Güney Afrika: taşıyıcı annelikte retler, uyuşmazlıklar ve hukuk yolları
Hangi ret ve hangi hukuki yol?
Güney Afrika'daki taşıyıcı annelik uyuşmazlığında ret kararı tek tip değildir. High Court taşıyıcı annelik sözleşmesini onaylamayı reddedebilir; klinik veya aracı hizmet vermeyebilir; taraflar ifa, ödeme veya çocuk konusunda anlaşmazlığa düşebilir; kamu kurumu belgeyi reddedebilir. Hukuki yol, kararı veren kişiye, sözleşmenin geçerli biçimde mahkemece onaylanıp onaylanmadığına, döllenme veya doğumun gerçekleşip gerçekleşmediğine ve etkilenen haklara bağlıdır. Önce ihtilaf konusu işlem ile tarihini saptayın.
Üç ayrı yol vardır. High Court onay reddinde karar ve gerekçeleri alın; eksik delilin tamamlanmasını, temyizi veya başka mahkeme usulünü değerlendirin. Özel sözleşme ya da klinik uyuşmazlıkta imzalı sözleşmeyi, kanuni yasakları, mesleki yükümlülükleri ve uygun hukuk veya disiplin merciini inceleyin. İdarenin ret ya da hareketsizliğinde, Promotion of Administrative Justice Act (PAJA) uygulanıyorsa yazılı gerekçe ve yargısal denetimi değerlendirin. Şikâyet veya ihtar süreleri kendiliğinden durdurmaz.
Mahkeme onayı ve tedavi
2005 tarihli Children's Act 38 sayılı Kanun'un 292–295. maddeleri High Court onayını düzenler. Sözleşme yazılı, bütün taraflarca imzalı ve Güney Afrika'da yapılmış olmalıdır. Amaçlanan ebeveynlerden en az biri veya tek ebeveyn ülke içinde yerleşim yeri niteliğinde domicile sahibi olmalıdır. Taşıyıcı annenin ve varsa eşi ya da partnerinin de normalde burada domicile sahibi olması gerekir; ancak 292(2), haklı neden varsa mahkemeye özellikle bu son şarttan muafiyet yetkisi tanır. Yetkili High Court amaçlanan ebeveynlerin domicile veya mutat ikamet yerleriyle bağlantılıdır. Amaçlanan ebeveynin domicile şartı için eşdeğer genel bir muafiyet öngörülmemiştir.
Mahkemenin onay vermemesi, 293. bölümde aranan yazılı rızalarla, 294. bölümdeki genetik köken kuralıyla veya 295. bölümdeki koşullarla ilgili olabilir. Bu koşullar; amaçlanan ebeveynin/ebeveynlerin çocuk doğurma konusundaki kalıcı ve geri döndürülemez yetersizliğini, anlaşma yapma ehliyetlerini, uygunluklarını ve anlaşmanın sonuç ve yükümlülüklerini anlamalarını; taşıyıcı annenin ehliyetini ve uygunluğunu, hukuki sonuçları anlamasını, taşıyıcılığın onun için gelir kaynağı olmamasını, ticari değil özgeci bir amacı, en az bir gebelik ve canlı doğumun belgelenmiş geçmişini ve kendisine ait yaşayan bir çocuğunun bulunmasını kapsar. Anlaşma, çocuğun istikrarlı bir ev ortamında temas, bakım, yetiştirilme ve genel refahına ilişkin yeterli düzenlemeler içermeli; amaçlanan ebeveynlerden birinin ölümü veya doğumdan önce ayrılık/boşanma hâlini de ele almalıdır. 293(3) uyarınca, çocuğun genetik ebeveyni olmayan taşıyıcı annenin eşi veya partneri rızayı makul olmayan biçimde reddederse mahkeme anlaşmayı onaylayabilir. 294. bölüm, her iki ebeveynin gametlerinin kullanılmasının biyolojik, tıbbi veya diğer geçerli nedenlerle mümkün olmadığı durumda en az bir amaçlanan ebeveynin gametinin kullanılmasına izin verir; hiçbir amaçlanan ebeveynin genetik katkısı olmadan bir yol açıkça öngörmez. Çocuğun üstün yararı önceliklidir. Eksik kanıtlar bazen sonradan sunulabilir; ancak esaslı bir yasal engel yalnızca evrakla giderilemez.
Bir Güney Afrikalı dava avukatı önce kararı sınıflandırmalıdır: kesin ret, erteleme, ek delil istemi veya karar taslağındaki eksiklik. Dosyayı, varsa tutanakları, tam gerekçeleri, tebligat kanıtlarını ve usul sürelerini temin edin. Delil tamamlama veya düzeltilmiş başvuru uygun olabilir; temyiz, iptal veya değiştirme karar türüne ve usul şartlarına bağlıdır. Bu rehber tüm taşıyıcı annelik kararları için tek bir temyiz süresi olduğunu veya başka hâkimin aynı olayları onaylayacağını ileri sürmez.
296. madde mahkeme onayından önce ve onaydan itibaren 18 ay geçtikten sonra yapay döllenmeyi yasaklar; 303. madde mahkeme yetkisi olmaksızın döllenmeyi veya buna yardımı sınırlar. Klinik onay beklenirken işlem teklif ederse sözleşme, ajans güvencesi veya yabancı izin Güney Afrika mahkeme kararının yerine geçmez. Tedavi kayıtlarını saklayın, değişiklikleri yazılı açıklatın. Geçerli izin olmadan döllenme gerçekleşmişse derhal uzman görüşü alın; sonradan onayın ilk aykırılığı geriye etkili olarak kendiliğinden gidereceği varsayılamaz.
Ebeveynlik ve sözleşmenin sona ermesi
297(1). bölüme göre, geçerli bir anlaşmaya uygun doğan çocuk doğumdan itibaren amaçlanan ebeveynin veya ebeveynlerin çocuğudur; taşıyıcı anne çocuğu makul olarak mümkün olan en kısa sürede teslim etmelidir. Taşıyıcı anne, eşi veya partneri ve akrabaları anlaşma nedeniyle ebeveynlik ya da bakım hakkı kazanmaz; anlaşmada öngörülmedikçe çocukla temas hakkına da sahip değildir. Çocuk, taşıyıcı anneye, onun eşine/partnerine veya onların akrabalarına karşı nafaka ya da miras talebinde bulunamaz. Bu sonuçlar geçerli bir anlaşmaya bağlıdır; 298. bölüm, aşağıda açıklanan, aynı zamanda genetik ebeveyn olan taşıyıcı anne için dar kapsamlı bir sona erdirme hakkı tanır. Teslim veya temas uyuşmazlığında onaylı anlaşmayı, mahkeme kararını ve doğum/hastane kayıtlarını sunun. Gerekirse çocuğu merkeze alan acil yargısal koruma isteyin; güç, tehdit, tek taraflı götürme veya gizli kimlikleri açıklama yoluna başvurmayın.
297(2), Kanun'a aykırı taşıyıcı annelik sözleşmesinin ciddi sonucunu belirler: sözleşme geçersizdir ve böyle bir düzenleme uygulanarak doğan çocuk hukuken doğuran kadının çocuğu sayılır. Bu, geçerli ve onaylanmış sözleşmedeki durumdan farklıdır. Sözleşme hükmü, DNA testi veya yabancı belge aykırılığı tek başına gidermez. Ebeveynlik tartışmalıysa avukat somut kanuni eksikliği, mevcut kararları, çocuğun haklarını ve yeni karar için yasal yolu incelemelidir; otomatik ebeveynlik statüsü varsayılmamalıdır.
