Güney Afrika · Niyet sahibi ebeveynlerin uygunluğu

Güney Afrika taşıyıcı gebelik hukukunun incelenmesi için masada anonimleştirilmiş uygunluk kontrol listesi ve dosya belgeleri.

Güney Afrika’da taşıyıcı gebelik: yabancı amaçlanan ebeveynler uygun olabilir mi?

Kısa cevap

Yabancı vatandaşlık, Children’s Act 38 of 2005’in 19. bölümünde tek başına açık bir dışlama nedeni olarak belirtilmemiştir. İlk ve temel soru, taşıyıcı gebelik sözleşmesi yapıldığı anda amaçlanan ebeveynlerden en az birinin Güney Afrika’da hukuki yerleşim yerine (domicile) sahip olup olmadığıdır. Sözleşme ayrıca Güney Afrika’da yapılmalı ve yapay döllenmeden önce yetkili High Court tarafından onaylanmalıdır.

Bu yalnızca başlangıçtır. Mahkeme başvuranların hukuki ehliyetini ve uygunluğunu, kanundaki tıbbi koşulu, gerekiyorsa partner rızasını, genetik bağ kuralını, çocuğun gelecekteki bakımını ve çocuğun üstün yararını da değerlendirir. Bir kliniğin tedaviye hazır olması, vize, Güney Afrika’daki akrabalar veya ileride taşınma planı kanuni koşulların yerine geçmez.

Güçlü bir başvuru gerçek hayatla tutarlı olmalıdır: başvuranların fiilen nerede yaşadığını, neden Güney Afrika’da yerleşim yerleri bulunduğunu, hangi mahkemenin yetkili olduğunu, çocuğu kimin büyüteceğini ve planlar değişirse ne olacağını açıklamalıdır.

Vatandaşlık, göçmenlik statüsü ve yerleşim yeri farklı konulardır

292–295. maddeler amaçlanan ebeveynler için Güney Afrika vatandaşlığını bağımsız bir uygunluk koşulu yapmaz. Ancak yerleşim yeri şartı getirir. Bu nedenle yabancı uyruklu bir başvuran değerlendirilebilir; fakat yabancı vatandaşlık kanuni standardı gevşetmez ve yerleşim yerini kendiliğinden kanıtlamaz.

Yerleşim yeri; pasaport, daimi oturum, geçici vize, vergi mukimliği, posta adresi veya Güney Afrika’da mülk sahibi olmakla aynı şey değildir. Göçmenlik izni ayrı bir konudur. Seçilen yerleşim yeri için ülkede hukuka uygun bulunma gerektiğinden, Güney Afrikalı bir avukat gerçek göçmenlik statüsünü ve planlanan kalışın süresiz yerleşme niyetiyle hukuken tutarlı olup olmadığını incelemelidir.

292(1)(c) maddesindeki şart sözleşme yapılırken mevcut olmalıdır. Bu şartı doğuma kadar ertelemek veya tedavi başladıktan sonra tamamlanabilecek bir formalite saymak güvenli değildir. İlgili tarihte hiçbir amaçlanan ebeveyn Güney Afrika’daki yerleşim yerini kanıtlayamıyorsa, mahkemenin bu şartı kolayca kaldıracağı varsayılmamalıdır. 292(2) maddesi, haklı neden gösterilirse mahkemenin 292(1)(d) uyarınca taşıyıcı anne ile eşinin veya partnerinin yerleşim yeri şartından vazgeçmesine izin verir; amaçlanan ebeveyn için aynı nitelikte açık bir muafiyet öngörmez.

Güney Afrika’da yerleşim yeri nasıl değerlendirilir?

Domicile Act 3 of 1992’nin 1. maddesine göre, gerekli hukuki ehliyete sahip kişi, bir yerde hukuka uygun şekilde bulunuyor ve oraya belirsiz süreyle yerleşmeyi amaçlıyorsa seçilmiş yerleşim yeri edinir. Her iki unsur önemlidir: fiziksel varlık gerçek olmalı; niyet yalnızca taşıyıcı gebelik başvurusu için söylenen elverişli bir beyan olmamalıdır.

Mahkeme delilleri bir bütün olarak değerlendirir. Kişinin günlük yaşam yeri, işi ve işin muhtemel süresi, aile için mevcut konut, göçmenlik izinleri, mali durum, yakın aile bağları ve başka bir ülkede kurulmuş yaşam dikkate alınabilir. Daire sahibi olmak, sık ziyaretler veya vatandaşlığı korumak gibi tek bir unsur sorunu mutlaka çözmez.

Başka bir yerleşim yeri edinilene kadar köken yerleşim yeri devam edebilir; ancak başvuranlar kendi geçmişlerini incelemeden bu ilkeye güvenmemelidir. Yıllardır yurt dışında yaşayıp çalışan kişi, hukuka uygun bulunma ve yerleşme niyetine bağlı olarak başka bir ülkede seçilmiş yerleşim yeri edinmiş olabilir.

Mahkeme yetkisi ve 2025 tarihli EW kararı

Birbiriyle bağlantılı fakat ayrı iki inceleme vardır. İlk olarak, 292(1)(c) maddesi amaçlanan ebeveynlerden en az birinin Güney Afrika’da yerleşim yeri olmasını ister. İkinci olarak, 292(1)(e) maddesine göre sözleşme, amaçlanan ebeveynin veya ebeveynlerin yerleşim yerinin ya da mutat ikametinin bulunduğu yargı çevresindeki High Court tarafından onaylanmalıdır. Güney Afrika’nın bir yerinde yerleşim yeri bulunması, doğru mahkeme bölümü sorusunu otomatik olarak çözmez.

24 Ocak 2025 tarihli Ex Parte EW and Others [2025] ZAGPPHC 109 davasında, Güney Afrika vatandaşı bir kişi ve Polonyalı eşi İsviçre’de yaşıyor ve çalışıyordu. Mahkeme, iki erkekten oluşan çiftin, çocuk doğurma yetersizliğinin kalıcı ve geri döndürülemez olması şartını içeren 295(a) maddesindeki koşulu karşıladığını açıkça kabul etti. Buna rağmen, Güney Afrika’daki yerleşim yeri ve bölgesel yargı yetkisi kanıtlanamadığı, ayrıca çocuğun gelecekteki evi, mali durum ve destek ağına ilişkin deliller yetersiz olduğu için başvuruyu reddetti. Mahkemenin belirttiği ret nedenleri bu delil ve yetki eksiklikleriydi; Polonya vatandaşlığı veya eşcinsel evlilik değildi. Bu, somut olgulara dayanan bir High Court kararıdır; genel bir uygunluk kuralı değildir.

Güney Afrika ile ileri sürülen hukuki bağ, başvuranların gerçek yaşam koşullarıyla çelişiyorsa veya koşula bağlı gelecek planlarına dayanıyorsa başvuru reddedilebilir. Yerleşim yeri iddiasını ve çocuğun bakım planını tutarlı belgelerle ve gerektiğinde destekleyici yeminli beyanlarla kanıtlayın; yalnızca niyet açıklamasına dayanmayın.

Tek başvuran, evlilik ve kalıcı ilişki

Kanun 292 ve 294. maddelerde tek bir amaçlanan ebeveynden açıkça söz eder. Dolayısıyla evlilik her durumda zorunlu değildir. Ancak tek başvuran da yerleşim yeri, ehliyet, uygunluk, tıbbi kriter ve genetik bağ dahil diğer koşulları yerine getirmelidir. Tek başvuranların kanunda öngörülmesi her başvurunun onaylanacağı anlamına gelmez.

293(1) maddesi önemli bir kural getirir: amaçlanan ebeveyn evliyse veya kalıcı bir ilişki içindeyse, eşi ya da partneri yazılı rıza vermeli ve mahkeme onayından önce sözleşmenin tarafı olmalıdır. Bu kural yalnızca resmi evlilikle sınırlı değildir; evlilik dışı kalıcı ilişki de önem taşıyabilir.

Sözleşme taslağı ve mahkeme belgeleri rolleri açıkça belirtmelidir: kim amaçlanan ebeveyn, kim 293. madde uyarınca eş veya partner olarak katılıyor? Çatışma, mahremiyet veya günlük hayatta ilişkinin farklı tanımlanması nedeniyle mevcut eş ya da kalıcı partner gizlenmemelidir. Rıza tartışmalıysa veya alınamıyorsa devam etmeden önce hukuki görüş alın. 293(3) maddesindeki özel istisna, taşıyıcı annenin genetik ebeveyn olmayan eşi veya partnerinin makul olmayan rızasızlığına ilişkindir; amaçlanan ebeveynin partneri için genel bir muafiyet değildir.

Tıbbi koşullar ve genetik bağ

295(a) maddesine göre mahkeme, amaçlanan ebeveynin veya ebeveynlerin çocuk doğuramayacağı ve bu durumun kalıcı ve geri döndürülemez olduğu kanıtlanmadıkça sözleşmeyi onaylayamaz. 295(b) ayrıca hukuki ehliyet, ebeveynliği üstlenmeye uygunluk ve sözleşme, kanun ile tarafların hak ve yükümlülüklerini anlama şartlarını getirir. Gebelikten kaçınma isteği, kolaylık veya kliniğin kabul politikası tek başına yeterli sayılmamalıdır.

Deliller ilgili tıbbi koşulları açık ve tutarlı biçimde anlatmalıdır. Olayın özelliklerine göre uzman hekim belgeleri ve başka raporlar ya da yeminli beyanlar gerekebilir. Kanun, onayı garanti eden evrensel bir belge listesi sunmaz; mahkeme başvuruyu bir bütün olarak değerlendirir.

294. madde genetik düzenlemeyi de sınırlar. Biyolojik, tıbbi veya diğer geçerli nedenlerle mümkün değilse, en az bir amaçlanan ebeveynin gameti kullanılmalıdır; aksi halde her iki ebeveynin gametleri gerekir. Tek amaçlanan ebeveyn varsa kanun o kişinin gametini arar. Plan hiçbir amaçlanan ebeveynin gametini içermiyorsa veya çiftin yalnızca bir üyesinin gametini kullanıyorsa tedaviye bağlanmadan önce Güney Afrika hukukuna ilişkin uzman görüşü alın.

Çocuğun üstün yararı ve inandırıcı yaşam planı

295(d) maddesi, sözleşmenin çocuğun istikrarlı bir ev ortamında teması, bakımı, yetiştirilmesi ve genel refahı için yeterli düzenlemeler içermesini ister. Amaçlanan ebeveynlerden birinin ölümü veya doğumdan önce boşanma ya da ayrılık durumunda çocuğun durumunu da ele almalıdır. 295(e) uyarınca mahkeme bütün tarafların kişisel ve ailevi koşullarını değerlendirir; doğacak çocuğun üstün yararı önceliklidir.

Başvuranlar yurt dışında yaşıyorsa veya ülkeler arasında hareket ediyorsa, belirsiz bir taşınma niyeti yerine doğum sonrası gerçek planı açıklamalıdır. Mahkeme çocuğun nerede yaşayacağını, günlük bakımını kimin üstleneceğini, konut ve gelirin gerçekçi olup olmadığını, hangi desteğin bulunduğunu ve her iki ebeveyn de bakım sağlayamazsa kimin devreye gireceğini bilmek isteyebilir. Başka ülkede yaşayan bir vasi otomatik engel değildir; ancak planın neden uygulanabilir olduğu ve çocuğun yararına olduğu açıklanmalıdır.

Bu faktörler ayrı bir vatandaşlık şartı oluşturmaz ve çocuğun mutlaka Güney Afrika’da büyümesi gerektiği anlamına gelmez. Bunlar olaya özgü değerlendirmenin parçasıdır. 2025 tarihli EW kararı, başvuranlar geri dönmeyi düşündüklerini söyleseler bile konut, mali durum, aile desteği ve gelecekteki ikamet konusundaki eksik delillerin başvuruyu zayıflatabileceğini gösterir. Ayrıca 295(c) maddesi, taşıyıcı annenin hukuki ehliyete ve uygunluğa sahip olmasını, sözleşmenin sonuçlarını anlamasını, gelir elde etmek için değil özgecil nedenlerle hareket etmesini, en az bir gebelik ve canlı doğuma ilişkin belgeli geçmişinin bulunmasını ve yaşayan kendi çocuğunun olmasını gerektirir.

Uygunluk delilleri matrisi

Bu matrisi resmi ve kapalı bir belge listesi olarak değil, hazırlık aracı olarak kullanın. Hukuki soruyu, onu yanıtlamaya yardımcı olabilecek delillerden ayırır. Güney Afrikalı avukat dosyayı somut olgulara ve yetkili mahkeme bölümüne göre uyarlamalıdır.

İncelenecek konu Kanunun sorduğu Avukatla değerlendirilecek deliller
Vatandaşlık ve statü Belirleyici ölçüt olarak vatandaşlık belirtilmemiştir; yerleşim yeri önemlidir. Pasaportlar; geçerli göçmenlik izinleri; ikamet ve çalışma zaman çizelgesi.
Yerleşim yeri Hukuka uygun bulunma ve süresiz yerleşme niyeti. Konut/mülkiyet kayıtları; iş; mali durum; aile bağları; olgularla uyumlu beyanlar.
Mahkeme yetkisi High Court’un kanundaki bölgesel bağlantısı bulunmalıdır. Planlanan adres ve gerçek yaşam koşulları; yazılı yetki analizi.
Aile durumu Tek başvuran mümkündür; eş/kalıcı partner rızası ve katılımı gerekebilir. Evlilik ve ilişki geçmişi; yazılı rıza; sözleşmede açık roller.
Tıp ve genetik Kalıcı ve geri döndürülemez doğuramama; 294. maddedeki genetik bağ. Uzman tıbbi raporlar ve gamet planının belgeli açıklaması.
Çocuğun geleceği Ebeveyn uygunluğu, istikrarlı ev, bakım ve yedek planlar. Konut, gelir, destek ağı, bakım planı ve vasilik/acil durum hükümleri.

İşlem sırası ve hukuki sonuçlar

Kanuni sıra önemlidir. Sözleşme yazılı olmalı, tüm taraflarca imzalanmalı ve Güney Afrika’da yapılmalıdır. Yapay döllenmeden önce High Court onayı gerekir. 296. madde uyarınca döllenme onaydan önce veya onay tarihinden itibaren 18 ay geçtikten sonra yapılamaz. Hukuki takvimi klinikle koordine edin; mahkeme kararı süresiz bir izin değildir.

Geçerli sözleşmenin önemli sonuçları vardır: 297. madde uyarınca sözleşmeye uygun doğan çocuk, doğum anından itibaren her bakımdan amaçlanan ebeveynin veya ebeveynlerin çocuğudur; kanundaki özel hükümler saklı kalmak üzere taşıyıcı annenin normalde ebeveynlik hakkı olmaz. Buna karşılık 297(2), kanuna uymayan sözleşmenin geçersiz olduğunu ve çocuğun her bakımdan doğuran kadının çocuğu sayılacağını belirtir. Bu nedenle gayriresmî ilerlemek veya uygunluğu tedavi başladıktan sonra kontrol etmek ciddi risk yaratır.

Bu yazı, taşıyıcı annenin rızası, sözleşmenin sona ermesi, izin verilen masraf ödemeleri, klinik uyumu, doğum kaydı, vatandaşlık veya uluslararası seyahat hakkındaki tüm ayrı kuralları incelemez. Bunlar genel planı etkileyebilir, ancak burada açıklanan uygunluk ve mahkeme onayı koşullarının yerini almaz.

Başvuru öncesi pratik kontrol listesi

Sözleşmeyi imzalamadan veya tedaviye başlamadan önce Güney Afrikalı avukattan aşağıdaki sorulara yazılı cevap isteyin. Temel bir cevap belirsizse, sonraki belgelerin sorunu düzelteceğini varsaymak yerine süreci durdurup belirsizliği giderin.

  • Hangi amaçlanan ebeveyn sözleşmenin yapılacağı tarihte Güney Afrika’daki yerleşim yerini kanıtlayabilir; hukuka uygun bulunma ve süresiz yerleşme niyeti hangi delillerle gösteriliyor?
  • Seçilen High Court bölgesel yetkiye sahip mi ve beyanlar her başvuranın gerçek ikametini ve çocuğun nerede büyütüleceğini doğru açıklıyor mu?
  • Evlilik ve kalıcı ilişkilere ilişkin bütün bilgiler açıklandı mı; rızası gereken eş veya partner yazılı onay verip sözleşmeye katıldı mı?
  • Tıbbi belgeler kalıcı ve geri döndürülemez doğuramamayı ve uygunluğu gösteriyor mu? Gamet planı 294. maddeye uygun mu?
  • Sözleşme istikrarlı bakım, temas, yetiştirme, ölüm, ayrılık veya boşanma durumlarını ve gerçekçi destek/yedek planını ele alıyor mu?
  • Sözleşme döllenmeden önce imzalanıp onaylanacak mı ve tedavi 18 aylık yasal süre içinde yapılabilecek mi?
  • İlgili tüm ülkelerde göçmenlik, yabancı ülkede ebeveynliğin tanınması, vatandaşlık, pasaport ve seyahat koşulları için ayrı görüş alındı mı?

Kapsam, kaynaklar ve inceleme sınırları

Bireysel hukuki görüş değildir ve belirli bir kişinin yerleşim yerini, vize statüsünü, tıbbi uygunluğunu, mahkeme yetkisini veya davanın muhtemel sonucunu belirlemez. Aşağıdaki bağlantılar analizde kullanılan temel mevzuata ve yayımlanmış High Court kararına gider.

Güney Afrika Adalet Bakanlığının Children’s Act metnini içeren resmî PDF’si incelenmiştir; ancak başvuru öncesinde güncel değişiklikler ve yürürlüğe giriş durumu yeniden doğrulanmalıdır. Bu değerlendirme, Ex Parte EW kararının arama dizini veya ikincil kopyalar üzerinden atıf yapılan metnine dayanmaktadır; SAFLII’nin tam sayfası veya PDF’siyle ayrıca karşılaştırılmalıdır. Karara dayanılmadan önce Güney Afrikalı hukuk danışmanı, özellikle 55 ve 57. paragraflardaki mevzuat atıfları olmak üzere imzalı/revize edilmiş kararın tam metnini karşılaştırmalıdır; bu atıflar henüz doğrulanmamıştır.

Somut bir dosyada en önemli açık adım, Güney Afrikalı avukatın yerleşim yeri ve yetkiyi olgulara göre değerlendirmesi; ardından sözleşme taslağını, tıbbi delilleri, ilişki açıklamalarını ve çocuk bakım planını incelemesidir. Başvuru öncesinde mevzuat ve içtihat yeniden kontrol edilmelidir.

Kaynaklar: Mevzuat ve içtihat

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar