Hırvatistan’da taşıyıcı annelik: vatandaşlık, ikamet ve aile durumu
Kısa cevap
Hırvatistan’da yürütülecek bir taşıyıcı annelik programı bakımından cevap hayırdır: Hırvat hukuku, ülkede taşıyıcı anne tutabilecek bir niyet edilen ebeveyn kategorisi oluşturmaz. Tıbben Yardımcı Üreme Yasası’nın (Zakon o medicinski pomognutoj oplodnji, Resmî Gazete NN 86/2012) 31. maddesi, başka bir kişi için çocuk doğurma hizmetinin aranmasını veya sunulmasını yasaklar. Ayrıca, başka kişiler için çocuk doğurmak ve doğan çocuğu onlara teslim etmek amacıyla tıbben yardımcı üreme konusunda anlaşmayı veya bu işlemi gerçekleştirmeyi yasaklar. Bu doğum ve teslimle ilgili sözleşmeler ve diğer hukuki işlemler, ücret ödenmiş olsun ya da olmasın hükümsüzdür. Metinde vatandaşlık, ikamet, evlilik, kısırlık tanısı veya çocukla genetik bağ temelinde bir istisna yoktur. Bu kural Hırvatistan’daki bir program hakkındadır; bütün sınır ötesi meseleleri tek başına çözmez.
31. madde tam olarak neyi yasaklıyor?
31. madde üç ayrı kural içerir. Birincisi, başka biri için çocuk doğurma hizmetinin kamuya açık ilanla veya başka herhangi bir yolla aranmasını ya da sunulmasını yasaklar. İkincisi, başka kişiler için çocuk doğurmak ve ardından çocuğu onlara teslim etmek amacıyla tıbben yardımcı üreme üzerinde anlaşmayı veya bu işlemi yapmayı yasaklar. Üçüncüsü, bu doğum ve teslimle ilgili sözleşmeleri, anlaşmaları ve diğer hukuki işlemleri hükümsüz sayar. Bunlar yalnızca klinik politikası veya masraf iadesi kuralı değil, kanuni yasaklardır. Kanun yalnızca nihai çocuk teslimi sözleşmesinin icrasını reddetmez; hizmetin aranmasını veya sunulmasını ve üreme işleminin kendisini de kapsar. Belirli eylemlere uygulanması eylemlerin nerede gerçekleştiğine bağlıdır; ancak Hırvatistan içindeki bir program, izin verilen düzenlenmiş bir hizmet gibi sunulamaz.
Hırvatistan’daki taşıyıcı annelik programı için uygunluk kategorisi yoktur
Kanun, bazı niyet edilen ebeveynlerin taşıyıcı annelik programına kabul edilip bazılarının reddedileceği bir uygunluk testi oluşturmaz. Hırvatistan’daki bir program için cevap; evli çiftler, evli olmayan partnerler, tek başvuru sahipleri, tıbben kısırlık tanısı konmuş çiftler veya çocukla genetik bağı olan niyet edilen ebeveynler bakımından aynıdır. Gebeliği taşıyacak kişinin akraba ya da arkadaş olması da açık bir istisna yaratmaz. Düzenlemeyi “özgecil” olarak adlandırmak veya ücret ödememeyi kabul etmek de sonucu değiştirmez. 31. maddenin 3. fıkrası ilgili anlaşmaları mali karşılık olsun ya da olmasın açıkça hükümsüz sayar; 1. ve 2. fıkralar hizmet arama/sunma faaliyetini ve belirtilen üreme işlemini de yasaklar. Bir kliniğin kabul kriterleri, kanunen yasaklanmış bir iç programı hukuka uygun hâle getiremez.
Vatandaşlık ve ikamet
31. madde, Hırvat vatandaşları ile AB vatandaşları veya diğer yabancı vatandaşlar arasında açık bir ayrım yapmaz ve ikamete dayalı bir istisna öngörmez. Bu nedenle yabancı bir çift, ülkede ikamet etmemesinin Hırvatistan’da taşıyıcı annelik yaptırmasına izin verdiğini varsaymamalıdır. Aynı şekilde, Hırvatistan’da ikamet eden bir kişi de yabancı vatandaşlığın, geçici kalışın veya özel finansmanın istisna yarattığını düşünmemelidir. Bu sonuç Hırvat yasağının metniyle sınırlıdır. Madde, tamamen yurt dışında gerçekleştirilen her eyleme Hırvat hukukunun uygulanıp uygulanmayacağını, belirli bir olayda Hırvat ceza yargı yetkisinin bulunup bulunmadığını veya yabancı doğum belgesi ya da ebeveynlik kararının nasıl ele alınacağını tek başına belirlemez. Bu konular yerler, kişiler ve uygulanacak hukuklar incelenerek ayrıca değerlendirilmelidir.
Evlilik veya aile durumu cevabı değiştirir mi?
Evlilik ve aile durumu, taşıyıcı annelik bakımından cevabı değiştirmez. 31. madde evli niyet edilen ebeveynler, evli olmayan partnerler, bekâr kişiler veya olağan yardımcı üreme kriterlerini karşılayan çiftler için istisna içermez. Planlanan taşıyıcı annenin akraba, arkadaş ya da aracı vasıtasıyla bulunan bir kişi olması da sonucu değiştirmez. Hırvatistan’daki bir program için “uygun” ve “uygun olmayan” niyet edilen ebeveynleri listeleyen bir tablo yayımlamak yanıltıcı olur; kanuni başlangıç noktası şartlı erişim değil, yasaktır. Aile durumu, kişinin kendisinin gebeliği taşıdığı olağan tıbben yardımcı üreme kuralları veya programın yürütüldüğü başka bir ülkenin hukuku bakımından önemli olabilir. Ancak Hırvatistan’daki bir programda 31. maddeyi aşmak için kullanılamaz.
Taşıyıcı anneliği olağan yardımcı üremeyle karıştırmayın
Taşıyıcı annelik, gebeliği hastanın kendisinin taşıdığı olağan tıbben yardımcı üremeden ayrı tutulmalıdır. Kanunun 10(1). maddesine göre, diğer yasal koşullar saklı kalmak üzere, evli veya şartları karşılayan evlilik dışı birliktelik içindeki, reşit ve hukuken ehil bir kadın ile erkek; yaşları ve genel sağlık durumları bakımından çocuk bakımını üstlenmeye elverişlilerse tedaviye erişebilir. 10(2). madde, evlilik, evlilik dışı birliktelik veya eşcinsel birliktelik içinde yaşamayan reşit ve ehil bir kadını da kapsar; ancak önceki kısırlık tedavisi başarısız olmuş ya da sonuç vermesi umutsuz görülmüş olmalı ve kadın çocuk bakımına elverişli olmalıdır. 10(3). madde, hukuki ehliyeti kısıtlayan bir karara tabi olan kişiyi de kapsar; ancak bu kararın kişinin kişisel duruma ilişkin beyanda bulunma yetkisini kısıtlamaması gerekir. Diğer yasal koşullar da geçerlidir. 4. madde tedaviyi, kısırlık tedavisinin başarısız veya umutsuz olmasına ya da ciddi bir kalıtsal hastalığın aktarılmasını önlemeye bağlar. Bu kurallar üçüncü bir kişinin niyet edilen ebeveynler için çocuk taşımasına ve teslim etmesine izin vermez.
Yaş, kamu finansmanı ve olağan tedavi belgeleri
Yaş ve finansman kuralları da taşıyıcı annelik uygunluğuyla karıştırılmamalıdır. 10(4). madde uyarınca, Hırvat Sağlık Sigortası Fonu tarafından karşılanan tıbben yardımcı üreme tedavisi kural olarak kadınlara 42 yaşını doldurana kadar sağlanır; özellikle haklı tıbbi nedenlerle tedaviyi yürüten doktor 42 yaşından sonra da tedaviye izin verebilir. Bu, kamu finansmanına ilişkin bir kuraldır; 42 yaşından sonraki her tedavinin hukuken imkânsız olduğu anlamına gelmez. 10(6). madde, 2. ve 4. fıkralardaki hakları, diğer tedavi yöntemlerinin sonuç verme olanağının bulunmadığının belirlenmiş olması koşuluna da bağlar. Kanun ayrıca aile durumunun belgelenmesini ister: eşler evliliği uygun resmî belgelerle, evlilik dışı birlikteliğe dayanan partnerler ise noter onaylı beyanla kanıtlar. Yardımcı üreme işlemleri için bilgilendirilmiş yazılı rıza ve öngörülen danışmanlık da gerekir. Bu belgelerin ve tıbbi kriterlerin hiçbiri taşıyıcı annelik yasağına istisna oluşturmaz.
Sözleşmeler, ödemeler ve başvuru yolları
31(3). madde taşıyıcı annelik sözleşmelerini ve ilgili diğer hukuki işlemleri hükümsüz saydığından, taraflar sözleşmenin çocuğun teslimini zorlamak için icra edilebileceğini veya tüm ödemelerin, masrafların ve vaat edilen çözüm yollarının otomatik olarak geri alınacağını varsaymamalıdır. Kanun hükümsüzlüğü belirler; ancak 31. madde tek başına iade, tazminat, mesleki sorumluluk veya uyuşmazlıkların çözümüyle ilgili her soruyu yanıtlamaz. Sonuç taraflara, ödenen tutarlara, sunulan hizmetlere, eylemlerin gerçekleştiği yere ve diğer uygulanabilir kurallara bağlı olabilir. Sözleşme imzalanmışsa, sözleşmedeki vaatler icra edilebilir bir hakkın kanıtı değildir. Yeni ödeme yapmadan, dava tehdidinde bulunmadan veya önerilen “fesih” ya da uzlaşmayı kabul etmeden önce bağımsız Hırvat hukuk danışmanlığı alın.
Klinik veya aracının güvencelerini değerlendirme
Bir klinik, ajans veya aracı uluslararası müşterilerle deneyimini duyurabilir, düzenlemeyi özgecil olarak tanımlayabilir ya da niyet edilen ebeveynlerin vatandaşlığının bunu mümkün kıldığını söyleyebilir. Bu açıklamalar kanuni istisna değildir. Sağlayıcıdan, önerilen programın izinli olduğunu iddia ederken dayandığı kesin Hırvat kanun hükmünü yazılı olarak belirtmesini isteyin. 38. madde, tıbben yardımcı üreme işlemlerinin uygun şekilde yetkilendirilmiş bir sağlık kurumu tarafından yapılmasını ayrıca şart koşar; olağan yardımcı üreme yetkisi, 31. maddeyle yasaklanan bir işlemi yapma izni değildir. Kurumun gerçek yetkisini ve bu yetkinin hangi işlemleri kapsadığını doğrulayın. Lisans, başvuru formu, hukuk danışmanının pazarlama beyanı veya sözlü güvence kanunu bertaraf etmez.
Yurt dışındaki program ayrı bir hukuk meselesidir
Hırvatistan dışında düzenlenen bir program ayrı hukuki değerlendirme gerektirir. 31. maddenin metni, yurt dışında gerçekleşen her eylem için kapsamlı bir kural koymaz ve başka bir ülkede doğan çocuğun hukuki statüsünü tek başına belirlemez. Avrupa Birliği, AB hukukunun taşıyıcı anneliği Birlik çapında uyumlaştırılmış bir rejim olarak düzenlemediğini ve her ülkenin kendi politikasını belirlediğini açıklar. Bu nedenle kliniğin, sözleşmenin, gebeliğin ve doğum yerinin bulunduğu ülkenin hukuku; niyet edilen ebeveynlerin vatandaşlık veya ikamet ülkesinin ve ebeveynliğin daha sonra tanınmasının istendiği ülkenin hukukundan farklı olabilir. Programın yapıldığı yerde yasal olması, başka bir ülkedeki doğum kaydı, ebeveynlik, vatandaşlık, seyahat belgesi veya göçmenlik sorunlarını otomatik olarak çözmez. Tanımanın her zaman imkânsız olduğu da varsayılmamalıdır. Her konu güncel ve ayrı bir hukuki inceleme gerektirir.
İmzalamadan veya ödeme yapmadan önce kontrol listesi
İmzalamadan veya ödeme yapmadan önce ilgili hukuk düzenlerinin yazılı bir haritasını çıkarın. Her önemli eylemin nerede gerçekleşeceğini belirleyin: ilan veya taşıyıcı anne arama, sözleşmenin imzalanması, gamet ya da embriyoların işlenmesi, tıbbi işlem, gebelik takibi, doğum ve çocuğun planlanan teslimi. Niyet edilen ebeveynlerin ve taşıyıcı annenin vatandaşlığını ve olağan ikamet yerini, beklenen doğum ülkesini ve doğumun kaydedileceği, ebeveynliğin kurulacağı veya tanınacağı, vatandaşlık ya da seyahat belgesi isteneceği tüm ülkeleri not edin. Hırvat bir avukattan ve programın önerildiği ülkedeki bir avukattan bağımsız görüş alın. Her ikisinden de yasağı, sözleşmenin geçerliliğini, yasal ebeveynlerin kim olacağını, kayıt ve ülkeden çıkış konularını değerlendirmelerini isteyin. Kliniğin yetki belgesini, tam sözleşmeyi, ayrıntılı ücret dökümünü, rıza belgelerini ve tıbbi kayıtları talep edin. Sözlü güvence bu incelemenin yerini tutmaz.
Sözleşme imzalanmışsa veya tedavi başlamışsa
Hırvatistan’da sözleşme imzalanmış ya da tedavi başlamışsa sözleşmeyi, yazışmaları, ilanları, faturaları, rızaları, tıbbi kayıtları ve embriyo veya gamet bilgilerini saklayın. Başka bir adım atmadan önce gecikmeden bağımsız hukuki görüş alın. Programı gizlemeyin, belgeleri değiştirmeyin, doğumu yapan kişi hakkında yanlış beyanda bulunmayın ve sözleşmenin hükümsüzlüğünün tüm ayrı hukuki veya tıbbi meseleleri otomatik olarak çözdüğünü varsaymayın. Gebelik devam ediyorsa veya çocuk doğmuşsa çocuğun esenliği ile acil sağlık, nüfus kaydı, vatandaşlık ve seyahat ihtiyaçları için olaya özgü ve gecikmeden danışmanlık alınmalıdır. Hırvatistan’da yapılması önerilen bir program bakımından sonuç açıktır: 31. madde uygun niyet edilen ebeveyn kategorisi öngörmez. Olağan yardımcı üreme, gebeliği hastanın taşıdığı farklı bir yoldur; yabancı bir program ise ayrı bir sınır ötesi analiz gerektirir.