Özel ve dar bir sona erdirme hakkı vardır. 298. maddeye göre aynı zamanda genetik anne olan taşıyıcı kadın doğumdan sonraki 60 gün dolmadan mahkemeye yazılı bildirim verebilir. Taraflara bildirim ve duruşmadan sonra mahkeme iradenin serbestliğini ve sonuçların anlaşıldığını inceler; kanuni şartlarda onayı sona erdirir ve çocuğun üstün yararı için uygun başka karar alabilir. Bu, genetik anne olmayan her taşıyıcının döllenmeden sonra sözleşmeyi iptal etme hakkı değildir; yalnızca özel bir vazgeçme mektubu da değildir.
298. maddeye göre sona erme, 299. maddedeki ebeveynlik sonuçlarını doğurur: haklar taşıyıcı anneye ve kanundaki aile durumuna göre eşine veya partnerine ya da amaçlanan babaya geçebilir; başka amaçlanan ebeveynler haklarını kaybedip evlat edinmeye ihtiyaç duyabilir. Sona ermenin doğumdan önce veya sonra olması önemlidir. 298(3), bu hakkı kullanmanın sorumluluğunu 301. maddeyle bağlantılı geri ödeme istisnası saklı kalmak üzere sınırlar. Çocuğun bakımı veya kaydı acilen tartışmalıysa mahkemeden talimat isteyin; para iadesi ebeveynlik hakkı değildir.
Gebeliği sonlandırma kararı 300. madde ve ilgili Choice on Termination of Pregnancy Act uyarınca taşıyıcı anneye aittir. Önceden amaçlanan ebeveynleri bilgilendirip onlarla görüşmesi gerekir; danışma veto hakkı vermez. Hukuka uygun sonlandırma sözleşmeyi de sona erdirir. Hakkın kullanılması genel olarak sorumluluk doğurmaz; tıbbi olmayan nedenlerle sonlandırmada 301. madde kapsamındaki ödemelere ilişkin dar iade kuralı vardır. Zorla gebeliğin sürdürülmesini, kürtajı veya tıbbi müdahaleyi mahkemeden istemeyin. Acil sağlık durumu bağımsız klinik değerlendirme gerektirir.
Ödeme, hizmet ve kamu retleri
301. bölüm, taşıyıcı annelikle bağlantılı olarak nakit veya ayni ödül ya da tazminat verilmesini, vaat edilmesini veya alınmasını yasaklar; yalnızca açıkça belirtilen istisnalar vardır: döllenme, gebelik, doğum ve anlaşmanın mahkemece onaylanmasıyla doğrudan bağlantılı giderler; taşıyıcı annenin kanıtlanmış gelir kaybı; gebeliğin yol açtığı ölüm veya engelliliğe karşı onu teminat altına alan sigorta; ve 301(3) uyarınca gerçek hukuki veya tıbbi mesleki hizmetler için makul ücret. Bir faturanın uygunluğu, ‘destek ücreti’ gibi adlandırmasına değil gerçek amacına, kanıtlara ve alıcısına bağlıdır. Geri ödeme istemeden önce faturaları, ödeme kayıtlarını, tıbbi belgeleri ve ayrıntılı bütçeyi toplayın. Yasak bir ödeme imzalı anlaşmada yer alsa bile icra edilebilir hâle gelmez; olası suç ayrıca değerlendirilmelidir. 303(2). madde ayrıca, bir kişinin taşıyıcı annelik anlaşmasına girmeye istekli olduğunu veya olabileceğini tazminat karşılığında duyurmayı yasaklar; ücretli aracılık ya da reklam ayrıca değerlendirilmelidir.
Kliniğin tedavi reddi, ajansın belge vermemesi veya tıbbi masraf uyuşmazlığı PAJA kapsamında kendiliğinden idari işlem sayılmaz. Hangi yükümlülüğün hastaneye, uzmana, hizmet sağlayana, amaçlanan ebeveyne veya taşıyıcı anneye ait olduğunu belirleyin. Dayanılan sözleşme hükmünü, klinik gerekçeyi veya meslek kuralını yazılı isteyin; yazışma ve rızaları saklayın. Hukuk davası, meslek şikâyeti veya uzlaşma uygun olabilir; hiçbiri aydınlatılmış rıza olmadan ya da Children's Act'e aykırı tedaviyi yetkili kılmaz. Bütün ajansların tek bir özel kamu ruhsatı altında olduğunu varsaymayın.
Department of Home Affairs veya başka idare reddettiğinde gerçek işlemi, yetki kaynağını ve etkilenen kişiyi belirleyin. Anayasa'nın 33. maddesi hukuka uygun, makul ve usulen adil idari işlemi korur; PAJA, tanımı ve istisnaları karşılandığında yargısal denetime izin verebilir. Kayıt veya belge sorunu yalnız PAJA değil, özel nüfus kayıt mevzuatı uyarınca düzeltme gerektirebilir. Yazılı kararı, nedenleri, dosya numarasını ve iç itiraz yolunu isteyin. Bir hâkimin sözleşmeyi onaylamaması kendi başına PAJA kapsamındaki idari işlem değildir.
Süreler, deliller ve sonraki adımlar
PAJA madde 5 uyarınca hakları önemli ve olumsuz etkilenen, gerekçe almamış kişi genellikle işlemden fiilen veya makulen haberdar olmasından itibaren 90 gün içinde yazılı neden isteyebilir; idare genellikle 90 günde yanıtlar. Madde 7 yargısal denetimin haksız gecikme olmadan, iç başvuru yollarından veya işlem ve gerekçeyi öğrenmeden sonra kanuni hesaba göre genellikle 180 gün içinde yapılmasını ister. Mevcut iç yollar kural olarak tüketilmelidir; mahkeme istisna tanıyabilir. Madde 9 süre uzatmayı düzenler. Bunlar High Court kararını temyiz süresi değildir.
PAJA uygulanırsa madde 8 gerekçe verilmesi, işlemin kaldırılıp idareye geri gönderilmesi, karar verme emri, tespit veya geçici koruma sağlayabilir. Mahkemenin idare yerine karar vermesi ve tazminat istisnaidir, olağan otomatik zarar ödemesi değildir. Yetkisizlik, usul adaletsizliği, esaslı hukuk hatası veya mantıksızlık gibi hukuki kusur gösterilmelidir; sırf anlaşmazlık yeterli değildir. Mahkeme başvuru ehliyetini, kabul edilebilirliği, aciliyeti, çocuğun yararını ve doğru muhatapları inceler. Masraf ve özel usul kuralları için ayrı görüş alın.
Tarihli tek delil dosyası oluşturun: sözleşme taslağı ve imzalı hâli, tüm imza ve rızalar, onay veya ret kararı ve gerekçesi, sağlık raporları, gizli genetik bilgiler, tedavi tarihleri, faturalar, mesajlar, makbuzlar, domicile kanıtları ve gerektiğinde hastane ya da doğum belgeleri. Ret işleminin, tebliğ alan kişinin ve sonraki adımların kronolojisini çıkarın. Asılları değiştirmeyin, e-posta üst bilgilerini ve güvenli erişimi koruyun. Avukat kabul edilebilir delili iddia ve avukat sırrından ayırmalı; çalışma kopyalarında çocuk ve tarafların kimliklerini karartmalıdır.
302. bölüm özel bir gizlilik kuralı getirir: taşıyıcı annelik anlaşmasına ilişkin yargılamadaki tarafların kimlikleri yazılı rızaları olmadan yayımlanamaz; böyle bir anlaşma sonucunda doğan çocuğun kimliğini açığa çıkaran olguların yayımlanması da yasaktır. Belgeleri güvenli kanallardan paylaşın ve çalışma kopyalarında kimliği belirleyici bilgileri gizleyin. Dosya belgeleri erişilebilir diye yayımlamayın.
