Draagmoederschap in Zuid-Afrika: wettelijk kader, betalingen en verboden
Kort antwoord
Zuid-Afrika verbiedt draagmoederschap niet volledig. Hoofdstuk 19 van de Children’s Act 38 of 2005 erkent een draagmoederschapsovereenkomst, maar alleen onder strikte wettelijke voorwaarden en na bevestiging door de High Court, vóór kunstmatige inseminatie van de draagmoeder. Het model is altruïstisch, niet commercieel: de draagmoeder mag geen vergoeding voor haar deelname ontvangen en draagmoederschap niet als inkomstenbron gebruiken. De wet staat alleen bepaalde kosten, gederfde inkomsten, zwangerschapsgerelateerde verzekering en redelijke vergoeding voor echte juridische of medische beroepsdiensten toe.
De volgorde is essentieel. De voorwaarden voor domicilie, toestemming en genetische herkomst moeten zijn vervuld; de rechter beoordeelt de geschiktheid van de partijen en het belang van het toekomstige kind; bevruchting mag pas na bevestiging en binnen 18 maanden plaatsvinden. Een privécontract of de bereidheid van een kliniek vervangt de rechterlijke beschikking niet. Als de overeenkomst niet aan de wet voldoet, is zij volgens artikel 297(2) ongeldig en geldt het kind voor alle doeleinden als kind van de vrouw die het heeft gebaard. Dit is een samenvatting van het wettelijke kader, geen garantie dat een specifiek traject wordt goedgekeurd.
Toepasselijk recht en rechterlijke uitspraken
De belangrijkste regels staan in hoofdstuk 19, artikelen 292–303, van de Children’s Act 38 of 2005. Deze regelen de overeenkomst, rechterlijke bevestiging, genetische herkomst, timing van de bevruchting, ouderschap, beëindiging, betalingen, privacy en verboden handelingen. Toestemming van partijen of een aanbod van een kliniek is niet genoeg; de High Court moet de wettelijke voorwaarden toetsen.
Het genetische vereiste van artikel 294 is in procedures aangevochten. In AB and Another v Minister of Social Development [2016] ZACC 43 bevestigde het Constitutionele Hof niet de uitspraak van de High Court waarin artikel 294 ongrondwettig was verklaard. In KB and Another v Minister of Social Development [2024] ZASCA 54 wees de Supreme Court of Appeal een nieuwe aanval af in een zaak over de wens naar een genetisch verwante broer of zus. Deze uitspraken betekenen dat artikel 294 als geldend moet worden behandeld; ga er niet van uit dat de rechter het uit billijkheid terzijde zal schuiven. Ze beslissen niet automatisch alle vragen over geschiktheid, vergoeding, buitenlands ouderschap of reizen.
Het pdf-bestand vermeldt wijzigingen tot de Children’s Amendment Act 17 of 2022, maar bewijst op zichzelf niet dat latere wijzigingen of inwerkingtredingsberichten ontbreken. Laat vóór ondertekening of behandeling de nieuwste officiële publicaties door een Zuid-Afrikaanse advocaat controleren.
Vorm, plaats van sluiten en domicilie
Volgens artikel 292 is de overeenkomst alleen geldig als zij schriftelijk is, door alle partijen is ondertekend en in Zuid-Afrika is gesloten. Op dat moment moet ten minste één wensouder in Zuid-Afrika zijn gedomicilieerd; bij één wensouder geldt dat voor die persoon. Ook de draagmoeder en, indien aanwezig, haar echtgenoot of partner moeten daar dan zijn gedomicilieerd. De overeenkomst moet worden bevestigd door de High Court in het gebied waar de wensouder(s) zijn gedomicilieerd of gewoonlijk verblijven.
Er is een beperkte uitzondering: bij goede grond kan de rechter afzien van de domicilie-eis voor de draagmoeder en haar echtgenoot of partner. De wet voorziet niet in een vergelijkbare algemene uitzondering voor het domicilie van de wensouder of de eis dat de overeenkomst in Zuid-Afrika wordt gesloten. Nationaliteit, een tijdelijk visum, een bezoek of het adres van een kliniek bewijst op zichzelf geen domicilie. Dit is een juridische vraag die afhangt van de omstandigheden en intentie van de persoon en vóór de aanvraag met bewijs moet worden onderbouwd.
Artikel 293 regelt toestemming van partners. Is een wensouder getrouwd of in een duurzame relatie, dan moet de echtgenoot of partner schriftelijk instemmen en partij bij de overeenkomst worden. Hetzelfde geldt voor de echtgenoot of partner van de draagmoeder. Als die partner niet de genetische ouder is en zonder redelijke grond toestemming weigert, kan de rechter de overeenkomst toch bevestigen. Dit is een beperkte rechterlijke bevoegdheid, geen algemene vrijstelling van de toestemmingsprocedure.
Wat de High Court moet beoordelen
Artikel 295 staat bevestiging alleen toe als de wensouder(s) geen kind kunnen baren en die toestand permanent en onomkeerbaar is. De rechter moet de juridische bekwaamheid, geschiktheid om ouderschap te aanvaarden en het begrip van de rechtsgevolgen, rechten en plichten beoordelen. Alleen een ondertekend contract volstaat niet.
De draagmoeder moet eveneens bekwaam en geschikt zijn, de rechtsgevolgen begrijpen en altruïstisch, niet commercieel handelen. Zij mag draagmoederschap niet als inkomstenbron gebruiken. De wet vereist gedocumenteerd bewijs van ten minste één zwangerschap met een levensvatbare bevalling en een eigen levend kind. Dit zijn wettelijke eisen, geen vrijblijvende kliniekvoorkeuren. De overeenkomst moet ook voldoende regelen hoe contact, zorg, opvoeding en het algemene welzijn van het kind in een stabiele thuissituatie worden gewaarborgd, ook bij overlijden van één of beide wensouders of bij echtscheiding of scheiding vóór de geboorte.
De rechter weegt de persoonlijke en gezinssituatie van alle betrokkenen en vooral het belang van het ongeboren kind. De voorwaarden moeten met bewijs worden onderbouwd; de exacte stukken en lokale praktijk van de bevoegde High Court-afdeling moeten met Zuid-Afrikaanse rechtsbijstand worden gecontroleerd. Bevestiging volgt niet automatisch omdat partijen akkoord zijn of medische kosten hebben betaald.
Genetische herkomst
Artikel 294 vereist dat voor de conceptie de gameten van beide wensouders worden gebruikt. Als dat om biologische, medische of andere geldige redenen niet mogelijk is, moet de gameet van ten minste één wensouder worden gebruikt. Bij één wensouder moet diens eigen gameet worden gebruikt. De bepaling verlangt een gameet van een wensouder, niet slechts een genetische band tussen het kind en een ander familielid.
Eicel- of spermadonatie is niet volledig uitgesloten, maar donorgameten mogen niet worden gebruikt om de eis te omzeilen dat ten minste één wensouder een gameet bijdraagt. Een plan met uitsluitend donorgameten, zonder gameet van een wensouder, past niet binnen de tekst van artikel 294. De uitspraak van het Constitutionele Hof uit 2016 liet de bepaling in stand; de uitspraak uit 2024 schiep geen algemene uitzondering voor genetisch verwante broers of zussen. Dat een kliniek embryo’s wil maken of dat een bestaand kind dezelfde donoren heeft, vervangt de wettelijke eis niet. Vraag bij twijfel vóór het maken of terugplaatsen van embryo’s een schriftelijk advies van een Zuid-Afrikaanse advocaat.
Altruïstisch model en toegestane betalingen
Artikel 301 verbiedt het geven, beloven, ontvangen of aannemen van een beloning of vergoeding in geld of natura in verband met een draagmoederschapsovereenkomst, behoudens wettelijke uitzonderingen. Een commerciële vergoeding aan de draagmoeder is dus niet toegestaan. Artikel 295 vereist bovendien een altruïstisch doel en verbiedt dat draagmoederschap een inkomstenbron voor de draagmoeder wordt.
De wet staat vergoeding toe voor kosten die rechtstreeks verband houden met kunstmatige bevruchting en zwangerschap, de geboorte en de rechterlijke bevestiging; gederfde inkomsten van de draagmoeder als gevolg van de overeenkomst; en verzekering tegen overlijden of invaliditeit door de zwangerschap. Wie te goeder trouw echte professionele juridische of medische diensten verleent voor bevestiging of uitvoering, mag een redelijke vergoeding ontvangen. Dat maakt niet iedere betaling tot een “onkostenvergoeding”. Doel, bedrag, bewijsstukken en contractuele grondslag moeten per betaling worden vastgelegd.
Vergoedingen aan bureaus, makelaars, recruiters, bemiddelaars of coördinatoren zijn niet automatisch toegestaan omdat ze servicekosten worden genoemd. De uitzondering in artikel 301(3) noemt uitdrukkelijk echte juridische of medische diensten; artikel 303(2) beperkt daarnaast betaalde aankondigingen van personen die bereid zijn een overeenkomst aan te gaan. De rol en vergoeding van een tussenpersoon moeten aan de concrete feiten worden getoetst. Een verboden betalingsbelofte kan niet afdwingbaar zijn; overtredingen van artikel 301 zijn strafbaar op grond van artikel 305.
Termijn en gevolgen voor ouderschap
Artikel 296 stelt een strikte volgorde vast: kunstmatige bevruchting mag niet plaatsvinden vóór rechterlijke bevestiging en niet later dan 18 maanden na de bevestigingsdatum. De behandeling moet ook voldoen aan de National Health Act 61 of 2003. De beschikking is geen formaliteit die achteraf kan worden geregeld, maar een voorwaarde vooraf. Als de termijn van 18 maanden verstrijkt, mag niet worden aangenomen dat de oude beschikking nog steeds toestemming geeft; laat dit juridisch beoordelen vóór voortzetting.
Bij een kind dat overeenkomstig een geldige overeenkomst wordt geboren, is het kind volgens artikel 297 vanaf de geboorte voor alle doeleinden het kind van de wensouder(s). De draagmoeder moet het kind zo spoedig als redelijkerwijs mogelijk overdragen. De draagmoeder, haar echtgenoot of partner en familieleden hebben geen ouderlijke of verzorgingsrechten en geen contactrecht, tenzij de overeenkomst anders bepaalt. Behoudens artikelen 292 en 293 kan de overeenkomst na de kunstmatige bevruchting in het algemeen niet worden beëindigd.
Bij niet-naleving is het gevolg ernstig: volgens artikel 297(2) is de overeenkomst ongeldig en geldt het kind als kind van de vrouw die het heeft gebaard. Een informele overeenkomst, verklaring na de geboorte of kliniekdossier herstelt een schending van verplichte voorwaarden niet automatisch. Ouderschap onder Zuid-Afrikaans recht staat bovendien los van nationaliteit, paspoort, immigratiestatus en erkenning in een ander land.
Zwangerschapsafbreking en beëindiging
De wet geeft de wensouders geen beslissingsbevoegdheid over zwangerschapsafbreking door de draagmoeder. Volgens artikel 300 kan een afbreking plaatsvinden op grond van de Choice on Termination of Pregnancy Act 92 of 1996; de beslissing ligt bij de draagmoeder. Zij moet de wensouders vóór de afbreking informeren en hen raadplegen voordat deze wordt uitgevoerd. Deze informatie- en consultatieplicht draagt de beslissingsbevoegdheid niet over. De overeenkomst mag er niet van uitgaan dat de draagmoeder kan worden gedwongen de zwangerschap voort te zetten.
Artikel 298 kent een afzonderlijk recht toe als de draagmoeder ook genetische ouder van het kind is: zij kan de overeenkomst door schriftelijke kennisgeving aan de rechter beëindigen voordat 60 dagen na de geboorte zijn verstreken. De rechter behandelt dit na kennisgeving aan partijen en een hoorzitting en kan een andere beschikking geven in het belang van het kind. Dit is geen algemene bedenktijd van 60 dagen voor iedere draagmoeder; de tekst vereist ook genetisch ouderschap.
Artikel 299 bepaalt de gevolgen wanneer een genetische draagmoeder de overeenkomst op grond van artikel 298 beëindigt. Eindigt de overeenkomst na de geboorte, dan vervallen de ouderlijke rechten die op grond van artikel 297 zijn ontstaan en gaan deze over op de draagmoeder en, indien aanwezig, haar echtgenoot of partner; als die er niet is, gaan ze over op de wensvader. Eindigt de overeenkomst vóór de geboorte, dan geldt het kind vanaf de geboorte als kind van de draagmoeder en, indien aanwezig, haar echtgenoot of partner, of anders van de wensvader. In deze situatie hebben de wensouders geen ouderlijke rechten en kunnen zij die alleen via adoptie verkrijgen; de wet sluit ook, binnen de bewoordingen van artikel 299, onderhouds- of erfrechtelijke aanspraken van het kind tegen de wensouders en hun familieleden uit. Dit zijn wettelijke gevolgen die niet door een contractsbepaling kunnen worden vervangen. Vraag vóór een stap tot beëindiging of een reactie daarop direct Zuid-Afrikaans juridisch advies dat op de concrete feiten is toegesneden.
Artikel 298(3) en 300(3) behandelen een mogelijke vergoedingsplicht voor bepaalde betalingen op grond van artikel 301. Artikel 298(3) geldt wanneer een genetische draagmoeder de overeenkomst op grond van artikel 298 beëindigt; artikel 300(3) geldt wanneer de zwangerschap om een niet-medische reden wordt afgebroken. Geen van beide bepalingen schrijft automatische terugbetaling van alle betalingen voor; de toepassing hangt af van de feiten en de precieze wettekst.
Bij een interne verwijzing is bijzondere voorzichtigheid nodig: artikel 297(1)(e) verwijst in de huidige tekst naar artikelen 292 en 293, terwijl artikelen 298–300 afzonderlijk de beëindiging van de overeenkomst en zwangerschapsafbreking regelen. Een geïndexeerd fragment uit de toetsing van 2019 door de South African Law Reform Commission lijkt wijziging naar artikelen 298 en 300 aan te bevelen, terwijl het ontwerp van 2025 artikelen 298 en 299 voorstelt. Het volledige rapport uit 2019 moet worden bevestigd; een aanbeveling in een rapport of een wetsontwerp is op zichzelf geen geldend recht. Leid het rechtsgevolg niet alleen uit deze verwijzing af: Zuid-Afrikaanse rechtsbijstand moet de geldende wettekst controleren en artikelen 297–300 samen lezen voordat over beëindiging wordt geadviseerd.
Verboden handelingen, privacy en mogelijke strafbaarheid
Artikel 303 verbiedt kunstmatige bevruchting van een vrouw ter uitvoering van een draagmoederschapsovereenkomst, of hulp daarbij, zonder wettelijke rechterlijke toestemming. Ook verboden is om tegen vergoeding of met het oog op vergoeding bekend te maken dat iemand bereid is of mogelijk bereid is een overeenkomst aan te gaan. Betaalde reclame, werving of bemiddeling kan dus een afzonderlijk juridisch probleem opleveren naast vergoeding van de kosten van de draagmoeder. De werkelijke rol van de tussenpersoon en de aard van de betaling zijn bepalend; een andere benaming neemt de beperking niet weg.
Artikel 302 beschermt de identiteit van betrokkenen. De identiteit van partijen bij een gerechtelijke procedure over een draagmoederschapsovereenkomst mag niet zonder schriftelijke toestemming worden gepubliceerd. Ook mogen geen feiten worden gepubliceerd die de identiteit onthullen van een kind dat door draagmoederschap is geboren.
Artikel 305 maakt overtredingen van artikelen 301, 302 en 303 strafbaar. De wet voorziet in een boete of gevangenisstraf van maximaal 10 jaar, of beide; bij herhaalde veroordelingen kan gevangenisstraf oplopen tot 20 jaar, met of zonder boete. Dit zijn wettelijke maxima, geen voorspelling van de straf in een concrete zaak. Aansprakelijkheid hangt af van de ten laste gelegde bepaling, het bewijs, de veroordeling en het toepasselijke recht. Stop vóór betaling, reclame of bevruchting buiten de duidelijke wettelijke route en vraag juridisch advies.
Buitenlandse deelnemers en grensoverschrijdende gevolgen
De formele voorwaarden hangen af van domicilie en de plaats waar de overeenkomst wordt gesloten, niet alleen van het paspoort. Artikel 292 vereist dat ten minste één wensouder in Zuid-Afrika is gedomicilieerd en dat de overeenkomst daar wordt gesloten; de draagmoeder en haar echtgenoot of partner moeten daar ook zijn gedomicilieerd, al kan de rechter om goede redenen van die laatste eis afzien. Nationaliteit en domicilie zijn niet hetzelfde. De wettekst alleen bewijst echter niet dat iedere buitenlander automatisch wel of niet in aanmerking komt: de rechter moet ook artikel 295 op de feiten toepassen.
Woont een wensouder in het buitenland, toets het plan dan vóór ondertekening in beide landen. Een Zuid-Afrikaanse beschikking of Zuid-Afrikaanse ouderschapsregel garandeert niet dat een ander land het ouderschap erkent, een paspoort afgeeft, nationaliteit toekent of vertrek en binnenkomst van het kind toestaat. Dat hangt af van het recht en de administratieve procedure van de betrokken staat, de feiten over het kind en de beschikbare documenten. Behandel vier vragen apart: (1) geldigheid van de overeenkomst in Zuid-Afrika; (2) ouderschap onder Zuid-Afrikaans recht; (3) nationaliteit en reisdocumenten; (4) erkenning of registratie in het woonland van de ouders. Een positief antwoord op één vraag lost de andere niet automatisch op.
Het wetsvoorstel van 2025: voorstellen zijn nog geen geldend recht
Op 26 september 2025 publiceerde het Department of Social Development de Children’s Amendment Bill, 2025 als ontwerp voor openbare reacties. Het ontwerp stelt wijzigingen van hoofdstuk 19 voor: in artikel 292 zou domicile voor de wensouders, de draagmoeder en, indien van toepassing, haar echtgenoot of partner worden vervangen door gewone verblijfplaats, en zou de bevoegde High Court op basis daarvan worden bepaald; gezondheid en leeftijd zouden uitdrukkelijk onderdeel worden van de geschiktheidscriteria; de eisen van een eerdere zwangerschap met levensvatbare geboorte en een levend eigen kind van de draagmoeder zouden vervallen; aanvullende rechtbankstukken zouden verplicht worden, waaronder psychosociale en medische rapporten, gegevens over bureaus en tussenpersonen, betalingsbewijzen en ramingen van verzekeringskosten; de verwijzing in artikel 297(1)(e) zou worden gewijzigd in artikelen 298 en 299; en het voorgestelde artikel 303A zou een bevoegdheid invoeren om regels over draagmoederschap vast te stellen. Publicatie in het Staatsblad maakt een ontwerp op zichzelf niet tot geldend recht. De laatst gevonden officiële stand blijkt uit een verklaring van de bevoegde parlementaire portefeuillecommissie van 13 mei 2026: daarin stond dat de 7e Parlementaire zittingsperiode het ontwerp in 2024 voor herziening naar het ministerie had teruggestuurd, dat op het ontwerp van 2025 meer dan 1.800 reacties waren ontvangen en dat het ministerie toen verwachtte de tekst uiterlijk juli 2026 voor NEDLAC af te ronden en in maart 2027 aan het kabinet/parlement voor te leggen. Dit in mei gemelde tijdschema bevestigt niet dat de stap van juli is gehaald, noch wat de feitelijke status op 26 oktober 2026 was. De actuele status van aanneming en inwerkingtreding moet daarom worden gecontroleerd. Pas de voorgestelde bepalingen niet toe als geldend recht.
Beslismatrix: controleer vóór handelen
Gebruik deze matrix als eerste screening, niet als vervanging van beoordeling van de overeenkomst, bewijsstukken en actuele wetgeving. Eén ontbrekende verplichte voorwaarde kan verhinderen dat het plan volgens de bedoeling doorgaat.
| Vraag | Te toetsen regel | Praktische controle |
|---|---|---|
| Is een ondertekend contract genoeg? | Nee. Artikel 292 en bevestiging door de High Court zijn vereist. | Controleer handtekeningen, plaats, domicilie, toestemming en bevoegdheid. |
| Mag behandeling vóór de beschikking beginnen? | Nee. Bevruchting moet na bevestiging en binnen 18 maanden plaatsvinden. | Vraag eerst de beschikking aan, noteer de datum en controleer de termijn. |
| Mag de draagmoeder een honorarium ontvangen? | Geen commerciële vergoeding; alleen wettelijke uitzonderingen gelden. | Onderbouw iedere betaling en toets bureau- of makelaarskosten apart. |
| Wie is ouder bij geboorte? | Bij een geldige overeenkomst de wensouder(s); bij ongeldigheid geldt artikel 297(2). | Ga niet uit van herstel door een informeel contract of kliniekdossier. |
| Mogen alleen donorgameten worden gebruikt? | Artikel 294 vereist gameten van beide wensouders of, als dat om een geldige reden niet mogelijk is, van ten minste één; een alleenstaande wensouder moet diens eigen gameet gebruiken. | Controleer het genetische plan vóór embryocreatie. |
| Beslist buitenlandse nationaliteit op zichzelf? | Nee. Domicilie, rechterlijke criteria en buitenlands recht worden apart beoordeeld. | Vraag vóór ondertekening advies in Zuid-Afrika en het bestemmingsland. |
| Mag een draagmoeder tegen betaling worden geadverteerd? | Artikel 303(2) verbiedt aankondigingen tegen of met het oog op vergoeding. | Controleer betaalde werving, matching en reclame. |
Praktische checklist
Verzamel vóór betaling, embryocreatie of bevruchting bewijs van domicilie van elke wensouder en de draagmoeder; stel de burgerlijke staat of duurzame relatie vast en verkrijg de vereiste schriftelijke toestemmingen. Laat het medisch team de permanente en onomkeerbare onmogelijkheid van de wensouder(s) om te baren documenteren, evenals de gedocumenteerde eerdere zwangerschap met levensvatbare bevalling en het levende eigen kind van de draagmoeder. Toets het genetische plan aan artikel 294 vóór embryo’s worden gemaakt.
Laat een Zuid-Afrikaanse advocaat de schriftelijke overeenkomst, de aanvraag bij de High Court en de bewijsstukken opstellen en controleren. De overeenkomst moet toegestane kosten, gederfde inkomsten, verzekering, een stabiele thuissituatie en het welzijn van het kind, contact en de gevolgen van overlijden, echtscheiding of scheiding vóór de geboorte duidelijk regelen. Scheid toegestane kostenvergoeding van honoraria, beloningen of bemiddelingscommissies; bewaar facturen, bewijsstukken en de contractuele grondslag van iedere betaling. Verkrijg rechterlijke bevestiging vóór bevruchting, noteer de datum en zorg dat behandeling binnen 18 maanden plaatsvindt en aan gezondheidswetgeving voldoet.
Plan geboorteaangifte, nationaliteit, paspoort, immigratie en erkenning van ouderschap in het buitenland afzonderlijk. Vertrouw niet op toezeggingen van de draagmoeder of het bureau over buitenlandse documenten zonder controle bij bevoegde instanties en onder het recht van het bestemmingsland. De onderstaande bronnen ondersteunen het juridische overzicht en de genoemde uitspraken.
Primaire bronnen, rechterlijke uitspraken en wetsvoorstel
Deze bronnen ondersteunen het wettelijke overzicht en de genoemde uitspraken; controleer vóór gebruik opnieuw de geldende wet en latere inwerkingtredingsberichten.
- Children’s Act 38 of 2005 — official Justice Department PDF
- AB and Another v Minister of Social Development [2016] ZACC 43 — judgment text (SAFLII)
- KB and Another v Minister of Social Development [2024] ZASCA 54 — Supreme Court of Appeal judgment
- Children’s Amendment Bill, 2025 — ontwerp gepubliceerd voor commentaar op 26 september 2025
- Portfolio Committee on Social Development, statement on delays in the Children’s Amendment Bill (13 May 2026)
- South African Law Reform Commission, Review of Legislation Administered by the Department of Social Development (2019)








