Hırvatistan: yurt dışındaki taşıyıcı annelik sonrası ebeveynliğin tanınması
Kısa yanıt otomatik olarak ne evet ne de hayırdır. Hırvatistan ülke içinde taşıyıcı anneliği yasaklar ve Aile Kanunu doğum yapan kadını çocuğun annesi olarak kabul eder. Ancak bu kurallar, yurt dışında kurulmuş ebeveynliğin tanınmasına ilişkin her başvuruyu tek başına çözmez. Sonuç; sunulan belgenin türüne, istenen hukuki sonuca, çocuğun ve ebeveynlerin vatandaşlığına ve mutat ikametgâhına, biyolojik bağ bulunup bulunmadığına ve AB serbest dolaşım kuralları ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin uygulanmasına bağlıdır. Birincil kaynaklar kısıtlayıcı bir iç hukuk çerçevesini ve farklı tanıma yollarını ortaya koyar; tüm yabancı programlar için evrensel bir kural oluşturmaz. Sınırlı araştırmada bütün senaryoları çözen doğrudan ilgili bir Hırvat temyiz kararı bulunamamıştır; bu, böyle bir kararın hiç olmadığı anlamına gelmez.
Önce üç ayrı hukuki soruyu ayırın
“Tanınma” en az üç farklı anlama gelebilir. Birincisi, yabancı belge gerçek midir ve Hırvatistan’da şeklen kullanılabilir mi? İkincisi, yabancı mahkeme kararı Hırvatistan’da hukuki sonuç doğurur mu? Üçüncüsü, belirli bir Hırvat makamı belirtilen yetişkinleri belirli bir amaç için, örneğin nüfus kaydı, ikamet, ebeveyn sorumluluğu veya seyahat belgesi bakımından, çocuğun yasal ebeveynleri olarak kabul eder mi? Bu sorular bağlantılıdır ancak birbirinin yerine geçmez.
Tercüme, apostil veya başka bir tasdik belgenin kaynağını ya da şeklini doğrulayabilir; belgedeki her hukuki beyanın kabul edileceğini tek başına garanti etmez. Yabancı doğum belgesi bir nüfus kaydıdır, mutlaka mahkeme kararı değildir. Ebeveynliği kuran yabancı mahkeme kararı ayrı bir tanıma sorunu doğurur. Ebeveynlik, ebeveyn sorumluluğu, vatandaşlık, pasaport ve ikamet hakkı da ayrı konulardır: Bir ülkede doğmak, o ülkenin vatandaşlığının kazanıldığını tek başına kanıtlamaz.
Hırvatistan’daki iç hukuk yasağı katıdır
Hırvatistan’ın Tıbbi Yardımla Üreme Kanunu’nun 31. maddesi, başka biri için çocuk taşıma ve doğurma hizmetinin ilan yoluyla veya başka şekilde aranmasını ya da teklif edilmesini yasaklar. Başka kişiler için çocuk doğurtmak ve doğan çocuğu teslim etmek amacıyla tıbbi yardımla üreme işlemlerinin kararlaştırılması veya yürütülmesi de yasaktır. Taşıyıcı annelik ve çocuğun teslimine ilişkin sözleşmeler ile diğer hukuki işlemler, ücret karşılığında yapılmış olsun veya olmasın, açıkça hükümsüzdür.
Bu yasak, taşıyıcı annelikle bağlantılı dosyaların değerlendirilmesinde önemli bir etkendir. Ancak bundan her yabancı doğum belgesinin Hırvatistan’da otomatik olarak geçersiz olduğu veya yurt dışındaki belirli bir düzenlemenin mutlaka belirli bir Hırvat yaptırımı doğuracağı sonucu çıkarılamaz. İç hukuk yasağının kapsamı, yabancı hukukta oluşan statü, yabancı kararın tanınması ve çocuk açısından sonuçlar ayrı meselelerdir. Kanun metni tek başına bunların tümünü çözmez.
Hırvat hukukunda anne, çocuğu doğuran kadındır
2023 değişiklikleriyle getirilen Aile Kanunu’nun 58a maddesi, “Çocuğun annesi onu doğuran kadındır” hükmünü içerir. Bu, anneliğe ilişkin iç hukuktaki başlangıç kuralıdır. Yabancı doğum belgesi veya karar, çocuğu doğurmamış bir niyetli anneyi anne olarak gösterdiğinde açık bir hukuki gerilim ortaya çıkar. Niyetli annenin çocukla genetik bağı yoksa bu konu özellikle önem kazanır.
Bu kural sınır ötesi sorunu bütünüyle çözmez. Her yabancı kararın reddedilmesi gerektiğini açıkça söylemez ve tanıma kurallarının ya da Hırvatistan’ın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve gerektiğinde AB hukuku kapsamındaki yükümlülüklerinin incelenmesi gereğini ortadan kaldırmaz. Buna karşılık, niyetli ebeveynleri gösteren yabancı belge de Hırvat kuralını otomatik olarak bertaraf etmez. Hukuki dayanak, usul ve talep edilen etki somut olayda değerlendirilmelidir.
Ebeveynlik yabancı mahkeme kararıyla kurulmuşsa
Hırvatistan’ın Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu’nun 1, 2 ve 66. maddeleri, bağlayıcı bir AB düzenlemesi, uluslararası antlaşma veya başka bir özel kanun uygulanmadıkça, milletlerarası özel hukuk ilişkileri ve yabancı kararlar için genel çerçeveyi belirler. 66. maddeye göre yabancı mahkeme kararı, Hırvat mahkemesi tarafından tanınmadıkça Hırvatistan’da bir Hırvat mahkemesi kararının etkilerini doğurmaz. Kaynak ülke hukukuna göre mahkeme kararı veya mahkeme sulhüyle eşdeğer sayılan yabancı makam kararı da bu kapsama girebilir.
72(3). madde, kesin bir tanıma kararı henüz yoksa mahkemenin tanımayı devam eden davada ön sorun olarak incelemesine de izin verir; bu değerlendirme yalnızca o dava bakımından sonuç doğurur.
67. madde, yabancı kararın kaynak ülke hukukuna göre kesinleştiğinin kanıtlanmasını gerektirir. İcra talep ediliyorsa kararın icra edilebilirliği de kanıtlanmalıdır. Uygulanacak yol belgenin türüne, kararı veren devlete, kararın içeriğine ve özel bir AB veya antlaşma rejiminin bulunup bulunmadığına bağlıdır. Doğum belgesi, idari işlem, ebeveynlik kararı ve evlat edinme kararı için aynı usulün geçerli olduğu varsayılmamalıdır.
Tanıma reddedilebilir: ret nedenleri önemlidir
Hırvatistan'ın Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu'nun 68–71. maddeleri belirli ret nedenleri öngörür: diğer tarafın yabancı yargılamaya katılma hakkının ihlali, Hırvat mahkemelerinin münhasır yetkisi, aynı taraflar ve aynı konu hakkında çelişen kesin karar veya daha önce açılmış dava ve tanımanın Hırvat kamu düzenine açıkça aykırı olması. Kamu düzeni ölçütü, taşıyıcı annelikle bağlantılı her davada otomatik ret olarak düzenlenmemiştir. Uygulanması ve çocuk haklarıyla ilişkisi somut olay ve belgeler üzerinden değerlendirilmelidir.
72. madde, tanıma veya icra talebi için yer bakımından yetkiyi, talebin yöneltildiği tarafın ikametgâhına ya da icra yerine göre belirler. Bu bağlantıların hiçbiri Hırvatistan’da değilse başvuru, Hırvatistan’da konu bakımından yetkili bir mahkemeye yapılabilir. 72(2). madde, tanıma ve icra kararına karşı tebliğden itibaren 15 günlük itiraz süresi öngörür. Bu süre nüfus memurunun idari ret kararına otomatik olarak uygulanmamalıdır; o karar için başvuru yolu ve süre ayrıca kontrol edilmelidir.
Yabancı doğum belgesi, yabancı mahkeme kararıyla aynı değildir
Hırvatistan’ın nüfus kayıt kuralları yabancı kayıt örnekleri ile kişisel duruma ilişkin yabancı kararları birbirinden ayırır. 2021 tarihli Talimat’ın 51. maddesi, yurt dışında gerçekleşen bir doğumun Hırvat vatandaşı için ilk kaydının, uygulanabilir şekil ve tasdik şartlarına tabi olarak yabancı nüfus kayıt örneğindeki bilgiler kullanılarak yapılmasını öngörür. 57. madde ise yurt dışında gerçekleşen doğumun, Devlet Nüfus Kayıtları Kanunu’nun 40. maddesi uyarınca yetkili idari makamın kararı temelinde kaydedilmesini ayrıca düzenler. 51(3). maddeye göre uluslararası sözleşmelere uygun şekilde düzenlenmemiş yabancı kayıt örnekleri, uluslararası kullanım amaçlı belgelerin legalizasyon kurallarına tabidir. Gerekli tasdik biçimi varsa, düzenleyen devlet ve somut belge için geçerli antlaşma ve kurallara göre doğrulanmalıdır.
Kaynağa ilişkin ayrıca bir uyarı gerekir: 2021 tarihli Talimat’ın 59(2). maddesi hâlâ (AT) 2201/2003 sayılı Tüzük’e atıf yapmaktadır. Bu Tüzük, 100. maddedeki geçiş hükümleri saklı kalmak üzere, 1 Ağustos 2022’den itibaren uygulanan (AB) 2019/1111 sayılı Tüzük ile değiştirilmiştir; eski Tüzük, kapsamına giren ve bu tarihten önceki bazı yargılamalara veya belgelere uygulanmaya devam edebilir. Bu nedenle eski atıf, tek başına hangi AB rejiminin uygulanacağını belirlemeye yetmez: işlem veya belgenin tarihi ve türü kontrol edilmelidir. Somut karar için uygulanacak AB düzenlemesi ve ulusal kayıt prosedürü kontrol edilmelidir; 2019/1111 sayılı Tüzük, ebeveyn-çocuk ilişkisinin kurulmasını veya itiraz edilmesini kendi kapsamı dışında bırakır.
Aynı Talimat, Hırvat vatandaşlarının ebeveyn-çocuk ilişkileri veya evlat edinmeye ilişkin yabancı mahkeme kararlarının ve kişisel duruma ilişkin belirli diğer kararların, yetkili Hırvat mahkemesince tanınmadıkça kayıtlara işlenemeyeceğini belirtir. Yabancı kaydın ayrı bir mahkeme kararına dayanması halinde bu ayrım önemlidir. Niyetli ebeveynleri gösteren belgenin ek inceleme olmaksızın kabulünü garanti etmez; çocuk ve ebeveynler Hırvat vatandaşı değilse usul farklı olabilir. Belirli belge ve kayıt talebi için yetkili nüfus makamına veya konsolosluğa yazılı olarak başvurup uygulanacak yolu sorun.
Avrupa insan hakları hukuku: tanıma yolu vardır, otomatik kayıt zorunluluğu yoktur
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesi, çocuğun kimliği ve hukuki ebeveyn-çocuk ilişkileri gibi önemli unsurlar dahil özel hayatı korur. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, çocuk yurt dışında taşıyıcı annelik yoluyla doğmuş ve niyetli baba biyolojik baba ise, iç hukukun bu ilişkiyi tanımak için bir yol sunması gerektiğine karar vermiştir. Mahkeme ayrıca çocuğun üstün yararının öncelikli olduğunu ve kimliğe ilişkin hukuki belirsizliğin gereksiz yere uzatılmaması gerektiğini vurgular.
Mahkemenin 10 Nisan 2019 tarihli Büyük Daire danışma görüşü (P16-2018-001), çocuğun niyetli babanın gametleri ve üçüncü bir bağışçının yumurtasıyla oluşturulduğu, babayla hukuki ebeveyn-çocuk ilişkisinin daha önce tanındığı ve yabancı doğum belgesinde niyetli annenin yasal anne olarak gösterildiği bir gestasyonel taşıyıcı annelik olayını ele aldı. Mahkeme, 8. maddenin iç hukukun niyetli anneyle ilişkinin tanınmasına imkân sağlamasını gerektirdiğini belirtti. Ancak yabancı doğum belgesinin aynen kayda geçirilmesini zorunlu tutmadı: Çocuğun üstün yararına uygun, hızlı ve etkiliyse evlat edinme veya başka bir iç hukuk yolu yeterli olabilir.
Bu, Hırvatistan’ın her yabancı belgeyi düzenlendiği biçimde aynen kaydetmek zorunda olduğu anlamına gelmez. Devletler, çocukları ve taşıyıcı anneleri sömürüden korumak da dahil olmak üzere belirli bir takdir alanını korur. Mahkeme, diğer yönlerden benzer bir olayda niyetli annenin yumurtayı sağlamış olması hâlinde tanıma imkânı sunma gereğinin daha da güçlü olacağını ekledi. 2023 tarihli C v. İtalya Dairesi kararında Mahkeme, biyolojik baba yönünden ihlal buldu, ancak İtalyan hukukunda olası bir evlat edinme yolu bulunduğundan niyetli anne yönünden ihlal bulmadı. Bu İtalya sonucu Hırvat hukukunu belirlemez; Sözleşme değerlendirmesinin somut olayın koşullarına bağlı kalması gerektiğini gösterir.
AB’de serbest dolaşım ayrı bir hukuki yoldur
C-490/20 sayılı V.M.A. v Stolichna obshtina (Pancharevo) davasında Avrupa Birliği Adalet Divanı, reşit olmayan bir AB vatandaşının serbest dolaşım haklarını kullanabilmesi için vatandaşlık ülkesinin, başka bir üye devlette hukuka uygun biçimde kurulmuş ebeveyn-çocuk ilişkisini, çocuğun her ebeveyniyle seyahat etmesi ve bu hakları kullanması için gerekli olduğu ölçüde tanıması gerektiğine karar verdi. Dava, doğum belgesinde iki annenin yer aldığı bir çocukla ilgiliydi; taşıyıcı annelik davası değildi.
Pancharevo, ebeveyn-çocuk ilişkisinin ulusal aile hukukunun her amacı için tanınmasını gerektirmez ve AB dışındaki bir devletin belgesi ya da AB vatandaşı olmayan çocukla ilgili her durumu çözmez. AB vatandaşlığıyla bağlantı, başka bir üye devlette kurulmuş ilişki ve çocuğun dolaşımına yönelik gerçek engel incelenmelidir. AB Tüzüğü 2019/1111 (Brüksel IIb), ebeveyn-çocuk ilişkisinin kurulmasını veya itiraz yoluyla ortadan kaldırılmasını açıkça kapsamı dışında bırakır. Bu tüzük, ebeveynlik kararlarının otomatik tanınması için genel bir mekanizma değildir.
Hangi olgular değerlendirmeyi değiştirebilir?
| Durum | Ne anlama gelebilir? | Neyi kanıtlamaz? |
|---|---|---|
| Yalnızca yabancı doğum belgesi | Nüfus makamı belgeyi uygulanabilir kayıt kuralları kapsamında inceleyebilir. | Niyetli ebeveynlerin her amaç için tanınacağını garanti etmez. |
| Kesinleşmiş yabancı ebeveynlik kararı | Özel AB veya antlaşma kuralı yoksa Hırvatistan’da tanıma usulü gerekebilir. | Kesinleşme, kamu düzeni veya usul itirazlarını ortadan kaldırmaz. |
| Niyetli baba biyolojik babadır | Madde 8 içtihadı bakımından önemlidir ve tanıma yolunu destekleyebilir. | Kayıt, vatandaşlık veya seyahat belgelerini otomatik olarak çözmez. |
| Niyetli annenin genetik bağı yoktur | Çocuğun üstün yararı gözetilerek evlat edinme gibi etkili bir yol incelenebilir. | Otomatik tanıma veya kaçınılmaz ret varsayımını haklı çıkarmaz. |
| Niyetli anne genetik bağa sahiptir | Mahkeme, benzer bir durumda tanıma imkânı sunma gereğinin daha da güçlü olduğunu belirtti. | Bu yine de belgenin aynen kaydedilmesini garanti etmez ve Hırvatistan’daki usulü belirlemez. |
| AB’de serbest dolaşım meselesi vardır | Pancharevo, çocukla ebeveynin seyahati için gereken ölçüde tanımayı gerektirebilir. | İç hukukun tüm amaçları için ebeveynliği belirlemez. |
Başvuru öncesinde hazırlanacak belgeler
Belgeleri tek bir dizinli dosyada toplayın. Kesin liste makama ve talep edilen sonuca bağlıdır; ancak genellikle aşağıdakiler yararlıdır:
- Yabancı doğum belgesinin veya nüfus kaydı örneğinin tüm sayfaları, açıklamaları ve düzenleyen makam bilgileriyle birlikte tam nüshası.
- Ebeveynliği kuran yabancı kararın tam metni ve kesinleştiğine ilişkin resmî belge; icra isteniyorsa icra edilebilirlik belgesi de.
- İlgili devlet ve belge türü için gereken apostil, legalizasyon, çok dilli standart form veya başka bir tasdik.
- Gerekiyorsa yetkili tercüman tarafından hazırlanmış tam Hırvatça çeviri; asılları ve onaylı kopyaları saklayın.
- Tanıma için önemliyse yabancı hukuk hükümleri veya ebeveynlik kararının hukuki dayanağı ve etkileri hakkında uzman açıklaması.
- Hukuken önemliyse biyolojik bağın kanıtı; ayrıca taşıyıcı annelik sözleşmesi, rıza kayıtları ve talep edilen tıbbi belgeler.
- Çocuğun ve ebeveynlerin vatandaşlık ve mutat ikamet kanıtları, fiilî bakım düzenlemeleri ve ebeveynlik, evlat edinme, velayet veya ebeveyn sorumluluğuna ilişkin diğer kararlar.
- Nüfus makamı, konsolosluk, mahkeme veya başka bir makamdan gelen tüm yazılı başvuru, ret ve bildirimler ile tebliğ tarihleri.
Daha güvenli bir uygulama sırası
- İstenen sonucu kesinleştirin: Hırvat nüfus kaydı, kararın tanınması, belirli bir süreç için ebeveynlik statüsü, seyahat belgesi, ikamet veya başka bir hak. Bunları tek başvuru gibi ele almayın.
- Yabancı belgenin türünü belirleyin: doğum kaydı örneği, kesinleşmiş mahkeme kararı, mahkeme kararıyla eşdeğer idari işlem veya evlat edinme kararı.
- Yetkili Hırvat nüfus makamına veya konsolosluğa yazılı başvurarak belgeyi ve çocuğun/ebeveynlerin durumunu açıklayın; hukuki dayanağı, biçimi, tasdiki ve tercümeyi sorun. Yanıtı saklayın.
- Yabancı ebeveynlik kararının tanınması gerekiyorsa Hırvatistan’da Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu uyarınca başvuru için hukuki danışmanlık alın. Başvuru öncesinde yetki, kesinleşme, tebligat, paralel yargılama ve kamu düzeni konularını kontrol edin.
- Evlat edinme yolu düşünülüyorsa ilgili kuralları ayrı inceleyin. 2023’te eklenen 71a maddesi, uluslararası evlat edinme antlaşmasına taraf olmayan ülkelerden gelen bazı yabancı evlat edinme kararları için özel usul öngörür; bu, ebeveynliğin tanınması için evrensel bir kestirme yol değildir.
- Çocuğun kimliği veya biyolojik ebeveynle ilişkisi söz konusuysa madde 8 içtihadını ve çocuğun üstün yararını değerlendirin. AB serbest dolaşımı gerçekten uygulanıyorsa Pancharevo kararına soyut biçimde atıf yapmak yerine vatandaşlık ve seyahat olgularını açıklayın.
- Çocuğun belgelerini ve hukuka uygun seyahati ayrıca planlayın. Tanıma başvurusunun derdest olması tek başına vatandaşlık, pasaport, ikamet hakkı veya sınır geçiş izni vermez.
Bir makam başvuruyu reddederse
İncelenen belgeyi, uygulanan hükümleri, ret gerekçelerini ve mevcut başvuru yolunu belirten yazılı ve gerekçeli karar isteyin. Süreler tebliğle başlayabileceğinden zarfı veya elektronik teslim kaydını saklayın. Hırvat mahkemesinin tanıma kararına karşı başvuru ile nüfus makamının idari ret kararına karşı başvuruyu ayırın; makam, usul ve süre farklı olabilir.
Hırvat Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu uygulanıyorsa 72(2). madde, tanıma ve icra kararına karşı 15 günlük başvuru süresi öngörür. Bu süreyi her nüfus veya konsolosluk kararına otomatik olarak uygulamayın. Doğru usul ve çocuğun kimliğini, bakımını, belgelerini veya seyahat imkânını koruyacak acil tedbirler için gecikmeden danışmanlık alın. İnsan hakları savı çocuğa yönelik somut etkiyle ve mevcut tanıma yoluyla ilişkilendirilmelidir; başarı garantisi değildir.
Sonuç
Hırvat iç hukuku kısıtlayıcıdır: Tıbbi Yardımla Üreme Kanunu’nun 31. maddesi taşıyıcı anneliği yasaklar ve ilgili anlaşmaları hükümsüz kılar; Aile Kanunu’nun 58a maddesi ise doğum yapan kadını anne sayar. Bununla birlikte, yurt dışında kurulmuş ebeveynliğin tanınması ayrı bir hukuki sorudur. Yabancı mahkeme kararının Hırvatistan’da tanınması gerekebilir; doğum belgesi farklı bir belge sürecine tabidir; kamu düzeni önem taşıyabilir; Avrupa insan hakları veya AB serbest dolaşım kuralları bazı durumlarda belirli amaca uygun etkili bir tanıma yolu gerektirebilir.
Yabancı kayda güvenmeden önce kaynak ülkedeki hukuki dayanağı, belge türünü, çocuğun vatandaşlığını ve ikametini, biyolojik bağı ve uygulanacak Hırvat usulünü doğrulayın.
Kontrol edilen birincil ve resmî kaynaklar
- Croatia, Act on Medically Assisted Reproduction, NN 86/2012, Article 31
- Croatia, Amendments to the Family Act, NN 156/2023, Article 58a
- Croatia, Private International Law Act, NN 101/2017, Articles 1–2 and 65–73
- Croatia, Supplement to the Private International Law Act, NN 67/2023, Article 71a
- Croatia, Instruction for Implementing the State Registers Act, NN 117/2021, Articles 51, 57 and 59
- Regulation (EU) 2019/1111 (Brussels IIb), Articles 1(4)(a), 100 and 105
- Court of Justice of the European Union, V.M.A. v Stolichna obshtina, C-490/20, 14 December 2021
- European Court of Human Rights, Factsheet: Gestational surrogacy, including Advisory Opinion P16-2018-001
- European Court of Human Rights Knowledge Sharing, Key Theme: Article 8 — Surrogacy
- European Court of Human Rights, C v. Italy, application no. 47196/21, official press release on Chamber judgment, 31 August 2023
- European e-Justice Portal, Which country’s law applies? Croatia
- Croatia, Central State Office for Croats Abroad, Entry of information in state registers
- European Court of Human Rights, Guide on case-law of the Convention – Rights of the child, updated 28 February 2026
Kaynaklar 21.