İlk adım geri döndürülemez işlemleri durdurmak, karar ile tarihini güvenceye almak, acil sağlık veya çocuk güvenliği riskini kontrol etmek, 19. bölüm ve usul hukukunu bilen Güney Afrikalı avukata başvurmaktır. Tartışmalı işlem, istenen düzeltme veya gerekçe ve delili açıkça belirten yazılı talep gönderin. Olası her süreyi ayrı hesaplayın; acil geçici tedbir ancak gerçek hukuki ve fiili dayanakla istenmelidir. Sonraki adım sorumlusunu ve teslim alındısını kayıt altına alın. Uzlaşma yararlı olabilir, ancak cevap beklemek dava süresini kaçırtmamalıdır.
Amaçlanan ebeveynler veya çocuğun başka vatandaşlığı varsa Güney Afrika sözleşmesi ya da kararı yabancı ülkede ebeveynliğin tanınmasını, vatandaşlığı, pasaportu veya seyahat iznini garanti etmez. Bunlar varış ülkesinin hukuku ve belge-göç süreçlerine bağlıdır. Mahkeme kararları, nüfus belgeleri, çeviriler ve tasdik şartları için ayrı dosya tutun. Geçersiz yerli sözleşmeye çare olarak sınır ötesi tanınma vaat etmeyin; ebeveyn yetkisi veya seyahat izni tartışmalı çocuk için özel hukuk görüşü olmadan yer değişikliği yapmayın.
Anayasa Mahkemesinin çoğunluğu, AB and Another v Minister of Social Development [2016] ZACC 43 kararında, 294. bölümü anayasaya aykırı bulan High Court kararını onaylamamış ve temyizi kabul etmiştir. 294. bölüm, her iki amaçlanan ebeveynin gametlerinin kullanılmasının biyolojik, tıbbi veya diğer geçerli nedenlerle mümkün olmadığı durumda en az bir ebeveynin gametinin kullanılmasına izin verir; hiçbir amaçlanan ebeveynin genetik katkısı olmadan bir yol öngörmez. Kısırlık veya kişinin kendi gametini sağlayamaması tek başına yasal istisna yaratmaz. Kanıtlanmış hukuki veya usuli hata varsa ret kararı itiraz konusu olabilir; ancak ödeme veya ebeveyn olma niyeti yasal koşulların yerine geçmez. Somut bir olay hakkında görüş vermeden önce avukat tam kararı ve sonraki bağlayıcı içtihadı kontrol etmelidir. Kararı veren makamı ve aşamayı belirleyin, çocuğu ve bedensel özerkliği koruyun, delilleri saklayın ve süre dolmadan avukatla uygun başvuru yolunu seçin. Konsolide kanun metni 28 Mayıs 2025 tarihlidir; sonraki değişiklik veya yürürlük ilanlarının 19. Bölümü etkileyip etkilemediği henüz kesinleşmiş değildir. Bu nedenle analize dayanılmadan önce Güney Afrikalı bir hukukçu güncel metni doğrulamalıdır.
Kaynaklar
- S1 — Children’s Act 38 of 2005 (Chapter 19, consolidated text published by Department of Justice)
- S2 — Department of Justice: PAJA — Reasons for administrative action
- S3 — Department of Justice: PAJA — Judicial review
- S4 — Constitutional Court: AB v Minister of Social Development, media summary (29 November 2016)
- S5 — Constitution of the Republic of South Africa, Chapter 2
- S6 — South African Government: Children’s Act official legislation page
- S7 — Children’s Act 38 of 2005, consolidated text dated 28 May 2025 (LawLibrary; verify later amendments)
- S8 — AB and Another v Minister of Social Development [2016] ZACC 43, full judgment (SAFLII)
- S9 — Department of Justice: Children’s Act page and Gazette updates (amendment and commencement history)
