Szwajcaria · Dopuszczalność rodziców intencjonalnych

Dwie osoby analizują przy stole neutralny schemat decyzyjny i zanonimizowane dokumenty sprawy.
Ilustracja redakcyjna; nie przedstawia prawdziwej kliniki, organu, akt sprawy ani decyzji urzędowej.

Szwajcaria: warunki dla przyszłych rodziców w przypadku surogacji

Krótka odpowiedź

W Szwajcarii nie ma zgodnego z prawem krajowego programu surogacji, do którego przyszli rodzice mogliby uzyskać dostęp przez wykazanie obywatelstwa, miejsca zamieszkania, małżeństwa, potrzeby medycznej lub więzi genetycznej. Art. 119 ust. 2 lit. d Konstytucji Federalnej zakazuje wszystkich form macierzyństwa zastępczego, a art. 4 federalnej ustawy o medycznie wspomaganej prokreacji (FMedA) ustanawia zakaz ustawowy. Praktyczne pytanie nie brzmi więc, która kategoria wnioskodawców kwalifikuje się w Szwajcarii, lecz co prawo szwajcarskie dopuszcza na terytorium kraju i jakie ryzyka powstają, gdy dziecko rodzi się w ramach porozumienia zawartego za granicą.

Zasada: zakaz, a nie test kwalifikacyjny

Reguła konstytucyjna jest jednoznaczna w odniesieniu do praktyk realizowanych w Szwajcarii: wszystkie formy surogacji są tam zakazane. FMedA również zalicza tę praktykę do zakazanych. Żaden z tych przepisów nie tworzy krajowej ścieżki dla cudzoziemców, obywateli Szwajcarii, rezydentów, nierezydentów, małżeństw ani osób samotnych. Gotowość kliniki do rozpatrzenia sprawy, umowa podpisana za granicą lub wykorzystanie własnych gamet nie tworzą wyjątku od prawa szwajcarskiego. Tekst dotyczy prawa szwajcarskiego i nie rozstrzyga, czy określony program jest dozwolony w innym państwie.

Kategorie wnioskodawców: co zmienia wynik?

Tabela dotyczy surogacji przeprowadzanej w Szwajcarii. Nie rozstrzyga o kwalifikacji do programu na podstawie prawa innego państwa.

Sytuacja wnioskodawcy Wynik w Szwajcarii Powód
Obywatel Szwajcarii lub cudzoziemiec Brak krajowej ścieżki Obywatelstwo nie uchyla zakazu konstytucyjnego ani ustawowego.
Rezydent lub nierezydent Brak krajowej ścieżki Miejsce zamieszkania nie stanowi wyjątku od zakazu.
Małżeństwo Brak krajowej ścieżki Małżeństwo nie legalizuje zakazanej metody.
Para niepozostająca w małżeństwie lub samotny przyszły rodzic Brak krajowej ścieżki Zakaz nie dotyczy wyłącznie jednego modelu rodziny.
Para jednopłciowa Brak krajowej ścieżki Rodzaj związku nie tworzy wyjątku.
Przyszły rodzic związany z dzieckiem genetycznie Brak krajowej ścieżki Więź genetyczna nie legalizuje surogacji w Szwajcarii.
Osoba, która nie może donosić ciąży Brak krajowej ścieżki Potrzeba medyczna nie uchyla szczególnego zakazu.

Obywatelstwo i miejsce zamieszkania to odrębne kwestie

W przypadku programu realizowanego w Szwajcarii obywatelstwo nie daje dostępu: obywatelstwo szwajcarskie nie zezwala na surogację, a cudzoziemskie nie tworzy szczególnej ścieżki. Miejsce zamieszkania również nie sprawia, że krajowy program staje się dopuszczalny. Należy odróżnić to od późniejszego pytania o zwykłe miejsce pobytu dziecka i prawo właściwe dla pochodzenia dziecka po porozumieniu zagranicznym. W sprawach BGE 148 III 245 i BGE 148 III 384 (2022) Sąd Federalny uznał, że zwykłe miejsce pobytu dzieci znajdowało się w Szwajcarii od urodzenia, biorąc pod uwagę konkretne okoliczności: przyszli rodzice mieli tam miejsce zamieszkania, faktycznie sprawowali opiekę nad dzieckiem praktycznie od urodzenia i planowali wkrótce wrócić do państwa, w którym znajdowało się ich własne centrum życiowe. Ocena zależy od faktów konkretnej sprawy. Samo miejsce urodzenia nie przesądza o prawie właściwym, a szwajcarskie miejsce zamieszkania rodziców nie rozstrzyga automatycznie każdej sprawy.

Czy znaczenie mają małżeństwo lub stan zdrowia?

Nie w odniesieniu do krajowego zakazu surogacji. Małżeństwo, związek nieformalny, samotność, orientacja seksualna, niepłodność ani więź genetyczna nie tworzą wyjątku. FMedA zawiera odrębne zasady dotyczące medycznie wspomaganej prokreacji w ogólności, w tym warunki związane z dobrem dziecka i dostępem do określonych metod leczenia. Nie wolno odczytywać ich jako zezwolenia na surogację: szczególny zakaz z art. 4 nadal obowiązuje. Osoba może spełniać warunki legalnego leczenia niepłodności, a mimo to nie móc skorzystać z surogacji w Szwajcarii. Adopcja i ustalenie rodzicielstwa po porodzie za granicą to odrębne zagadnienia.

Przepisy karne: liczą się czyn i jego sprawca

Art. 31 FMedA przewiduje karę pozbawienia wolności do trzech lat albo karę pieniężną dla osoby, która stosuje technikę wspomaganego rozrodu u surogatki; taka sama kara grozi osobie pośredniczącej w surogacji. Przepis nie penalizuje wyraźnie samego statusu przyszłego rodzica. Nie jest to jednak ogólna gwarancja braku ryzyka karnego: odrębnej oceny wymaga to, czy konkretne działania należą do czynów wskazanych w ustawie oraz czy szwajcarskie prawo karne ma zastosowanie do działań podejmowanych za granicą. Ocena zależy od uczestników, czynów, miejsca i czasu; opis kliniki jej nie zastępuje.

Przy porozumieniu zagranicznym rodzicielstwo trzeba ocenić osobno

Krajowy zakaz nie rozstrzyga wszystkich kwestii dotyczących porozumienia zagranicznego. Prawo innego państwa może uznawać przyszłych rodziców za rodziców prawnych, ale status ten nie jest automatycznie uznawany w Szwajcarii. Szwajcarskie organy mogą musieć ustalić prawo właściwe, sprawdzić, czy dokument jest zagranicznym orzeczeniem sądowym lub decyzją administracyjną, czy jedynie aktem urodzenia, zbadać warunki uznania i wpływ porządku publicznego. Rodzicielstwo, obywatelstwo, wydanie paszportu, zgoda na wyjazd z państwa urodzenia, wjazd do Szwajcarii i status imigracyjny to odrębne kwestie prawne. Umowa z kliniką, dowód DNA ani zagraniczny akt urodzenia nie rozstrzygają ich wszystkich samodzielnie.

Zagraniczne orzeczenie: BGE 141 III 312

W wyroku z 21 maja 2015 r., BGE 141 III 312 (sprawa 5A_748/2014), Sąd Federalny rozpatrywał orzeczenie kalifornijskie wskazujące dwóch zarejestrowanych partnerów jako ojców dziecka urodzonego w wyniku surogacji. Orzeczenie uznano w odniesieniu do przyszłego ojca związanego z dzieckiem genetycznie, ale nie w odniesieniu do partnera bez takiej więzi. Sprawa pokazuje, że znaczenie ma zarówno rodzaj zagranicznego dokumentu, jak i relacja dziecka z każdym przyszłym rodzicem. Nie oznacza to, że wszystkie zagraniczne orzeczenia będą uznawane ani że więź genetyczna sama w sobie gwarantuje uznanie w każdej procedurze.

Akty urodzenia: BGE 148 III 245 i BGE 148 III 384

W dwóch orzeczeniach z 2022 r. dotyczących przyszłych rodziców mieszkających w Szwajcarii i dzieci urodzonych w Gruzji w wyniku surogacji Sąd Federalny doprecyzował swoje podejście. W BGE 148 III 245 z 7 lutego 2022 r. i BGE 148 III 384 z 1 lipca 2022 r. gruzińskie akty urodzenia nie zostały uznane za zagraniczne orzeczenia sądowe ustalające rodzicielstwo w rozumieniu art. 70 szwajcarskiej ustawy o prawie prywatnym międzynarodowym. Ponieważ ustalono, że zwykłe miejsce pobytu dzieci w chwili urodzenia znajdowało się w Szwajcarii, w tych sprawach zastosowano szwajcarskie prawo filiacyjne. Za matkę prawną uznano kobietę, która urodziła dziecko. W sprawie BGE 148 III 245 przyszła matka nie została automatycznie wpisana jako matka prawna wyłącznie na podstawie aktu urodzenia mimo więzi genetycznej; BGE 148 III 384 doprowadziło do tego samego zasadniczego wyniku przy innych okolicznościach faktycznych. Umowa o usługach reprodukcyjnych lub surogacji sama w sobie nie stanowiła ważnego uznania ojcostwa według prawa szwajcarskiego. Genetycznie związany przyszły ojciec może potrzebować formalnego uznania spełniającego szwajcarskie wymogi; przyszła matka może rozważyć przysposobienie dziecka małżonka. Są to możliwe drogi, a nie gwarantowane wyniki; ich dostępność i procedura zależą od faktów i obowiązującego prawa.

Dokumenty potrzebne do analizy według prawa szwajcarskiego

Przed związaniem się umową z zagranicznym programem albo niezwłocznie po narodzinach dziecka należy zgromadzić kompletną i spójną dokumentację. Powinna ona obejmować: (1) wszystkie umowy z kliniką i matką zastępczą, aneksy i dowody płatności; (2) powoływane prawo obce oraz urzędowe lub eksperckie wyjaśnienie, jak powstaje rodzicielstwo; (3) oryginalny akt urodzenia i odrębne orzeczenie sądowe lub decyzję administracyjną, jeśli istnieją; (4) dokumenty tożsamości, obywatelstwa i miejsca zamieszkania przyszłych rodziców; (5) stan cywilny matki zastępczej w istotnym czasie; (6) wiarygodne dowody istotnej więzi genetycznej; (7) zgody, dokumenty dotyczące dawców i dokumentację medyczną; oraz (8) planowane dokumenty podróży, paszportowe, obywatelskie i wjazdowe. Kopie poświadczone, apostille, legalizacje i tłumaczenia należy uzyskiwać tylko w zakresie wymaganym przez właściwy organ; nie należy zakładać, że te same formalności są akceptowane dla każdego dokumentu i państwa.

Bezpieczniejsza kolejność działań

Najpierw ustal, czy chodzi o procedurę w Szwajcarii, planowany program zagraniczny czy dziecko już urodzone za granicą. W przypadku programu zagranicznego przed wpłatą bezzwrotnej zaliczki lub podpisaniem umów uzyskaj pisemną opinię szwajcarskiego prawnika. Powinna ona wskazać właściwe normy kolizyjne, dokładny rodzaj dostępnego dokumentu zagranicznego, prawdopodobny status rodzicielstwa w Szwajcarii oraz realne sposoby ustanowienia lub uznania każdej relacji rodzic–dziecko. Następnie oddzielnie potwierdź kwestie podróży, obywatelstwa, paszportu i imigracji we właściwych organach. Jeśli dziecko już się urodziło, szybko skontaktuj się z prawnikiem specjalizującym się w międzynarodowym prawie rodzinnym oraz z właściwym kantonalnym organem nadzoru stanu cywilnego; przekaż pełny zestaw dokumentów, a nie tylko akt urodzenia. Zapytaj o formalności, dokumenty i terminy oraz zachowaj pisemne odpowiedzi.

Co ten przewodnik wyjaśnia, a czego nie gwarantuje

Pewny punkt wyjścia jest jasny: przyszli rodzice nie uzyskają dostępu do zgodnego z prawem programu surogacji prowadzonego w Szwajcarii przez zmianę obywatelstwa, miejsca zamieszkania, stanu cywilnego, dowodów medycznych lub wkładu genetycznego. Porozumienie zagraniczne wymaga odrębnej analizy konkretnych faktów. Wynik mogą zmienić zwykłe miejsce pobytu rodziców i dziecka w chwili urodzenia, rodzaj i wystawca zagranicznego dokumentu, więzi genetyczne, stan cywilny matki zastępczej oraz późniejsze formalne czynności. Przytoczone orzeczenia dotyczą określonych stanów faktycznych i nie gwarantują w innej sprawie uznania rodzicielstwa, obywatelstwa, prawa podróży ani adopcji. Przed poleganiem na proponowanej drodze specjalista od szwajcarskiego prawa rodzinnego i międzynarodowego prawa prywatnego powinien sprawdzić aktualne przepisy, procedurę kantonalną i prawo właściwego państwa obcego.

Źródła urzędowe

Ostatnia aktualizacja:

Autor: Khachatrian Razmik, LL.M.

Międzynarodowe usługi prawne w sprawach macierzyństwa zastępczego i pochodzenia dziecka — LEX SURROGACY, Lex Agency · Profil autora · Zasady redakcyjne