Güney Afrika’da taşıyıcı annelik: tıbbi ve donör koşulları
Kısa cevap
Güney Afrika’da birbiriyle bağlantılı ancak farklı iki düzenleme alanı vardır: Children’s Act taşıyıcı annelik sözleşmesinin mahkemece onaylanmasını düzenler; sağlık mevzuatı ve klinik değerlendirme ise yardımcı üremeyi ve donör gametlerini düzenler. Kanun, herkes için geçerli eksiksiz bir tıbbi kontrol listesi sunmaz. Bununla birlikte, amaçlanan ebeveynlerin kalıcı ve geri döndürülemez bir durum nedeniyle çocuk doğuramadıklarını kanıtlamaları gerekir; mahkeme taşıyıcı annenin uygunluğunu ve doğacak çocuğun yararını da değerlendirir. Tedaviden önce sonraki düzenleme taslaklarının ve anayasal kararın etkilerinin kontrol edilmesi gerekir. [S1–S5]
Amaçlanan ebeveynlerin tıbbi durumu
Children’s Act 38 of 2005’in 295(a) bölümü uyarınca High Court, amaçlanan ebeveynler çocuk doğuramıyor ve bu durum kalıcı ve geri döndürülemez değilse sözleşmeyi onaylayamaz. Kanun kapalı bir tanı listesi belirlemez ve tek bir testin yeterli olduğunu söylemez. Tıbbi rapor, kişinin özel durumunu ve yetersizliğin neden kalıcı ve geri döndürülemez olduğunu açıklamalıdır; taşıyıcı anneliğin tercih edildiğini söylemek yasal ölçütü karşılamaz. Mahkeme ayrıca amaçlanan ebeveynlerin ebeveynliği üstlenme ehliyetini ve uygunluğunu ve hukuki sonuçları anlayıp anlamadıklarını değerlendirir. [S1]
Taşıyıcı anne için yasal koşullar
295(c) bölümü, taşıyıcı annenin sözleşme yapmaya ehil olmasını, her açıdan uygun olmasını ve haklarıyla yükümlülüklerini anlamasını gerektirir. Taşıyıcı anneliği gelir kaynağı olarak kullanmamalı ve ticari değil özgecil nedenlerle hareket etmelidir. Kanun, en az bir gebelik ve canlı doğumun belgelenmiş geçmişini ve kendi yaşayan çocuğunun bulunmasını açıkça şart koşar. Bunlar klinik tercihi değil, yasal koşullardır. Önceki gebelik tek başına mevcut tıbbi uygunluğu kanıtlamaz; mahkeme somut olguları ve doğacak çocuğun iyiliğini yine değerlendirmelidir. [S1]
Genetik bağ ve donör gametleri
294. bölüm genetik kökene ilişkin katı bir kural koyar. Kural olarak amaçlanan her iki ebeveynin gametleri kullanılmalıdır. Biyolojik, tıbbi veya başka geçerli nedenlerle bu mümkün değilse amaçlanan ebeveynlerden en az birinin gameti kullanılmalıdır. Tek bir amaçlanan ebeveyn varsa o kişinin gameti kullanılmalıdır. Bu nedenle yasal koşullar sağlanırsa donör diğer gameti sağlayabilir; ancak donör yumurtası ve donör spermi, amaçlanan ebeveynlerin tüm genetik katkısını tamamen ikame edemez. 2024’te Supreme Court of Appeal genetik bağ şartını onayladı. Genetik bağı olan kardeş veya tercih edilen embriyo planı için istisna bulunduğu varsayılmamalıdır. [S1, S6]
Döllenmeden önce mahkeme onayı
292. madde uyarınca taşıyıcı annelik sözleşmesi yazılı, imzalı ve High Court tarafından onaylanmış olmalıdır. Aynı madde ikametgâh ve mahkemenin yetkisine ilişkin koşullar da getirir; 293. madde ise eşlerin veya partnerlerin yazılı rızasını ve taraf olmasını düzenler, taşıyıcı annenin çocuğun genetik ebeveyni olmayan eşinin ya da partnerinin makul olmayan rıza reddine ilişkin sınırlı istisna içerir. 292. madde ayrıca haklı bir gerekçe varsa mahkemenin taşıyıcı annenin ikametgâh koşulundan vazgeçmesine izin verir. Klinik bu hukuki koşulları kaldıramaz. 296. madde, taşıyıcı annenin yapay olarak döllenmesini onaydan önce ve onaydan 18 ay geçtikten sonra yasaklar. Derdest başvuru, taşıyıcı anneye embriyo transferi veya inseminasyon izni değildir. Önceki aşamalar ayrıca incelenmelidir: 2012 metninin 10(2)(a) düzenlemesi IVF işlemini belirli bir alıcıya bağlar. Ex parte MCM (2022) kararında High Court, belirlenmiş alıcı yokken erken IVF talebini reddetti. Bu düzenlemeye karşı sonraki dava 2024’te anayasal esas incelenmeden usul gerekçeleriyle reddedildi. Kararlar onaydan önce embriyo oluşturmak için genel izin vermez; buna karşılık 296. madde tek başına her yumurtalık uyarımını veya gamet alınmasını yasaklamaz. Önceden oluşturulmuş embriyolar varsa kaynaklarını, alıcıyı, rızaları ve saklama koşullarını belgeleyin; devam etmeden Güney Afrika hukukuna ilişkin özel görüş alın. [S1, S2, S9, S10]
Yer bakımından uygunluk ve mahkeme yetkisi açısından 292. madde ayrıca sözleşmenin Güney Afrika'da yapılmasını, sözleşme anında amaçlanan ebeveynlerden en az birinin (tek ebeveyn varsa onun) Güney Afrika'da yerleşim yeri bulunmasını ve sözleşmenin amaçlanan ebeveynlerin yerleşim yeri veya mutat ikametgâhı bölgesindeki High Court tarafından onaylanmasını gerektirir. Taşıyıcı anne ve varsa eşi veya partneri de kural olarak o tarihte Güney Afrika'da yerleşik olmalıdır; mahkeme haklı nedenle yalnızca taşıyıcı anne tarafına ilişkin bu yerleşim yeri şartından muafiyet tanıyabilir. 293. madde uyarınca amaçlanan ebeveynin eşi veya sürekli partneri yazılı onay vermeli ve sözleşmeye taraf olmalıdır; taşıyıcı annenin eşi veya partneri için de kural aynıdır, ancak çocuğun genetik ebeveyni olmayan kişinin makul olmayan ret durumuna ilişkin dar istisna saklıdır. Başvurmadan önce yerleşim yerini, yetkiyi ve imzalı onayları kontrol edin. [S1]
Mahkeme için tıbbi ve psikolojik kanıtlar
Kanun uygunluğun değerlendirilmesini ister, ancak her davada sunulacak tüm raporları tek tek saymaz. Ex parte WH kararında High Court, taşıyıcı annenin fiziksel durumu ve kendisi veya çocuk için riskler hakkında, HIV durumu ve çocuğa bulaşabilecek hastalıklar dahil, tam tıbbi raporlar istedi. Ayrıca taşıyıcı annenin geçmişini, psikolojik profilini ve taşıyıcı annelik ile bebeği teslim etmenin muhtemel etkilerini ele alan kapsamlı bir psikolog raporu talep etti. Ex parte KAF dahil sonraki kararlar otomatik onay yerine olaya özgü titiz incelemeyi vurgular. Bu kararlar önemli yargısal rehberdir, ancak davaya bakan High Court bölümünün dosya gerekliliklerini kontrol etmenin yerini tutmaz. [S3, S4]
2012 düzenleme metnine göre donör taraması
2012’de yayımlanan Regulations Relating to Artificial Fertilisation of Persons (R175), donörler için ayrıntılı korumalar getirir. Donör dosyası ve merkezi veri bankasına bildirim, muayene ve işleme için bilgilendirilmiş onam, önceki bağışlara ilişkin imzalı beyan ve donör yaşının doğrulanması gerekir. Metin, cinsel yolla bulaşan enfeksiyon testlerinin en fazla üç ay arayla iki kez yapılmasını ve ilgili testin bağıştan bir ay önce gerçekleştirilmesini ister. Erkek donör ayrıca semen analizinden geçmelidir. Kadın donör, uyarımdan önce jinekolojik muayene olmalıdır. Uzman, yakın akrabalardaki olası genetik hastalıklar, taşıyıcılık ve ruhsal hastalıkları da kapsayan aile öyküsünü almalıdır. Kliniğin kısa tanıtım listesi tam dosyanın yerini tutmaz. [S2] 2012 metni, tıbbi bir endikasyon bulunmadıkça 18 yaşından küçük donörlerin gametlerinin kullanılmasını da yasaklar.
Genetik risk, onam ve klinik kayıtlar
2012 kuralları kalıtsal hastalıkların dikkate alınmasını da gerektirir. Ciddi bir genetik durum söz konusuysa alıcı ve donör düzenlemenin öngördüğü testleri yaptırmalıdır; belirtilen koşullarda taşıyıcı donörün gameti kullanılmamalıdır. Aile öyküsü kalıtsal bir hastalık olasılığına işaret ediyorsa ek inceleme veya test ve alıcıya ya da tedavi uzmanına uygun bilgilendirme gerekir. Alıcı muayene ve tedavi için bilgilendirilmiş onam vermelidir. Klinik, tıbbi test sonuçlarını, genetik değerlendirmeyi, donör bilgilerini ve onam belgelerini saklamalıdır. Belirlenen riskin yazılı açıklamasını ve gerektiğinde genetik danışmanlık isteyin; donör profili çocuğun genetik bir hastalığı olmayacağını garanti etmez. [S2] Kurallar ayrıca alıcı için ayrı bir dosya tutulmasını; cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar veya diğer bulaşıcı hastalık testlerinin, genetik değerlendirmenin ve gerekli görülürse psikolojik ya da sosyal uygunluk değerlendirmesinin kaydedilmesini gerektirir. Taşıyıcı annelikte alıcı genellikle embriyoyu taşıyan kadındır.
Bağış sınırı, gizlilik ve masraf iadesi
2012 metninin 6. düzenlemesine göre uzman, donör gametleriyle altı çocuğun gebe kalındığını biliyor veya bundan şüpheleniyorsa aynı donörden daha fazla gamet alamaz; ilgili bilgiler merkezi veri bankasına bildirilmelidir. Donör dosyaları saklanmalı, açıklama ise kanun veya mahkeme kararıyla izin verilen durumlar dışında sınırlandırılmalıdır. Donöre bağış nedeniyle yaptığı makul masraflar iade edilebilir; bu, gamet satın almaya izin vermez. Donör gametlerine ilişkin kurallar, Children’s Act kapsamında taşıyıcı annelik düzenlemesi için izin verilen masraflardan farklıdır. Sonraki taslaklarda farklı sınırlar bulunduğundan, donör seçmeden önce geçerli düzenlemeyi ve veri bankası kontrol sürecini yazılı olarak doğrulayın. [S1, S2, S7, S8] Metin ayrıca, bir donörün gametleriyle gebe kalınan altı çocuk canlı doğduktan sonra, Bakanın saklanmasına izin vermemesi hâlinde depolanan gametlerin imha edilmesini öngörür.
Tanıdık donörler, embriyo transferi ve 2022 anayasal kararı
2012 metni, donör ile alıcının birbirini tanıdığına ilişkin yazılı teyit ve her ikisinin psikolojik değerlendirmesini gerektiriyordu. Surrogacy Advisory Group v Minister of Health (2022) kararında High Court psikolojik değerlendirme şartını anayasaya aykırı ve geçersiz ilan etti, kararın etkisini 24 ay erteledi ve bu süre boyunca evli çiftler veya kalıcı ev içi partnerler için istisna okunmasını emretti. Karar, eksiklik süresinde giderilmezse bu eklemenin kesinleşeceğini belirtti. Aynı karar, cinsiyet seçimine ilişkin eski düzenlemeyi de ele aldı; geçersizlik 12 ay ertelendi ve eksiklik giderilmezse hükmün kaldırılması emredildi. Bu rehberde daha sonraki yasama yanıtı veya kararlar kesin olarak doğrulanmamıştır. Bu kurallara dayanılmadan önce Güney Afrikalı bir avukat güncel durumu teyit etmelidir. Ayrıca 2012 metninin 12. düzenlemesi, belirli bir tıbbi endikasyon aksini gerektirmedikçe tek işlemde en fazla üç zigot veya embriyonun transferine izin verir. [S2, S5]
Kanun, mahkeme uygulaması ve klinik politikası
Üç kategori birbirinden ayrılmalıdır. Birincisi, amaçlanan ebeveynlerin kalıcı ve geri döndürülemez yetersizliği, genetik bağ, önceki canlı doğum ve taşıyıcı annenin yaşayan çocuğunun bulunması yasal şartlardır. İkincisi, mahkeme kararları uygunluğun değerlendirilmesi için tıbbi ve psikolojik kanıtları açıklar; tam belge paketi olgulara ve High Court bölümüne göre değişebilir. Üçüncüsü, klinikler yaş aralıkları, BMI sınırları, rahim değerlendirmesi, ek enfeksiyon testleri veya kendi donör tarama protokolleri gibi daha sıkı ölçütler uygulayabilir. Bir şart doğrulanmış kanun, bağlayıcı karar veya resmî talimata dayanmıyorsa kliniğe bunun kendi politikası olduğunu yazılı olarak belirtmesini isteyin. Kliniğin tedaviye hazır olması, mahkeme onayı veya yasal uygunluk anlamına gelmez. [S1–S5]
Tedaviye bağlanmadan önce hazırlanacak belgeler
Güney Afrikalı avukattan ve üreme uzmanından koordineli bir dosya hazırlamalarını isteyin: (1) amaçlanan ebeveynin çocuk doğuramamasının kalıcı ve geri döndürülemez olduğunu açıklayan uzman raporu; (2) taşıyıcı annenin obstetrik geçmişi, önceki canlı doğum ve yaşayan çocuk kanıtı; (3) gebeliği taşıma kapasitesini ve kendisi ile çocuk için riskleri, HIV ve bulaşıcı hastalıklar dahil, değerlendiren güncel tıbbi rapor; (4) gerekli psikolojik raporlar ve destekleyici belgeler; (5) donör onamı, önceki bağış beyanı, enfeksiyon testleri, duruma göre semen analizi veya jinekolojik muayene, aile öyküsü ve genetik sonuçlar; (6) her gametin kaynağı ve 294. bölümdeki genetik bağın kanıtı; (7) yazılı sözleşme ve mahkeme evrakı taslakları. Bu liste hazırlık rehberidir; mahkemenin ek kanıt istemeyeceğini garanti etmez. [S1–S4]
Güvenli işlem sırası ve sonraki adımlar
Donör seçmeden veya tedavi döngüsü için ödeme yapmadan önce klinikten her zorunlu testin, yaş sınırının, bağış üst sınırının ve embriyo transfer kuralının hukuki dayanağını açıklamasını ve kanunla iç politikayı ayırmasını isteyin. Yazılı donör tarama protokolünü ve önceki bağışların merkezi veri bankasında nasıl kontrol edildiğini talep edin. 2012 kurallarının, 2022 anayasal kararının ve sonraki Government Gazette değişikliklerinin güncel durumunu bir avukata doğrulatın; 2016 ve 2021 tarihli belgeler öneri veya taslak metinler içerir ve otomatik olarak yürürlükteki hukuk sayılmamalıdır. Ardından tıbbi ve psikolojik kanıtları toplayın, yazılı sözleşmeyi tamamlayın ve yapay döllenmeden önce High Court onayını alın. Gecikme olursa 18 aylık süreyi yeniden kontrol edin. Avukata, mahkeme kararından önce belirlenmiş alıcı için gamet alımı, IVF veya kriyoprezervasyonun hukuken mümkün olup olmadığını ayrıca kontrol ettirin; derdest başvuru izin yerine geçmez. [S1–S5, S7, S8, S9, S10]
Sonuç ve mevcut bilgilerin sınırları
Pratik karar, kliniğin amaçlanan ebeveynleri veya donörü kabul edip etmemesinden ibaret değildir. Amaçlanan ebeveynlerin kalıcı ve geri döndürülemez biçimde çocuk doğuramadığı kanıtlanmalı; taşıyıcı anne önceki gebelik ve yaşayan çocuk şartlarını karşılamalı ve tıbbi ve psikolojik açıdan uygun olmalı; amaçlanan ebeveynlerden en az biri gamet sağlamalı; sözleşme taşıyıcı anneye uygulanacak yapay döllenmeden önce mahkemece onaylanmalıdır. Donör testleri, genetik riskler, kayıtlar ve sınırlar uygulanabilir sağlık kurallarına göre incelenmelidir. Mevcut kaynaklar 2022 sonrasındaki düzenleme durumuna ilişkin tüm soruları çözmemektedir; bu noktalar bir hukukçu tarafından ayrıca doğrulanmalıdır. [S1–S8]
Kaynaklar ve hukuk metinleri
- Children’s Act 38 of 2005 (official text) [S1]
- Regulations Relating to Artificial Fertilisation of Persons, GN R175 (2 March 2012) [S2]
- Ex parte WH and Others (2011) [2011] ZAGPPHC 185 [S3]
- Ex parte KAF and Others (2018) [2018] ZAGPJHC 529 [S4]
- Surrogacy Advisory Group v Minister of Health (2022) [2022] ZAGPPHC 558 [S5]
- KB & Another v Minister of Social Development (2024) [2024] ZASCA 54 [S6]
- 2016 publication concerning proposed amendments to the artificial-fertilisation regulations [S7]
- Draft Regulations Relating to Assisted Conception of Persons, 2020, GN 251 (25 March 2021) [S8]
- Ex parte MCM and Another (2022) [2022] ZAGPPHC 712 [S9]
- Surrogacy Advisory Group NPC v Minister of Health (2024) [2024] ZAGPPHC 431 [S10]
