Sri Lanka · Hukuki durum ve modeller

Açık kitap ve belgelerin bulunduğu hukuk araştırma masası illüstrasyonu; yalnızca temsilîdir.
Açık kitap ve belgelerin bulunduğu hukuk araştırma masası illüstrasyonu; yalnızca temsilîdir.

Sri Lanka’da taşıyıcı annelik: izinli mi, sınırlı mı, belirsiz mi?

Mevcut yanıt ihtiyatlı olmalıdır: Family Health Bureau, Sağlık Bakanlığının ART Kodunu Şubat 2025'te yayımlanan 01-42/2025 sayılı Genelge olarak listeler ve belge gebelik taşıyıcılığını açıkça ele alır. Ancak bağlantılı PDF'nin kapağında metin Sağlık Bakanlığının 2024 tarihli belgesi olarak gösterilir; bu nedenle sürüm geçmişi, önceki metnin yerine geçip geçmediği ve güncel hukuki etkisi doğrulanmalıdır. Kapsamlı bir taşıyıcı annelik kanuni rejimi veya hukuki ebeveynliğin devri için kesin bir yol bilinmemektedir. Kod klinik ve idari standartlar belirler; fakat sözleşmelerin uygulanabilirliği, ticari ödeme, evlat edinme ya da sınır ötesi tanıma konularını tek başına çözmez.

Kısa yanıt: ne mutlak yasak ne de sınırsız izin

Sri Lanka’da taşıyıcı anneliği kesin biçimde “yasadışı” veya “tamamen yasal” olarak tanımlamak doğru değildir. Sağlık Bakanlığının Şubat 2025’te 01-42/2025 sayılı genelgeyle yayımladığı resmî Medically Assisted Reproductive Techniques Uygulama Kodu ve Yönergeleri, gestasyonel taşıyıcı annelik için özel bir bölüm içerir. Bu bölüm, uygulamanın yalnızca tıbbi nedenlerle kullanılmasını öngörür ve doğumdan sonra çocuğun doğuran kadından biyolojik veya amaçlanan ebeveynlere mevcut hukuk uyarınca devrini ele alır. Bu önemli bir resmî yönlendirmedir; ancak Parlamento tarafından kabul edilmiş kapsamlı bir taşıyıcı annelik kanunu değildir.

Resmî ve erişilebilir hukuki kaynaklarda Sri Lanka’ya özgü bir taşıyıcı annelik kanunu veya yürürlükte kapsamlı bir yardımcı üreme kanunu tespit edilmedi. Bu sonuç sınırlıdır: hedefli bir arama, başka hiçbir uygulanabilir düzenleme, mahkeme kararı veya idari talimat bulunmadığını kanıtlamaz. Pratikte klinik yönergeler, ebeveynlik ve sözleşmenin uygulanması konusundaki belirsizliklerle birlikte var. Bir kliniğin tedavi yapmaya istekli olması, sözleşmenin, ödemelerin, ebeveynlik devrinin veya çocuğun seyahat belgelerinin hukuken geçerli olacağını göstermez.

Nasıl bir hukuki çerçeve var?

2025 tarihli Kod, ART dâhil tıbbi yardımla üreme tekniklerini sunan merkezlere yönelik Sağlık Bakanlığı/FHB tarafından yayımlanmış resmî bir belgedir. Giriş bölümünde gelecekte kurulacak bir denetim makamı (“ART Authority”) anılır; 2–3. bölümler ise ayrı olarak bir Fertility Services Governing Body (FSGB) kurulmasını önerir ve FSGB kurulana kadar merkezlerin kaydı, yıllık yenilenmesi, izlenmesi ve denetiminden Private Health Services Regulatory Council’ın (PHSRC) sorumlu olduğunu belirtir. Kod, önerilen bir ART kanununda öngörülen hükümlerle tavsiye niteliğindeki iyi uygulama önlemlerini bir araya getirdiğini söyler. Bu, belgenin tarif ettiği geçiş çerçevesidir; önerilen kurumların bugün faal olduğunu veya her hükmün kanun gücüne sahip bulunduğunu kanıtlamaz.

Kod, PHSRC'nin 2006 tarihli 21 sayılı Özel Tıp Kurumlarının Kaydı Kanunu uyarınca kurulduğunu belirtir. Kliniğin kaydı ile taşıyıcı annelik düzenlemesinin hukuki geçerliliği ayrı konulardır. Tedaviden önce hangi kurumun ilgili yetkileri şu anda kullandığını doğrudan Bakanlık/PHSRC'den teyit edin; ayrıca kliniğin güncel kaydını ve izin verilen işlemleri doğrulayın. Kayıt, tek başına sözleşmenin uygulanabilir olduğunu veya amaçlanan ebeveynlerin hukuken ebeveyn olarak tanınacağını göstermez.

Colombo Üniversitesi’nin 2025 tarihli hukuki analizi, ART yaklaşımının karşılık gelen bağlayıcı bir yasama çerçevesinden yoksun olduğunu belirtir. Ocak 2026’da bir gazete, Yüksek Mahkeme yargıcının kapsamlı bir düzenleme çağrısını ve taşıyıcı annelik sözleşmelerinin uygulanabilirliğine ilişkin kaygılarını aktardı. Bunlar bağlayıcı bir mahkeme kararı değil, bağlam sağlayan bilgilerdir. Her hükmün hukuki etkisi yürürlükteki kanunlar, düzenlemeler ve ilgili içtihatlar ışığında ayrı değerlendirilmelidir; yönergeler ne bütünüyle bağlayıcı ne de tamamen önemsiz kabul edilmelidir.

Tıbbi gerekçe ve taşıyıcı anne kriterleri

2025 Kodunun 5.15 bölümü gestasyonel taşıyıcı anneliği düzenler. Uygulamanın yalnızca tıbbi nedenlerle ve hasta için gebeliği sonuna kadar taşımak fiziksel veya tıbbi açıdan imkânsız ya da sakıncalı olduğunda kullanılmasını öngörür. Kod bu terimleri ayrıntılı bir yasal tanımla açıklamaz. Başlamadan önce tıbbi gerekçeyi açıklayan yazılı uzman görüşü alın ve kliniğin hangi kanıtları istediğini ve kararını nasıl kaydettiğini sorun. Tek başına sosyal bir tercih yeterli tıbbi gerekçe olarak kabul edilmemelidir.

Taşıyıcı anne 45 yaşından büyük olmamalı; Kod, hiçbir kadının yaşamı boyunca üç defadan fazla taşıyıcı anne olamayacağını belirtir. Klinik, kadının gebeliği tam süreyle taşıyabilecek ölçülebilir kriterleri karşılayıp karşılamadığını değerlendirip kaydetmelidir; uzman, sağlık durumunu ve obstetrik riskleri incelemelidir. Embriyo transferinden hemen önce HIV, frengi, Hepatit B ve Hepatit C testleri negatif olmalı; ayrıca kızamıkçığa karşı bağışıklık bulunmalıdır. Kadın ve eşi riskler hakkında danışmanlık almalıdır. Taşıyıcı anne bir akraba, tanıdık veya amaçlanan ebeveynlerin tanımadığı biri olabilir. Akraba olması halinde amaçlanan anneyle aynı kuşaktan olması ideal kabul edilir, ancak mutlak koşul değildir.

Bu bölüm özellikle gestasyonel taşıyıcı anneliği ele alır. Taşıyıcı annenin kendi yumurtasını verdiği geleneksel/genetik taşıyıcı annelik için açık bir hukuki yol belirlemez. Ayrıntılı kural bulunmaması, bu yöntemin izinli olduğu anlamına gelmez. Klinik kriterler de haklar, rıza, başvuru yolları veya ebeveynlik sonuçları hakkındaki tüm soruları çözmez.

Amaçlanan ebeveynler, tedaviye erişim ve klinik

Kodun genel ART hükümleri, MAR/ART tedavisi gören kadın hastaların 50 yaşını aşmamasını ve 50. doğum gününden sonra embriyo transferi yapılmamasını söyler. Sri Lanka vatandaşlarının bu tedaviyi alabilmesi için yasal olarak evli olması gerekir; evli, medeni birliktelik içinde veya istikrarlı ilişkide olan yabancı vatandaşlara tedavi sunulabilir. Bunlar genel tedaviye erişim kurallarıdır; taşıyıcı annelik için eksiksiz uygunluk testi, kliniğin kabul garantisi veya ebeveynliği belirleyen bir kural değildir. Somut ebeveynlere ve programa nasıl uygulandığını yazılı olarak doğrulatın.

Tedaviden önce Sri Lanka’daki yetkili makamdan kliniğin güncel kaydını/lisansını doğrulayın ve önerilen ART işlemlerini yapmaya yetkili olduğuna dair yazılı teyit alın. Etik açıdan tartışmalı tedavi döngülerini kimin onayladığını, tıbbi kayıtları kimin tuttuğunu ve komplikasyonları kimin yönettiğini sorun. Kod bilgilendirme, danışmanlık ve klinik değerlendirme öngörür. Her katılımcının rızası ayrı belgelenmelidir; bir kişinin rızası diğerinin bilgilendirilmiş rızasının yerine geçmez ve gelecekteki ebeveynliği çözmez. Kliniğin reklamı, düzenleyici makamdan alınmış yazılı yanıtın yerine geçmez.

Ödemeler: karşılıksız, masraf iadesi veya ticari model?

5.15.4 maddesi, taşıyıcı anneye yapılan ödemelerin gebelikle ilgili “gerçek masrafların tamamını karşılaması gerektiğini” ve mali düzenlemenin belgelenmesini söyler. Bu ifade masrafların belgelenmesini gerektirir; ancak açıkça “yalnızca masraflar” demez, izin verilen bir ücret tarifesi belirlemez ve masraf iadesini aşan her ödemeyi suç saymaz. Bu nedenle ne ticari taşıyıcı anneliğin kesinlikle yasal olduğu ne de Kodun her ticari anlaşmayı açıkça yasakladığı söylenebilir. Bu hükmün hukuki gücü ve gerçek masrafları aşan ödemenin durumu Sri Lanka avukatı tarafından değerlendirilmelidir.

Transferden önce sağlık hizmetleri, ilaçlar, ulaşım, konaklama, varsa gelir kaybı, danışmanlık, sigorta ve doğum sonrası bakım için ayrı kalemler içeren bir bütçe hazırlayın. Her kalemin hukuki dayanağı ve belgeleri avukat tarafından incelenmelidir. Ücreti veya kârı masraf gibi göstermeyin; makbuzları ve ödeme kanıtlarını saklayın. 5.15.5 maddesi ART merkezinin taşıyıcı annelik reklamı yapmamasını ve taşıyıcı anneyi bulma sorumluluğunun ilan yoluyla veya başka şekilde çifte ait olmasını söyler. Bu, merkeze yöneliktir; üçüncü kişilerin her türlü aracılık veya reklam faaliyetine açık izin değildir.

Taşıyıcı anneye yapılacak ödemeyi, Kodun gamet bağışına ilişkin ayrı hükümleriyle karıştırmayın. 5.10.5 bölümü, yumurta, sperm ve embriyonun ticari bağışını uygun bulmaz ve doğurganlık merkezlerinin bu gametleri ticari temelde edinmesini yasaklar; bağışçının masraflarının karşılanmasına izin verir. Bununla birlikte 5.10.6(H) bölümü, sperm bağışçısına FSGB'nin önerdiği makul bir bağış döngüsü karşılığı ödenebileceğini de belirtir. Bu hükümler Kod içinde görünür bir iç gerilim oluşturur ve taşıyıcı anne ödemelerini değil, gamet bağışını düzenler. Bu nedenle taşıyıcı anneye yapılacak ödemeler için açık bir kural sayılmamalıdır; metin ve hukuki etkisi Sri Lanka'da bir hukukçu tarafından açıklığa kavuşturulmalıdır.

Ebeveynlik, sözleşme ve doğum sonrası devir

5.15.3 maddesi, gestasyonel taşıyıcı annelikte doğumu yapan kadının başlangıçta çocuğun “meşru sahibi” sayıldığını ve çocuğun biyolojik veya amaçlanan ebeveynlere daha sonra mevcut hukuk uyarınca devredilmesi gerektiğini belirtir. Kod bu devir için tam bir başvuru, mahkeme kararı veya kayıt prosedürü açıklamaz. Klinik yönergede kullanılan “sahiplik” sözcüğü; ebeveynlik, velayet, ebeveyn sorumluluğu veya çocuğun statüsüne ilişkin kapsamlı bir hukuki incelemenin yerini tutmaz. Genetik bağ da amaçlanan ebeveynlerin doğum kaydına yazılacağını veya başka ülkede tanınacağını tek başına kanıtlamaz.

Özel bir sözleşme rızaları, sorumlulukları, masrafları ve beklenmedik durum planlarını belgeleyebilir. Ancak sözleşmenin taşıyıcı anneyi çocuğu teslim etmeye zorlayacağı, ebeveynlik kararı garanti edeceği veya evlat edinme ve çocuk koruma hukukunu bertaraf edeceği varsayılmamalıdır. Colombo Üniversitesi araştırması ve Ocak 2026’da aktarılan yargısal açıklamalar, bu anlaşmaların uygulanabilirliği konusunda ciddi belirsizlik bulunduğunu gösterir. Bu, tüm sözleşmeleri geçersiz ilan eden bağlayıcı bir karar değildir; yine de yalnızca sözleşmeye güvenmemek için güçlü bir nedendir. Her taraf bağımsız hukuki danışmanlık almalı; sözleşme taşıyıcı annenin tıbbi özerkliğini ortadan kaldırmamalıdır.

Embriyo transferinden önce bir Sri Lanka avukatı doğum sonrası ebeveynliğin hukuki yolunu yazılı olarak belirlemelidir: evlat edinme veya başka bir mahkeme/idari işlem gerekip gerekmediği, kimin başvuracağı, hangi rıza ve belgelerin gerektiği ve rızanın geri çekilmesi, tıbbi komplikasyon, çocuğun engelliliği, ayrılık veya amaçlanan ebeveynlerin ölümü halinde ne olacağı. Evlat edinmenin her zaman zorunlu olduğunu varsaymayın; hiçbir evlat edinme veya mahkeme işlemi gerekmeyeceğini de varsaymayın. Yanıtı tıbbi programa başlamadan alın.

Ceza hukuku sınırları: evlat edinme, insan ticareti ve sahte kayıtlar

Ceza Kanunu’nun 360D maddesi “evlat edinmeyle ilgili suçlar” başlığını taşır ve sayılan fiilleri “bir kişiyi evlat edinmeye yerleştirme amacıyla” yapılan davranışlarla sınırlar. Bunlar arasında hamile kadının doğmamış çocuğunun evlat edinilmesine para veya başka bir karşılık karşılığında rıza vermesini sağlamak; bir kadını veya çifti çocuk doğurmaya yönlendirmek; bu bağlamda doğum kaydının sahte olduğunu bilerek buna izin vermek; anne kimliğine bürünmek veya bunu kolaylaştırmak yer alır. Ebeveynlik devri evlat edinme yoluyla yapılacaksa bu hükümler önemlidir. Metin, her taşıyıcı annelik düzenlemesinin otomatik olarak evlat edinme suçu olduğu sonucunu desteklemez. Uygulama amaç, olgular ve hukuki nitelendirmeye bağlıdır; aracılık, ödeme, rıza veya kayıt öncesinde hukuki görüş alın.

360C maddesi insan ticaretini düzenler ve bir kişiyi para veya başka bir karşılık karşılığında satın alma, satma veya takas etme gibi belirli unsurları; ayrıca zorlama, sömürü veya kanunda sayılan başka amaçlarla bağlantılı bazı işe alma ya da nakil eylemlerini kapsar. Para ödenmesi tek başına ücretli bir taşıyıcı annelik düzenlemesinin insan ticareti olarak nitelendirilmesi için yeterli değildir; yasal unsurlar incelenmelidir. Buna karşılık tehdit, dolandırıcılık, kırılganlığın sömürülmesi, bir kişinin satılması veya zorlama ciddi ceza hukuku riski doğurabilir. Kayıtları sahte düzenlemeyin, doğumu yapan kadının kimliğini gizlemeyin ve başka birinin kimlik belgelerini kullanmayın. Şeffaf kayıt tutmak ve önceden hukuki görüş almak daha güvenlidir.

Doğum kaydı ve belgeler

Registrar General’in genel talimatları, doğumun doğum yerinden sorumlu kayıt görevlisine bildirilmesini öngörür. Hastane doğumunda listelenen belgeler arasında doldurulmuş CR01 formu, doğumu doğrulayan hastane raporu, ebeveynlerin evlilik ve doğum belgelerinin kopyaları ile kimlik belgeleri bulunur. Olağan kayıt üç ay içinde ücretsizdir; daha sonraki kayıt ayrı bir prosedüre tabidir. Bunlar genel idari talimatlardır; taşıyıcı annelikte ebeveynliği belirleyen özel bir karar değildir. Doğumun kaydedilebilmesi, kimin hukuken ebeveyn olarak yazılabileceğini kendiliğinden belirlemez.

Doğumdan önce, ilgili nüfus kayıt görevlisine ve Sri Lanka'daki bir avukata hangi belgelerin hukuken sunulabileceğini ve hangi bilgilerin kaydedilmesi gerektiğini sorun. Tıbbi kayıtları, rızaları, taşıyıcı annelik sözleşmesini, ödeme kanıtlarını, hastane raporunu ve varsa mahkeme veya evlat edinme belgelerini saklayın. Belgeleri plana uydurmak için herhangi bir kişinin kimliğinin gizlenmesini veya değiştirilmesini istemeyin. Uluslararası meseleler ayrıdır: amaçlanan ebeveynlerin ikamet ettiği ülke ebeveynlik, tanıma, vatandaşlık, pasaport ve ülkeye giriş konusunda kendi kurallarını uygulayabilir. Vatandaşlık Yasası'nın 5(1). maddesine göre, 15 Kasım 1948'de veya daha sonra Sri Lanka'da doğan bir kişi, yasanın diğer hükümleri saklı kalmak üzere, doğum anında ebeveynlerinden biri Sri Lanka vatandaşıysa soy bağı yoluyla vatandaşlık kazanır. Taşıyıcı annelikte hukuki ebeveynlik bu nedenle önem taşıyabilir; doğum yeri veya doğum belgesi tek başına vatandaşlık sonucunu belirlemez. Yabancı pasaport düzenlenmesi ve amaçlanan ebeveynliğin başka bir ülkede tanınması ayrı konulardır. Seyahat planını kesinleştirmeden önce ilgili konsolosluktan ve varış ülkesindeki hukukçudan yazılı teyit alın.

Taahhütte bulunmadan önce daha güvenli sıra

Önce bir acenteye ödeme yapmak veya ilaçlara başlamak yerine şu sırayı izleyin. (1) Sri Lanka avukatından güncel mevzuatı, Kodun uygulanmasını, ödeme hükmünün hukuki gücünü ve planlanan tedavi tarihindeki yetkili düzenleyiciyi doğrulamasını isteyin. (2) Kliniğin güncel kaydını ve izin kapsamını doğrudan doğrulayın; reklama veya sözlü vaade güvenmeyin. (3) Yazılı tıbbi gerekçe alın; taşıyıcı annenin yaşını, önceki taşıyıcılık sayısını, testleri, sağlık değerlendirmesini ve danışmanlığı kontrol edin. (4) Her katılımcının bağımsız danışmanlık ve bilgilendirilmiş rıza almasını sağlayın. (5) Gerçek masrafları ve planlanan tüm ödemeleri açıkça listeleyin ve para göndermeden önce anlaşmayı avukata inceletin.

(6) Doğum sonrası ebeveynlik, olası evlat edinme veya mahkeme kararı, doğumu yapan kadının rolü, kayıt belgeleri ve rıza geri çekilirse ya da uyuşmazlık çıkarsa izlenecek yol hakkında yazılı ve adım adım görüş alın. (7) Çocuğun vatandaşlığını, pasaportunu, çıkış iznini ve varış ülkesine girişini ayrı ayrı kontrol edin. (8) Rızalar, tıbbi değerlendirmeler, sözleşmeler, makbuzlar ve resmî yazışmalar için eksiksiz ve doğru kayıt tutun. Klinik veya acente ebeveynlik yolunu açıklayamıyor, yanlış belge istiyor ya da yurtdışında kesin tanınma vaat ediyorsa embriyo transferinden önce durun. Temel soru yalnızca IVF yapılabilmesi değil, tüm tarafların hukuka uygun katılımı ve çocuğun doğum sonrası statüsünün çözülebilmesidir.

Kaynaklar: Bu rehber Sağlık Bakanlığının 2025 tarihli resmî Kod/genelgesine, Ceza Kanunu metnine, Registrar General talimatlarına, akademik analize ve yargısal açıklamalar hakkındaki habere dayanır. Rehber; güncel bir Sri Lanka avukat görüşünün, belirli bir klinik için düzenleyici teyidin veya belirli bir sözleşmenin uygulanabilirliğini çözen bir mahkeme kararının yerine geçmez. Gerçek bir programdan önce sonraki mevzuat veya idari değişiklikler kontrol edilmelidir. 2003 tarihli 16 sayılı Citizenship (Amendment) Act’in 5. bölümüne ilişkin açıklama birleştirilmiş bir metne dayanır; vatandaşlık değerlendirmesine dayanılmadan önce tam güncel resmî metin ve yürürlükteki değişiklikler teyit edilmelidir. Kaynaklar aşağıda listelenmiştir.

Kaynaklar

Liste resmî yönergeleri, mevzuat metnini ve ikincil analizi birbirinden ayırır. Parlamento dizinindeki arama sınırlıdır ve başka uygulanabilir düzenlemelerin bulunmadığını kanıtlamaz.

Rehberler: Sri Lanka

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar