Surogacja w Chorwacji: obywatelstwo, miejsce zamieszkania i status rodzinny
Krótka odpowiedź
W przypadku macierzyństwa zastępczego realizowanego w Chorwacji odpowiedź brzmi: nie. Prawo chorwackie nie przewiduje kategorii rodziców zamierzonych, którzy mogą zlecić taki program na terytorium tego państwa. Artykuł 31 ustawy o medycznie wspomaganej prokreacji (Zakon o medicinski pomognutoj oplodnji, Dziennik Urzędowy NN 86/2012) zakazuje poszukiwania lub oferowania usługi urodzenia dziecka dla innej osoby. Zakazuje również uzgadniania lub przeprowadzania medycznie wspomaganej prokreacji w celu urodzenia dziecka dla innych osób i przekazania go im. Umowy i inne czynności prawne dotyczące takiego urodzenia i przekazania są nieważne, niezależnie od tego, czy przewidziano zapłatę. Przepis nie zawiera wyjątku ze względu na obywatelstwo, miejsce zamieszkania, małżeństwo, diagnozę niepłodności ani więź genetyczną z dzieckiem. Jest to reguła dotycząca programu w Chorwacji, a nie pełna odpowiedź na wszystkie kwestie transgraniczne.
Co dokładnie zakazuje art. 31
Artykuł 31 zawiera trzy odrębne reguły. Po pierwsze, zakazuje poszukiwania lub oferowania usługi urodzenia dziecka dla innej osoby, zarówno przez publiczne ogłoszenie, jak i w inny sposób. Po drugie, zakazuje uzgadniania lub przeprowadzania medycznie wspomaganej prokreacji w konkretnym celu: urodzenia dziecka dla innych osób i późniejszego przekazania go im. Po trzecie, uznaje za nieważne umowy, porozumienia i inne czynności prawne dotyczące takiego urodzenia i przekazania. Są to zakazy ustawowe, a nie wyłącznie polityka kliniki czy zasada zwrotu kosztów. Ustawa nie ogranicza się do odmowy wykonania końcowej umowy o przekazanie dziecka; obejmuje również poszukiwanie lub oferowanie usługi oraz samą procedurę reprodukcyjną. Dokładne zastosowanie do konkretnych działań zależy od miejsca ich dokonania, ale programu realizowanego w Chorwacji nie można traktować jako legalnie dostępnej, regulowanej usługi.
Nie ma kategorii osób uprawnionych do programu w Chorwacji
Ustawa nie ustanawia testu kwalifikacyjnego, w ramach którego część rodziców zamierzonych może uczestniczyć w programie macierzyństwa zastępczego, a część nie. W przypadku programu w Chorwacji odpowiedź jest taka sama dla małżonków, partnerów niepozostających w małżeństwie, osoby samotnej, pary z medyczną diagnozą niepłodności oraz rodziców zamierzonych mających więź genetyczną z dzieckiem. To, że ciążę miałaby nosić krewna lub przyjaciółka, również nie tworzy wyraźnego wyjątku. Nie pomaga także określenie porozumienia jako „altruistycznego” ani rezygnacja z wynagrodzenia. Artykuł 31 ust. 3 wyraźnie uznaje odpowiednie porozumienia za nieważne zarówno z rekompensatą finansową, jak i bez niej; ust. 1 i 2 zakazują ponadto poszukiwania lub oferowania usługi i wskazanej procedury reprodukcyjnej. Kryteria przyjęcia stosowane przez klinikę nie mogą zalegalizować programu zakazanego w kraju.
Obywatelstwo i miejsce zamieszkania
Artykuł 31 nie rozróżnia wprost obywateli Chorwacji, obywateli UE i innych cudzoziemców oraz nie przewiduje wyjątku związanego z miejscem zamieszkania. Zagraniczna para nie powinna więc zakładać, że jako nierezydenci może zlecić macierzyństwo zastępcze w Chorwacji. Podobnie osoba mieszkająca w Chorwacji nie powinna uważać, że obce obywatelstwo, pobyt czasowy lub finansowanie prywatne tworzy wyjątek. Wniosek ten ogranicza się do treści chorwackiego zakazu. Sam artykuł nie rozstrzyga, czy prawo chorwackie stosuje się do każdego działania przeprowadzonego w całości za granicą, czy w konkretnej sprawie istnieje jurysdykcja karna Chorwacji ani jak zostanie potraktowany zagraniczny akt urodzenia lub orzeczenie dotyczące pochodzenia dziecka. Wymaga to odrębnej analizy miejsc, osób i właściwych przepisów.
Czy małżeństwo lub sytuacja rodzinna zmieniają odpowiedź?
Małżeństwo i sytuacja rodzinna nie zmieniają odpowiedzi dotyczącej macierzyństwa zastępczego. Artykuł 31 nie przewiduje wyjątku dla małżonków będących rodzicami zamierzonymi, partnerów niepozostających w małżeństwie, osób samotnych ani par spełniających kryteria zwykłej medycznie wspomaganej prokreacji. To samo dotyczy sytuacji, gdy planowana surogatka jest krewną, przyjaciółką albo osobą wskazaną przez pośrednika. Publikowanie tabeli „uprawnionych” i „nieuprawnionych” rodziców zamierzonych w chorwackim programie byłoby mylące: ustawowym punktem wyjścia jest zakaz, a nie dostęp warunkowy. Sytuacja rodzinna może mieć znaczenie na gruncie odrębnych zasad zwykłej medycznie wspomaganej prokreacji albo prawa innego państwa, w którym program jest realizowany. Nie pozwala jednak obejść art. 31 w programie w Chorwacji.
Nie należy mylić surogacji ze zwykłą prokreacją wspomaganą medycznie
Macierzyństwo zastępcze należy odróżnić od zwykłej medycznie wspomaganej prokreacji, w której pacjentka sama nosi ciążę. Zgodnie z art. 10 ust. 1, z zastrzeżeniem pozostałych warunków ustawowych, dostęp do takiego leczenia mają pełnoletnia i zdolna do czynności prawnych kobieta oraz mężczyzna, którzy pozostają w małżeństwie lub kwalifikującym się związku pozamałżeńskim i są zdolni do opieki nad dzieckiem z uwagi na wiek oraz ogólny stan zdrowia. Art. 10 ust. 2 obejmuje także pełnoletnią, zdolną do czynności prawnych kobietę, która nie pozostaje w małżeństwie, związku pozamałżeńskim ani związku osób tej samej płci, jeżeli dotychczasowe leczenie niepłodności zakończyło się niepowodzeniem lub uznano je za bezcelowe, a kobieta jest zdolna do opieki nad dzieckiem. Art. 10 ust. 3 obejmuje również osobę objętą orzeczeniem ograniczającym zdolność do czynności prawnych, jeżeli orzeczenie to nie ogranicza jej możliwości składania oświadczeń dotyczących stanu osobistego; pozostałe warunki ustawowe nadal obowiązują. Art. 4 wiąże leczenie z niepowodzeniem lub brakiem rokowań leczenia niepłodności albo z zapobieganiem przekazaniu poważnej choroby dziedzicznej. Przepisy te nie pozwalają osobie trzeciej urodzić i przekazać dziecka rodzicom zamierzonym.
Wiek, finansowanie publiczne i dokumenty przy zwykłym leczeniu
Zasad dotyczących wieku i finansowania nie należy również utożsamiać z uprawnieniem do macierzyństwa zastępczego. Zgodnie z art. 10 ust. 4 leczenie metodą medycznie wspomaganej prokreacji finansowane przez Chorwacki Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego jest co do zasady dostępne kobiecie do ukończenia 42 lat; lekarz prowadzący może dopuścić leczenie po tym wieku z uwagi na szczególnie uzasadnione przyczyny medyczne. Jest to zasada finansowania publicznego, a nie ogólne stwierdzenie, że każde leczenie po ukończeniu 42 lat jest prawnie niemożliwe. Art. 10 ust. 6 uzależnia ponadto prawa przewidziane w ust. 2 i 4 od ustalenia, że inne formy leczenia nie rokują powodzenia. Ustawa wymaga także dokumentów potwierdzających określony status rodzinny: małżonkowie wykazują małżeństwo odpowiednimi dokumentami urzędowymi, a partnerzy powołujący się na związek pozamałżeński składają oświadczenie poświadczone notarialnie. Do procedur prokreacji wspomaganej wymagane są świadoma pisemna zgoda i przewidziane konsultacje. Żaden z tych dokumentów ani kryteriów medycznych nie stanowi wyjątku od zakazu surogacji.
Umowy, płatności i środki dochodzenia roszczeń
Ponieważ art. 31 ust. 3 uznaje umowy o macierzyństwo zastępcze i inne odpowiadające im czynności prawne za nieważne, strony nie powinny zakładać, że można przymusowo wyegzekwować przekazanie dziecka albo że każda płatność, wydatek czy obiecany środek ochrony zostanie automatycznie odzyskany. Przepis ustanawia nieważność, ale sam art. 31 nie rozstrzyga wszystkich możliwych kwestii zwrotu świadczeń, odszkodowania, odpowiedzialności zawodowej czy rozstrzygania sporów. Wynik może zależeć od stron, zapłaconych kwot, wykonanych usług, miejsca działań i innych właściwych przepisów. Jeżeli umowa została już podpisana, jej obietnice nie dowodzą istnienia prawa podlegającego egzekucji. Przed kolejną płatnością, groźbą wszczęcia postępowania lub przyjęciem proponowanego „rozwiązania” albo ugody należy uzyskać niezależną poradę prawną w Chorwacji.
Jak ocenić zapewnienia kliniki lub pośrednika
Klinika, agencja lub pośrednik może reklamować doświadczenie w obsłudze klientów zagranicznych, określać program jako altruistyczny albo twierdzić, że obywatelstwo rodziców zamierzonych czyni go dopuszczalnym. Takie deklaracje nie są wyjątkiem ustawowym. Należy poprosić usługodawcę o pisemne wskazanie dokładnego przepisu prawa chorwackiego, na którym opiera twierdzenie, że proponowany program jest dozwolony. Art. 38 odrębnie wymaga, aby procedury medycznie wspomaganej prokreacji wykonywała odpowiednio upoważniona placówka ochrony zdrowia; upoważnienie do zwykłej prokreacji wspomaganej nie oznacza samo w sobie zgody na procedurę zakazaną w art. 31. Sprawdź rzeczywiste upoważnienie placówki i objęte nim procedury. Licencja, formularz przyjęcia, marketingowa wypowiedź doradcy prawnego ani ustna gwarancja nie uchylają ustawy.
Program za granicą to odrębna kwestia prawna
Program organizowany poza Chorwacją wymaga odrębnej analizy prawnej. Brzmienie art. 31 nie ustanawia wyczerpującej reguły dla każdego działania za granicą i samo nie określa statusu prawnego dziecka urodzonego w innym państwie. Unia Europejska wskazuje, że prawo UE nie reguluje macierzyństwa zastępczego w ramach zharmonizowanego systemu obejmującego całą Unię, a każde państwo określa własną politykę. Prawo państwa, w którym znajduje się klinika, zawierana jest umowa, przebiega ciąża i następuje poród, może więc różnić się od prawa państwa obywatelstwa lub zamieszkania rodziców zamierzonych oraz od prawa państwa, w którym później ma zostać uznane pochodzenie dziecka. Legalność programu w miejscu jego realizacji nie rozstrzyga automatycznie kwestii rejestracji urodzenia, pochodzenia dziecka, obywatelstwa, dokumentów podróży czy imigracji w innym państwie. Nie należy też zakładać, że uznanie jest zawsze niemożliwe. Każda kwestia wymaga odrębnej, aktualnej analizy prawnej.
Lista kontrolna przed podpisaniem lub zapłatą
Przed podpisaniem lub zapłatą sporządź pisemną mapę właściwych jurysdykcji. Ustal, gdzie nastąpi każde istotne działanie: reklama lub poszukiwanie surogatki, zawarcie umowy, postępowanie z gametami lub zarodkami, procedura medyczna, opieka w czasie ciąży, poród i planowane przekazanie dziecka. Zapisz obywatelstwo i zwykłe miejsce pobytu rodziców zamierzonych oraz surogatki, przewidywane państwo urodzenia i wszystkie państwa, w których ma być zarejestrowane urodzenie, ustalone lub uznane pochodzenie dziecka, uzyskane obywatelstwo albo dokument podróży. Uzyskaj niezależną opinię prawnika chorwackiego i prawnika z państwa, w którym planowany jest program. Poproś obu o analizę zakazu, ważności umowy, statusu rodziców prawnych, rejestracji i wyjazdu. Zażądaj upoważnienia kliniki, pełnej umowy, szczegółowego wykazu opłat, zgód i dokumentacji medycznej. Ustne zapewnienie nie zastępuje takiej kontroli.
Jeżeli umowa już istnieje albo leczenie się rozpoczęło
Jeżeli w Chorwacji podpisano już umowę lub rozpoczęto leczenie, zachowaj umowę, korespondencję, ogłoszenia, faktury, zgody, dokumentację medyczną i zapisy dotyczące zarodków lub gamet. Przed kolejnym działaniem niezwłocznie uzyskaj niezależną poradę prawną. Nie ukrywaj programu, nie zmieniaj dokumentów, nie podawaj nieprawdziwych informacji o osobie, która urodziła dziecko, i nie zakładaj, że nieważność umowy automatycznie rozwiązuje wszystkie odrębne kwestie prawne lub medyczne. Jeżeli ciąża już trwa albo dziecko się urodziło, dobro dziecka oraz pilne kwestie zdrowotne, rejestracyjne, obywatelskie i podróżne wymagają natychmiastowej, dostosowanej do sprawy porady. W przypadku programu planowanego w Chorwacji wniosek pozostaje jasny: art. 31 nie przewiduje kategorii uprawnionych rodziców zamierzonych. Zwykła prokreacja wspomagana jest inną drogą, w której pacjentka sama nosi ciążę; program zagraniczny wymaga odrębnej analizy transgranicznej.
