikel behandelt Zwitsers recht en bepaalt niet of een specifiek programma in een ander land is toegestaan.
Categorieën aanvragers: wat verandert de uitkomst?
De tabel gaat over draagmoederschap dat in Zwitserland zou plaatsvinden. Zij beslist niet over toelating volgens het recht van een ander land.
| Situatie aanvrager | Uitkomst in Zwitserland | Waarom |
|---|---|---|
| Zwitserse of buitenlandse nationaliteit | Geen binnenlandse route | Nationaliteit heft het grondwettelijke en wettelijke verbod niet op. |
| Ingezetene of niet-ingezetene | Geen binnenlandse route | Woonplaats is geen uitzondering op het verbod. |
| Gehuwd stel | Geen binnenlandse route | Een huwelijk maakt een verboden methode niet rechtmatig. |
| Ongehuwd stel of alleenstaande wensouder | Geen binnenlandse route | Het verbod beperkt zich niet tot één gezinsvorm. |
| Stel van hetzelfde geslacht | Geen binnenlandse route | Het soort relatie schept geen uitzondering. |
| Wensouder met genetische band | Geen binnenlandse route | Een genetische band maakt de praktijk in Zwitserland niet rechtmatig. |
| Persoon die geen zwangerschap kan dragen | Geen binnenlandse route | Medische noodzaak heft het specifieke verbod niet op. |
Nationaliteit en woonplaats zijn verschillende vragen
Voor een programma dat in Zwitserland plaatsvindt, geeft nationaliteit geen toegang: Zwitser zijn staat draagmoederschap niet toe en buitenlandse nationaliteit creëert geen speciale route. Ook woonplaats maakt een binnenlands programma niet toegestaan. Dit moet worden onderscheiden van de latere vraag naar de gewone verblijfplaats van het kind en het toepasselijke afstammingsrecht na een buitenlandse regeling. In BGE 148 III 245 en BGE 148 III 384 (2022) oordeelde het Zwitserse Federale Hooggerechtshof dat de kinderen vanaf de geboorte hun gewone verblijfplaats in Zwitserland hadden, gezien de concrete omstandigheden: de wensouders woonden daar, zorgden feitelijk vrijwel vanaf de geboorte voor het kind en waren van plan op korte termijn terug te keren naar de staat waar hun eigen levenscentrum lag. De beoordeling hangt af van de feiten van de zaak. De geboorteplaats bepaalt niet op zichzelf het toepasselijke recht, en de Zwitserse woonplaats van de ouders beslist evenmin automatisch elke zaak.
Maakt huwelijk of de medische situatie verschil?
Niet voor het binnenlandse draagmoederschapsverbod. Huwelijk, ongehuwd partnerschap, alleenstaand zijn, seksuele gerichtheid, onvruchtbaarheid en een genetische band creëren geen uitzondering. De FMedA bevat afzonderlijke regels voor medisch ondersteunde voortplanting in het algemeen, onder meer over het welzijn van het kind en toegang tot bepaalde behandelingen. Die regels mogen niet worden gelezen als toestemming voor draagmoederschap: het specifieke verbod van artikel 4 blijft gelden. Iemand kan voldoen aan de voorwaarden voor een toegestane vruchtbaarheidsbehandeling en toch geen draagmoeder in Zwitserland mogen gebruiken. Adoptie en het vaststellen van ouderschap na een geboorte in het buitenland zijn eveneens afzonderlijke kwesties.
Strafbepalingen: de handeling en betrokkene zijn bepalend
Artikel 31 FMedA voorziet in een gevangenisstraf van maximaal drie jaar of een geldboete voor wie een voortplantingstechniek toepast bij een draagmoeder; dezelfde straf geldt voor wie bemiddelt bij draagmoederschap. De bepaling stelt de enkele status van wensouder niet uitdrukkelijk strafbaar. Dat is geen algemene garantie dat er geen strafrechtelijk risico bestaat: afzonderlijk moet worden beoordeeld of het concrete gedrag onder de wettelijk omschreven handelingen valt en of het Zwitserse strafrecht van toepassing is op handelingen in het buitenland. Dat hangt af van de betrokken personen, het gedrag, de plaats en het tijdstip; de beschrijving van een kliniek vervangt die beoordeling niet.
Bij een buitenlandse regeling moet ouderschap apart worden beoordeeld
Het binnenlandse verbod beantwoordt niet alle vragen over een buitenlandse regeling. Volgens buitenlands recht kunnen wensouders juridische ouders zijn, maar die status wordt in Zwitserland niet automatisch erkend. Zwitserse autoriteiten kunnen moeten bepalen welk recht van toepassing is, of het ingediende document een buitenlandse rechterlijke of bestuurlijke beslissing is dan wel alleen een geboorteakte, of aan de erkenningsvoorwaarden is voldaan en of de openbare orde een rol speelt. Ouderschap, nationaliteit, afgifte van een paspoort, toestemming om het geboorteland te verlaten, toegang tot Zwitserland en immigratiestatus zijn afzonderlijke juridische vragen. Een kliniekcontract, DNA-bewijs of buitenlandse geboorteakte beantwoordt die niet allemaal zelfstandig.
Buitenlandse rechterlijke uitspraak: BGE 141 III 312
In de uitspraak van 21 mei 2015, BGE 141 III 312 (zaak 5A_748/2014), beoordeelde het Federale Hooggerechtshof een Californische uitspraak waarin twee geregistreerde partners als vaders van een via draagmoederschap geboren kind waren vermeld. De buitenlandse uitspraak werd erkend voor de wensvader met een genetische band, maar niet voor de niet-genetische partner. De zaak laat zien dat zowel de aard van het buitenlandse document als de relatie tussen het kind en elke wensouder van belang zijn. Zij betekent niet dat alle buitenlandse uitspraken worden erkend of dat een genetische band op zichzelf in elke procedure voldoende is.
Geboorteakten: BGE 148 III 245 en BGE 148 III 384
In twee uitspraken uit 2022 over wensouders met woonplaats in Zwitserland en kinderen die via draagmoederschap in Georgië waren geboren, verduidelijkte het Hof zijn benadering. In BGE 148 III 245 van 7 februari 2022 en BGE 148 III 384 van 1 juli 2022 werden Georgische geboorteakten niet beschouwd als buitenlandse rechterlijke uitspraken die het ouderschap vaststellen in de zin van artikel 70 van de Zwitserse Wet internationaal privaatrecht. Omdat de gewone verblijfplaats van de kinderen bij de geboorte in Zwitserland lag, was in die zaken Zwitsers afstammingsrecht van toepassing. De vrouw die bevallen was, gold als juridische moeder. In BGE 148 III 245 werd de wensmoeder ondanks de genetische band niet automatisch als juridische moeder geregistreerd op basis van alleen de geboorteakte; BGE 148 III 384 kwam bij andere feiten tot dezelfde kernuitkomst. Een voortplantings- of draagmoederschapscontract was op zichzelf geen geldige erkenning van vaderschap volgens Zwitsers recht. De genetisch verwante wensvader kan een formele erkenning moeten doen die aan Zwitserse eisen voldoet; de wensmoeder kan stiefouderadoptie moeten onderzoeken. Dit zijn mogelijke routes, geen gegarandeerde uitkomsten; beschikbaarheid en procedure hangen af van de feiten en het geldende recht.
Documenten voor beoordeling naar Zwitsers recht
Stel vóór een verbintenis aan een buitenlands programma, of onmiddellijk als het kind al geboren is, een volledig en consistent dossier samen. Voeg toe: (1) alle overeenkomsten met de kliniek en draagmoeder, aanvullingen en betalingsbewijzen; (2) het ingeroepen buitenlandse recht en een officiële of deskundige uitleg over het ontstaan van ouderschap; (3) de originele geboorteakte en eventuele afzonderlijke rechterlijke uitspraak of bestuurlijke beslissing; (4) identiteits-, nationaliteits- en woonplaatsdocumenten van de wensouders; (5) de burgerlijke staat van de draagmoeder op het relevante moment; (6) betrouwbaar bewijs van een relevante genetische band; (7) toestemmingen, donor- en medische gegevens; en (8) beoogde reis-, paspoort-, nationaliteits- en inreisdocumenten. Laat gewaarmerkte kopieën, apostilles, legalisaties en vertalingen alleen verzorgen voor zover de bevoegde autoriteit ze verlangt; ga er niet van uit dat dezelfde formaliteiten voor elk document en land worden aanvaard.
Een veiligere volgorde van stappen
Bepaal eerst de situatie: een procedure in Zwitserland, een gepland buitenlands programma of een kind dat al in het buitenland is geboren. Vraag bij een buitenlands programma vóór een niet-terugbetaalbare aanbetaling of ondertekening om een schriftelijk advies van een Zwitserse jurist. Dat advies moet de toepasselijke conflictenregels, het precieze type buitenlandse document, de waarschijnlijke positie van het ouderschap in Zwitserland en realistische routes voor het vestigen of erkennen van iedere ouder-kindrelatie benoemen. Controleer reis, nationaliteit, paspoort en immigratie afzonderlijk bij de bevoegde autoriteiten. Is het kind al geboren, neem dan snel contact op met een specialist internationaal familierecht en de bevoegde kantonale toezichthouder op de burgerlijke stand en lever het volledige dossier aan, niet alleen de geboorteakte. Vraag naar formaliteiten, documenten en termijnen en bewaar schriftelijke antwoorden.
Wat deze gids vaststelt en wat niet wordt gegarandeerd
Het betrouwbare uitgangspunt is duidelijk: wensouders krijgen geen toegang tot een rechtmatig draagmoederschapsprogramma in Zwitserland door hun nationaliteit, woonplaats, burgerlijke staat, medische bewijsstukken of genetische bijdrage te wijzigen. Een buitenlandse regeling vergt een afzonderlijke, op de feiten toegesneden analyse. De gewone verblijfplaats van ouders en kind bij de geboorte, de aard en uitgevende instantie van het buitenlandse document, genetische banden, de burgerlijke staat van de draagmoeder en latere formele handelingen kunnen de uitkomst beïnvloeden. De genoemde uitspraken gaan over concrete feiten en garanderen in een andere zaak geen erkenning van ouderschap, nationaliteit, reisrecht of adoptie. Voordat op een route wordt vertrouwd, moet een specialist Zwitsers familierecht en internationaal privaatrecht de actuele wetgeving, de kantonale procedure en het buitenlandse recht controleren.
Officiële bronnen
- [CH-CONST-119] Zwitserse federale Grondwet, art. 119(2)(d) (officiële tekst)
- [CH-FMEDA] Federale wet inzake medisch ondersteunde voortplanting (FMedA), art. 4 en 31
- [CH-BGE-141-III-312] Zwitserse Federale Hooggerechtshof, BGE 141 III 312, 21 mei 2015
- [CH-BGE-148-III-245] Zwitserse Federale Hooggerechtshof, BGE 148 III 245, 7 februari 2022
- [CH-BGE-148-III-384] Zwitserse Federale Hooggerechtshof, BGE 148 III 384, 1 juli 2022
