İsveç · Hukuki durum ve modeller

Pencere yanındaki araştırma masasında açık bir kaynak kitap, el yazısı notlar ve bir kurşun kalem
Yalnızca editoryal görseldir; doğrulanmış bir kurum veya kliniği, hukuki izni ya da gerçek bir hukuk belgesini kanıtlamaz.

İsveç’te taşıyıcı annelik: hukuki durum, kısıtlamalar ve modeller

Kısa cevap: açık bir genel yasak yok, ancak İsveç sağlık sisteminde tedavi yolu da yok

22 Ekim 2026 itibarıyla en doğru kısa cevap şudur: İsveç hukukunda, özel kişiler arasındaki bir anlaşma olarak taşıyıcı anneliği açıkça ve genel olarak yasaklayan bir kanun hükmü bulunmamaktadır. MFoF, taşıyıcı anneliğin İsveç’te açıkça yasaklanmadığını belirtir. Bununla birlikte İsveç mevzuatı, taşıyıcı annelik programlarının İsveç sağlık sistemi içinde yürütülmesine izin vermez. Hükümet bu tutumu 2017/18:155 sayılı yasa tasarısında doğrulamış, aile hukuku ve ebeveynlik desteğinden sorumlu MFoF da güncel yurt dışı vakalarına ilişkin rehberinde tekrarlamıştır. Çelişki yoktur: özel anlaşmaya yönelik genel yasak ile İsveç sağlık sisteminde tıbbi tedaviye erişim iki ayrı hukuki meseledir.

Altruistik ve ticari taşıyıcı annelik ne demektir?

Taşıyıcı annelik, bir kadının doğumdan sonra çocuğu bir veya daha fazla amaçlanan ebeveyne teslim etme niyetiyle hamile kalmasıdır. Geleneksel veya kısmi modelde taşıyıcı kadın yumurtayı da sağlar. Gestasyonel veya tam modelde embriyo transfer edilir ve gebeliği taşıyan kişinin çocukla genetik bağı bulunmayabilir. Bu ayrımlar tıbbi ve genetik açıdan önemlidir; ancak İsveç’te farklı hukuka uygun tedavi yolları oluşturmaz.

İsveç’in yaklaşımı bir bakışta

“Altruistik” ve “ticari” terimleri öncelikle ödeme modelini ifade eder; amaçlanan ebeveynlerin kendiliğinden hukuki ebeveyn olmasını sağlamaz. Altruistik modelde taşıyıcıya gebelik için özel bir ücret ödenmez, ancak gebelikle bağlantılı masraflar karşılanabilir. Ticari modelde olağan gebelik giderlerini aşan ödeme bulunur. İsveç hukuku bu iki modelden hiçbiri için ülke içindeki sağlık sisteminde bir tedavi yolu oluşturmaz. Taşıyıcı anneliğe özgü genel bir suç bulunmaması da özel anlaşmayla bağlantılı her türlü tıbbi, mali veya aracılık faaliyetinin hukuka uygun olduğu anlamına gelmez.

Yardımcı üreme kanunu gerçekte ne düzenliyor?

İsveç Genetik Bütünlük Kanunu (2006:351), özellikle 7. bölüm, tüp bebek tedavisini ve embriyo transferini düzenler. Rıza, bağışlanan yumurta veya sperm kullanımı, tedavinin yapılacağı yer ve klinik değerlendirme için şartlar koyar. Örneğin 7:3a maddesi, bir kadın için oluşturulan embriyonun başka bir kadının vücuduna aktarılmasını özel koşullara bağlar; 7:4 maddesi ise belirli IVF ve embriyo transferi işlemlerinin Sağlık ve Sosyal Bakım Denetim Kurumunun (IVO) izni olmadan nerede yapılabileceğini sınırlar. Kanunda yalnızca “taşıyıcı annelik yasaktır” diyen bağımsız bir bölüm yoktur. Bunun yerine, tedavi şartları taşıyıcı annelik programlarının İsveç sağlık sistemi içinde uygulanamayacağı şekilde düzenlenmiştir. Hükümet yasa tasarısı ve MFoF rehberi bu sonucu açıkça belirtir.

Altruistik taşıyıcı annelik için istisna var mı?

Taşıyıcının ücret almaması, İsveç’teki bir kliniğin taşıyıcı annelik tedavisi sunmasına imkân veren genel bir istisna değildir. 2016 tarihli hükümet incelemesinde altruistik taşıyıcı anneliğin izinli hâle getirilmesi değerlendirilmiş, ancak öneri kabul edilmemiştir. Hükümet 2018 tarihli yasa tasarısında da bu uygulamanın İsveç sağlık sisteminde sunulmaması gerektiği yönündeki tutumunu korumuştur. Bu nedenle anlaşmanın “altruistik” olarak adlandırılması, bir akrabanın katılması veya yalnızca masrafların karşılanması, programı kendiliğinden izinli bir doğurganlık tedavisine dönüştürmez. Sağlık sistemi dışında gerçekleştirilen belirli özel eylemlerin başka kurallara tabi olup olmadığı ayrı değerlendirilmelidir; belirleyici olan kullanılan etiket değil, gerçek eylemlerdir.

Ticari taşıyıcı annelik: siyasi karşıtlık ayrı, özel suç ayrı

Hükümet, 2017/18:155 sayılı yasa tasarısında kâr amacıyla yapılan taşıyıcı annelik anlaşmalarını kabul edilemez olarak nitelendirmiş; insan bedeninin ticarileştirilmesine ve kadınlarla çocuklara yönelik risklere dikkat çekmiştir. Aynı bölümde, taşıyıcı anneliğe özgü ayrı bir suç oluşturulması konusunun söz konusu yasama sürecinde ele alınmadığı açıkça belirtilmiştir. Genetik Bütünlük Kanununun güncel birleştirilmiş metni, yardımcı üreme kurallarının belirli ihlalleri ve insan biyolojik materyaliyle kâr amacı taşıyan bazı işlemler için suçlar öngörür; bu hükümler kendi unsurlarına göre uygulanmalıdır. Bunları genel bir “ticari taşıyıcı annelik suçu” olarak özetlemek doğru değildir. Öte yandan genel bir suç hükmünün tespit edilememesi de ticari anlaşmanın veya bağlantılı her ödemenin hukuka uygun olduğu anlamına gelmez. Zorlama, sömürü, insan ticareti, hukuka aykırı klinik işlem ve biyolojik materyalle ilgili faaliyetler ayrı hukuki sorunlar doğurabilir.

Özel anlaşma hukuki sonucu belirlemez

Yazılı bir anlaşma tarafların niyetini, masraf karşılamasını, tıbbi kararları, iletişimi ve beklenmedik durum planlarını kayda geçirebilir. Ancak İsveç’in amaçlanan ebeveynleri hukuki ebeveyn olarak tanıyacağını garanti etmez, ebeveynliği kendiliğinden devretmez ve soybağı ile evlat edinmeye ilişkin yasal kuralların yerini almaz. İsveç’te taşıyıcı annelik sözleşmelerinin soybağı üzerindeki özel etkisini belirleyen kapsamlı bir sözleşme rejimi yoktur. Başka bir ülke hukukuna göre düzenlenen sözleşme, İsveç makamlarını ebeveynlik hükümlerini kabul etmeye zorlamaz. Ödeme hükmünün veya başka bir vaadin icra edilebilirliği; sözleşme, uygulanacak hukuk, kamu düzeni ve somut koşullar dikkate alınarak ayrıca incelenmelidir.

Doğumda hukuki ebeveyn kimdir?

Olağan bir taşıyıcı annelik vakasında İsveç soybağı hukuku, bağışlanmış yumurta kullanılmış olsa bile çocuğu doğuran kadını çocuğun hukuki annesi kabul eder (İsveç Ebeveyn ve Çocuk Kanunu, Bölüm 1, § 7). İsveç hukukunda erkeğin doğum yaptığı bazı durumlar için ayrı hükümler vardır; bunlar taşıyıcı annelikte amaçlanan ebeveynler lehine genel bir istisna oluşturmaz. Hükümetin güncel açıklamaları anneliğin doğumla kurulduğunu belirtir; MFoF da yaygın olarak mater est denilen aynı ilkeyi açıklar. Yumurtanın genetik kaynağı, tek başına, doğum yapan kadının hukuki statüsünü değiştirmez. Sonraki yol; amaçlanan ebeveynin çocukla genetik bağına, evlilik veya birlikte yaşam durumuna, önceden kurulmuş ebeveynliğe, doğum ülkesinin hukukuna ve yabancı kararın türüne bağlı olabilir. Genetik baba, babalığını genel kurallara göre tespit ettirmek zorunda kalabilir. Çocuğu doğurmayan amaçlanan ebeveyn, yabancı doğum belgesinde adının yer almasının İsveç’teki durumu kesin olarak çözdüğünü varsaymamalıdır.

Velayet, hukuki ebeveynlikten ayrı bir konudur. İsveç’in varsayılan kuralları uygulandığında ve yabancı bir velayet kararı tanınmadığında, doğum yapan kadın genellikle çocuğun velayetini de taşır. Evli değilse çoğunlukla tek başına velayet sahibidir; bir erkekle evliyse kocası hukuken baba sayılma karinesinden yararlanır ve genellikle her ikisi velayet sahibidir. Amaçlanan genetik babanın babalığı tespit edilmeden önce bu karinenin çözümlenmesi gerekebilir. Babalığın tespit edilmesi velayeti kendiliğinden devretmez. Velayeti düzenleyen yabancı bir taşıyıcı annelik sözleşmesi İsveç’te tek başına hukuki sonuç doğurmaz; yabancı mahkeme kararı uygulanabilir tanıma kuralları çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir. Bu ayrımlar çocuğu kimin temsil edebileceğini, kararlara kimin onay verebileceğini ve belgeleri kimin talep edebileceğini etkileyebilir. Ebeveynlik ve velayet için ayrı hukuki görüş alın.

Anlaşma yurt dışında yapılırsa ne olur?

İsveç hukuku, hedef ülkede izin verildiği durumlarda kişinin taşıyıcı annelik anlaşması yapmak üzere yurt dışına gitmesini genel olarak yasaklamaz. Ancak bu, anlaşmanın hedef ülkenin yerel şartlarına uyduğunu veya ortaya çıkan ebeveynliğin İsveç’te tanınacağını garanti etmez. Hükümet, yalnızca yurt dışındaki programları kolaylaştırmak amacıyla İsveç hukukunu değiştirmeyi reddetmiş; buna karşılık bu yolla doğan çocukların haklarının korunması gerektiğini kabul etmiştir. Hedef ülke hukuku, çocuğun doğum ve ikamet yeri, amaçlanan ebeveynlerin kimliği ve vatandaşlığı, genetik bağlar, taşıyıcının hukuki durumu ve yabancı kararın niteliği önem taşır. İsveç’teki değerlendirme, yabancı doğum belgesinin veya sözleşmenin otomatik olarak tanınması değildir.

Yabancı ebeveynlik kararları: istisna, otomatik kural değil

İsveç milletlerarası özel hukukunda temel kural, hukuki dayanak bulunmadıkça yabancı mahkeme kararının otomatik olarak tanınmamasıdır. Buna rağmen İsveç Yüksek Mahkemesi 2019 yılında taşıyıcı annelik sonrasında anneliği tespit eden iki yabancı kararı tanımıştır: Kaliforniya davası, NJA 2019 s. 504 ve Arkansas davası, NJA 2019 s. 969. Mahkeme çocuğun özel hayat ve kimlik hakkını, çocuğun üstün yararını, fiilen oluşmuş aile ilişkisini ve çocuğu koruyabilecek başka uygun bir yol bulunup bulunmadığını değerlendirmiştir. Bu kararlar, istisnai koşullarda açık bir kanuni tanıma mekanizması bulunmasa da tanımanın gerekli olabileceğini gösterir. Her yabancı kararın, her amaçlanan ebeveynin veya her taşıyıcı annelik sözleşmesinin otomatik tanınacağını belirlemez. Somut olay ve çocuğun hakları ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Evlat edinme, belgeler, vatandaşlık ve seyahat ayrı konulardır

Henüz hukuki ebeveyn olarak tanınmayan amaçlanan ebeveyn için evlat edinme bir yol olabilir, ancak otomatik değildir. İsveç mahkemesi evlat edinme kurallarını uygulamalı ve çocuğun üstün yararına öncelik vermelidir. İsveç hukuku, herhangi bir tarafça ödeme yapılmış veya ödeme sözü verilmişse evlat edinmenin onaylanmasını da yasaklar. MFoF rehberi, yurt dışındaki ticari anlaşmalarda taşıyıcıya yapılan ödeme ile İsveç’teki sonraki evlat edinme arasında bağlantı olup olmadığının somut koşullara göre incelenmesi gerektiğini açıklar. Dolayısıyla ödeme her davada otomatik olarak aynı sonucu doğurmaz, ancak önemli bir hukuki sorun yaratır. Soybağı, velayet, vatandaşlık, pasaport, oturma izni ve ülkeden çıkış veya ülkeye giriş izinleri birbiriyle ilişkili fakat ayrı kararlardır. Genetik bağ veya yabancı doğum belgesi bunların hepsini tek başına garanti etmez. Çocuğu temsil etmeye yetkili bir kişi yoksa veya varış ülkesi ileri sürülen ebeveynliği kabul etmiyorsa seyahat gecikebilir.

Karar vermeden önce pratik adımlar

Karar vermeden önce uluslararası soybağı konusunda deneyimli bir İsveç aile hukuku avukatından yazılı görüş, ayrıca tedavi ve doğumun gerçekleşeceği ülkede yerel hukuk görüşü alın. Şu sorular için ayrı yanıt isteyin: (1) planlanan tıbbi işlemler o ülkede hukuka uygun ve erişilebilir mi; (2) yerel hukuka göre doğum anında kim hukuki ebeveyn olacak; (3) taşıyıcı veya eşi soybağı ya da velayet hakkına sahip olacak mı; (4) İsveç makamı veya mahkemesi her amaçlanan ebeveynin soybağını nasıl kurabilir veya tanıyabilir; (5) evlat edinme gerekecek mi ve ödemeler bunu nasıl etkileyebilir; (6) çocuğun vatandaşlığı, pasaportu, ikameti ve seyahati için hangi belgeler gerekir? Genel bir güvence yerine somut olaya özgü belge listesi isteyin. Tam yabancı doğum kaydı, kesinleşmiş mahkeme kararı, klinik ve embriyo transferi kayıtları, rıza belgeleri, donör bilgileri, genetik bağ kanıtları, sözleşme ve ödeme kayıtları, ayrıca gerektiğinde onaylı tercüme ve tasdik belgeleri önemli olabilir. Asılları ve işlemlerin tarih sırasını saklayın. Doğum veya seyahatten önce güncel şartları yetkili İsveç makamından doğrulayın; yalnızca acente, klinik veya aracının güvencesine dayanmayın.

Taahhütte bulunmadan önce karar kontrol listesi

Konuİlerlemeden önce netleştirilmesi gerekenler
İsveç’te tedaviİsveç sağlık sistemi taşıyıcı annelik için bir tedavi yolu sunmaz. Düzenlemenin “özgeci” olarak adlandırılması veya yalnızca giderlerin karşılanması bu yolu oluşturmaz. Planlanan işlemleri İsveç hukukuna göre bir avukata inceletin ve hedef ülkenin hukukunu ayrıca kontrol edin.
Sözleşme ve ödemelerÖzel bir sözleşme, ebeveynliğin veya velayetin İsveç’te tanınmasını garanti etmez. Sözleşmenin tamamını, ayrıntılı masraf iadelerini, makbuzları ve aracı ya da klinik koşullarını saklayın; uygulanabilirlik ve ayrı ceza veya düzenleme riskleri hakkında görüş alın.
Yabancı doğum kaydı veya mahkeme kararıYabancı doğum belgesi veya mahkeme kararı İsveç’te kendiliğinden belirleyici değildir. Belgenin kendisini, kesinleşip kesinleşmediğini, tanımanın hukuki dayanağını ve çocuğun fiilî aile durumunu inceletin.
Ödeme sonrasında evlat edinmeİsveç evlat edinme hukuku, herhangi bir taraftan ödeme yapılmış veya vaat edilmişse evlat edinmenin onaylanmasını engeller; önceki taşıyıcı annelik ödemesinin sonraki evlat edinmeyle hukuken bağlantısı olayın koşullarına bağlıdır. Tüm ödemeleri açıklayın ve evlat edinmeyi garanti edilmiş bir yedek seçenek olarak görmeyin.
Çocuğun belgeleri ve seyahatiEbeveynlik, velayet, vatandaşlık, pasaport, oturma izni ve sınır geçiş izinleri ayrı konulardır. Doğumdan ve seyahatten önce, çocuğu kimin temsil edebileceğini ve hangi belgelerin gerektiğini İsveç’teki ve hedef ülkedeki yetkili makamlardan doğrulayın.

Sonuç ve mevcut bilgilerin sınırları

İsveç modeli en doğru şekilde, özel taşıyıcı annelik anlaşmasına özgü düzenleme bulunmaması, uygulamanın İsveç sağlık sisteminde tedavi yolu olarak sunulmaması ve ebeveynlik sonuçlarında hukuki belirsizlik bulunması şeklinde tanımlanabilir. Altruistik veya ticari etiketleri İsveç’teki tıbbi tedaviye ilişkin tutumu değiştirmez. Ticari ödemeler ek hukuki sorular doğurabilir; ancak sistemi her türlü taşıyıcı anneliğe yönelik genel bir ceza yasağı olarak tanımlamak doğru değildir. Uluslararası olaylarda yabancı hukuk, soybağı, evlat edinme, vatandaşlık ve çocuk hakları ayrı ayrı incelenmelidir. Bireysel durumlar için İsveç aile hukuku alanında uzman bir avukattan danışmanlık alınmalıdır.

Resmî kaynaklar ve ek belgeler

Aşağıdaki kaynaklar resmî mevzuat, hükümet belgeleri, kurum rehberleri veya Yüksek Mahkeme kararlarıdır. Hükümet inceleme raporları bağlayıcı hukuk kuralı değil, inceleme raporu olarak belirtilmiştir.

Rehberler: İsveç

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar