Draagmoederschap in Zuid-Afrika: contracten, bureaus en betalingen
Kort antwoord: altruïstisch draagmoederschap, geen commercieel pakket
De Zuid-Afrikaanse Children’s Act 38 van 2005 regelt draagmoederschap in hoofdstuk 19. De financiële regel is streng: de draagmoeder mag niet worden betaald voor het dragen van een kind. Een tussenpersoon kan een verboden betaling ook niet rechtmatig maken door die coördinatie, ondersteuning, een pakket of administratiekosten te noemen. Een betalingsbelofte in verband met de regeling is in beginsel niet afdwingbaar, tenzij een wettelijke uitzondering van toepassing is.
De belangrijkste uitzonderingen zijn kosten die rechtstreeks verband houden met kunstmatige bevruchting, zwangerschap, geboorte en rechterlijke bevestiging van de overeenkomst; het daadwerkelijk gederfde inkomen van de draagmoeder; bepaalde verzekeringen tegen overlijden of invaliditeit door zwangerschap; en een redelijke vergoeding voor echte professionele juridische of medische diensten. Deze categorieën zijn niet uitwisselbaar. Een echte medische factuur van een kliniek is iets anders dan een bemiddelings- of coördinatievergoeding van een bureau.
Controleer de geldigheid voordat u over de prijs praat
Betalingsvoorwaarden kunnen een ongeldige overeenkomst niet herstellen. Volgens artikelen 292–295 moet de overeenkomst schriftelijk zijn, door alle partijen zijn ondertekend, in Zuid-Afrika zijn gesloten en zijn bevestigd door de bevoegde High Court waar de wensouder(s) zijn/haar/hun domicilie of gewone verblijfplaats hebben. Ten minste één wensouder moet bij het sluiten van de overeenkomst in Zuid-Afrika gedomicilieerd zijn. Ook de draagmoeder en haar echtgenoot of partner, indien aanwezig, moeten daar gedomicilieerd zijn; de rechter kan om gegronde redenen van die laatste eis afwijken.
Artikel 293 regelt toestemming afzonderlijk van de domicilievereisten: de echtgenoot of vaste partner van een wensouder en de echtgenoot of vaste partner van de draagmoeder moeten in beginsel schriftelijk instemmen en partij worden bij de overeenkomst. Volgens artikel 293(3) kan de rechter de overeenkomst toch bevestigen als de echtgenoot of partner van de draagmoeder niet de genetische ouder van het kind is en toestemming onredelijk weigert. Deze beperkte uitzondering heft de toestemmingsplicht voor de partner van een wensouder niet op.
De wet regelt ook de toestemming van echtgenoten en partners, de genetische oorsprong van het kind en de rechterlijke beoordeling van de partijen. De wensouder(s) moeten voldoen aan de wettelijke criteria van permanente en onomkeerbare onmogelijkheid om zelf een kind te baren en aan de geschiktheidscriteria. De draagmoeder moet geschikt zijn, de rechtsgevolgen begrijpen, een gedocumenteerde geschiedenis hebben van ten minste één zwangerschap en een levensvatbare geboorte, een eigen levend kind hebben en uit altruïstische, niet inkomensgerichte motieven handelen. De overeenkomst moet de zorg en het welzijn van het kind regelen, ook bij overlijden, scheiding of echtscheiding van de wensouders. In beginsel moeten de gameten van beide wensouders worden gebruikt; als dit om biologische, medische of andere geldige redenen niet mogelijk is, moet de gameet van ten minste één wensouder worden gebruikt. Is er één wensouder, dan moet diens gameet worden gebruikt.
- Kunstmatige bevruchting mag niet plaatsvinden voordat de rechter de overeenkomst heeft bevestigd.
- De bevruchting moet binnen 18 maanden na de bevestiging plaatsvinden en ook voldoen aan de National Health Act.
- Een ondertekend privaat contract, instemming van een kliniek of betalingsbewijs vervangt geen rechterlijke beschikking.
- Voldoet de overeenkomst niet aan de wet, dan is zij volgens artikel 297(2) ongeldig en wordt een kind dat voortkomt uit handelingen ter uitvoering ervan aangemerkt als het kind van de vrouw die het heeft gebaard. Vraag bij twijfel over de geldigheid juridisch advies in Zuid-Afrika voordat u verdergaat.
Welke betalingen kunnen zijn toegestaan?
Artikel 301 verbiedt het geven, beloven, ontvangen of aanvaarden van een beloning of vergoeding in geld of natura in verband met een draagmoederschapsovereenkomst, behoudens wettelijke uitzonderingen. Volgens artikel 301(2) is een belofte tot vergoeding aan de draagmoeder of een andere persoon in beginsel niet afdwingbaar, tenzij de vordering onder een genoemde categorie valt. De kostenvergoeding is beperkt tot kosten die rechtstreeks verband houden met bevruchting, zwangerschap, geboorte en rechterlijke bevestiging; het is geen open vergoeding voor tijd of ongemak.
Gederfd inkomen betekent inkomen dat door de regeling daadwerkelijk verloren is gegaan, niet een bonus voor deelname of de geboorte. De verzekeringsuitzondering betreft dekking voor overlijden of invaliditeit door zwangerschap. Artikel 301(3) behandelt echte professionele juridische en medische diensten afzonderlijk. De wet bevat geen universele prijslijst, vast bedrag of automatische goedkeuring van alle kosten die bureaus vaak voorstellen.
- Mogelijk toegestaan: gedocumenteerde kosten die rechtstreeks verband houden met zwangerschap of geboorte; daadwerkelijk gederfd inkomen; kwalificerende verzekering; redelijke vergoedingen voor echte juridische of medische diensten.
- Hoog risico: betaling voor het dragen of overdragen van het kind, een succesbonus, een verhuld geschenk, een onverklaard totaalbedrag of betaling voor het introduceren of vinden van een draagmoeder.
- Reis-, kinderopvang-, kleding-, supplement-, huishoudelijke hulp- of telefoonkosten zijn niet automatisch rechtmatig omdat ze in het budget van een andere zaak voorkomen. Onderbouw het werkelijke doel, bedrag, tijdstip en directe verband en vraag juridisch advies voor het concrete geval.
Vergoedingen voor bureaus, coördinatoren en introducties vormen een apart risico
Artikel 301(3) staat niet toe dat iedere nuttige dienst wordt betaald. De dienst moet werkelijk een professionele juridische of medische dienst zijn en de vergoeding moet redelijk zijn. In Ex Parte HPP and Others; Ex Parte DME and Others (2017) onderzocht de High Court een vergoeding van 5.000 rand voor draagmoederschapscoördinatie. De rechter oordeelde dat de diensten van de coördinator niet vielen onder toegestane directe kosten of professionele juridische/medische diensten en verklaarde de bemiddelingsovereenkomsten onrechtmatig en niet afdwingbaar.
Artikel 303(2) verbiedt ook om tegen betaling bekend te maken dat iemand bereid is of mogelijk bereid is een draagmoederschapsovereenkomst aan te gaan. In Ex Parte HPP beschouwde de rechter een betaalde introductievergoeding als onrechtmatig en wees hij op de risico’s van commerciële bemiddeling. Een introductievergoeding wordt niet rechtmatig doordat zij apart wordt gefactureerd, als emotionele steun wordt omschreven of in een ander pakket wordt opgenomen.
Een bureau kan gratis betrokken zijn en een kliniek kan echte medische diensten leveren. De rollen en geldstromen moeten echter afzonderlijk worden onderzocht. Stel vast wie elke dienst leverde, welke kwalificaties die persoon heeft, wat de factuur omvat, wie het geld ontvangt en of de betaling de introductie, werving of coördinatie beloont.
Wat aan de rechtbank moet worden bekendgemaakt
In Ex parte WH (2011) verlangde de High Court dat bij betrokkenheid van een bureau de aanvraag diens bedrijfsactiviteiten, betalingen aan of door het bureau, de rol bij de introductie van de draagmoeder, de wijze waarop het bureau van haar mogelijke bereidheid hoorde en eventuele vergoeding aan de draagmoeder door het bureau of de wensouders vermeldt. Het oordeel verlangde een beëdigde verklaring van het bureau met deze gegevens. Ex Parte HPP herhaalde dat volledige en open bekendmaking nodig is, ook van betalingen aan coördinatoren.
Ex Parte KAF (2018) laat een verwant punt zien: de rechter onderzocht de financiële situatie van de draagmoeder en de voorgestelde onkostenlijst. Een onverklaard totaalbedrag en onvolledige financiële informatie riepen vragen op. Na aanvullende informatie en een uitsplitsing accepteerde de rechter de concrete kostenregeling onder de omstandigheden van die zaak. Dit schept geen universeel goedgekeurde tarieven en betekent niet dat iedere gespecificeerde betaling rechtmatig is.
Deze uitspraken bieden rechterlijke richtlijnen, maar bewijzen geen algemeen vergunningenstelsel voor bureaus. De advocaat moet elke betaling kunnen volgen van overeenkomst naar factuur, ontvanger en bewijsstuk. Een vergoeding verbergen in een apart contract of het bureau weglaten uit de rechtbankstukken kan een groter probleem opleveren dan de omschrijving op de factuur.
Maak een betalingsschema met bewijsstukken
Noteer elke betaling op een aparte regel. Vermeld per post de ontvanger, het doel, het bedrag of de berekening, de datum of betalingsvoorwaarde, bewijsstukken en de wettelijke categorie waarop u zich beroept. Dit is een praktische bewijsaanbeveling, geen uitputtend wettelijk formulier. De rechter moet de werkelijke inhoud van de transactie kunnen beoordelen, niet alleen het etiket.
Bewaar waar relevant de volgende documenten:
- Kosten: offertes, gespecificeerde facturen en bonnen die tonen wat voor wie is gekocht en waarom dit rechtstreeks verband hield met bevruchting, zwangerschap, geboorte of bevestiging.
- Gederfd inkomen: de werkelijke afwezigheidsperiode en bewijs zoals loonstroken, een werkgeversverklaring of andere betrouwbare stukken die verlies aantonen in plaats van een afgesproken beloning.
- Verzekering: polis, verzekerde persoon, gedekt risico, looptijd en bewijs dat overlijden of invaliditeit door zwangerschap is gedekt.
- Juridische of medische kosten: identiteit en beroepsstatus van de dienstverlener, beschrijving van het werkelijk verrichte werk, een gespecificeerde factuur en grondslag om de redelijkheid te beoordelen.
- Betrokkenheid van een bureau: dienstenovereenkomst, alle facturen, bankoverschrijvingen, berichten over introducties en betalingen aan of van de draagmoeder of andere tussenpersonen.
Contractbepalingen vóór ondertekening controleren
De draagmoederschapsovereenkomst, opdracht aan de advocaat, overeenkomst met de medische dienstverlener en kostenstaat mogen verschillende diensten en betalingen niet door elkaar halen. Afzonderlijke documenten kunnen praktisch zijn, maar moeten de werkelijke regeling eerlijk beschrijven. Geen enkele formulering maakt een verboden beloning tot toegestane kostenvergoeding en een contract garandeert niet dat de rechter de regeling bevestigt.
Vraag een Zuid-Afrikaanse advocaat te controleren of de documenten:
- elke toegestane kostenpost vermelden en uitleggen hoe deze wordt bewezen, betaald en verrekend, zonder een vergoeding voor deelname te verhullen;
- echt juridisch en medisch werk onderscheiden van coördinatie, matching, werving, emotionele steun of projectmanagement;
- elk bureau identificeren en alle geldstromen, inclusief betalingen van derden, bekendmaken;
- vertrouwelijkheid en publiciteit door klinieken of tussenpersonen regelen: artikel 302(1) beperkt publicatie van de identiteit van partijen bij draagmoederschapsprocedures zonder hun schriftelijke toestemming, en artikel 302(2) verbiedt publicatie van feiten waarmee een kind geboren uit zo’n overeenkomst kan worden geïdentificeerd;
- geen succesbonus, betaling voor overdracht van het kind of boete bevatten die wettelijke rechten zou opzijzetten; en
- wijzigingen, annulering, zwangerschapsafbreking, verzekering en geschillen in overeenstemming met de wet regelen. Artikel 300 laat de beslissing over zwangerschapsafbreking aan de draagmoeder, maar zij moet de wensouders vóór de afbreking informeren en vooraf met hen overleggen. Ga er niet van uit dat een privaat beding deze wettelijke procedure opzij kan zetten.
Betalingsrisicomatrix: eerste screening, geen garantie
De tabel is bedoeld als eerste controle. De juridische uitkomst hangt af van de werkelijke dienst, het doel van de betaling, het bewijs, het tijdstip en de concrete feiten. “Lager risico” betekent niet dat de rechter de betaling vooraf heeft goedgekeurd.
| Betaling of regeling | Eerste juridische beoordeling | Verstandige volgende stap |
|---|---|---|
| Directe kosten van zwangerschap, geboorte of bevestiging | Kunnen onder artikel 301(2)(a) vallen als het directe verband echt en onderbouwd is. | Splits de kosten uit, bewaar facturen en leg het verband uit. |
| Gederfd inkomen van de draagmoeder | Kan onder artikel 301(2)(b) vallen als inkomen werkelijk verloren ging. | Onderbouw periode en verlies; voeg geen beloning toe. |
| Verzekering tegen overlijden of invaliditeit door zwangerschap | Kan onder artikel 301(2)(c) vallen. | Bewaar de polis en controleer het gedekte risico. |
| Echte juridische of medische dienst | Artikel 301(3) kan een redelijke vergoeding toestaan. | Controleer dienstverlener, werkelijk werk en gespecificeerde factuur. |
| Bureau-, coördinatie-, matching- of introductievergoeding | Hoog risico; in HPP werd de bemiddelingsvergoeding onrechtmatig en niet afdwingbaar verklaard. | Betaal of teken niet zonder onafhankelijk Zuid-Afrikaans juridisch advies; meld het bureau. |
| Onverklaard totaalbedrag of verhuld voordeel | Hoog risico op rechterlijke toetsing; het etiket bewijst geen rechtmatigheid. | Vraag om uitsplitsing, bewijs en schriftelijke juridische beoordeling. |
| Bevruchting vóór rechterlijke bevestiging | Verboden op grond van artikel 296. | Stop de procedure totdat er een geldige rechterlijke beschikking is. |
Praktische checklist voor wensouders en draagmoeder
Vraag voordat u geld toezegt de advocaat die de aanvraag bij de High Court behandelt schriftelijk te bevestigen welke wettelijke eisen nu gelden en of de voorgestelde betalingsstructuur toelaatbaar is. Deze lijst helpt ontbrekende informatie te vinden, maar vervangt de rechterlijke beoordeling niet.
- Controleer de overeenkomst, handtekeningen, domicilie van partijen, toestemming van partners, genetische eisen en criteria van artikel 295.
- Bevestig dat rechterlijke goedkeuring vóór kunstmatige bevruchting wordt verkregen en dat de termijn van 18 maanden wordt nageleefd.
- Noteer iedere ontvanger en betaling, inclusief betalingen aan de kliniek, advocaten, bureaus, coördinatoren en draagmoeder.
- Deel elke post in bij de juiste wettelijke categorie; verwijder of herzie vergoedingen die deelname, werving of introductie lijken te belonen.
- Verzamel gespecificeerde facturen, bewijs van gederfd inkomen, verzekeringsstukken en een duidelijke onderbouwing van de kosten.
- Vraag een schriftelijke beschrijving van de rol van het bureau en alle betalingsinformatie; vraag de advocaat of een beëdigde verklaring van het bureau nodig is.
- Zorg dat alle betalingen en nevenovereenkomsten volledig in de rechtbankstukken worden bekendgemaakt.
Als al een vergoeding is betaald of een geschil is begonnen
Bewaar ondertekende overeenkomsten, aanvullingen, facturen, bonnen, bankafschriften, berichten, advertenties van het bureau en opdrachten aan medische of juridische dienstverleners. Wijzig geen documenten, maak geen verklaring met terugwerkende datum en vraag niemand een betaling te verbergen. Pauzeer verdere twijfelachtige betalingen en begin niet met bevruchting zonder de vereiste rechterlijke bevestiging.
In HPP werden de bemiddelingsovereenkomsten onrechtmatig en niet afdwingbaar verklaard, maar de rechter bevestigde de hoofd-overeenkomsten voor draagmoederschap toch op basis van de specifieke omstandigheden. De rechter benadrukte dat dit een discretionaire beslissing per geval was en waarschuwde dat een andere rechter anders kan oordelen. De zaak geeft geen toestemming om betaalde coördinatoren in te schakelen. Of reeds betaald geld kan worden teruggevorderd is een afzonderlijke vraag, afhankelijk van de transactie en het toepasselijke contractenrecht; wet en uitspraken rechtvaardigen geen belofte van automatische terugbetaling.
Overtreding van artikelen 301 en 303 is strafbaar op grond van artikel 305. In HPP werden de onderzochte strafbepalingen beschreven als maximaal 10 jaar gevangenisstraf bij een eerste veroordeling en maximaal 20 jaar bij herhaalde veroordeling, of een boete of beide. Controleer de actuele strafbepaling en toepasselijkheid voordat u op deze cijfers vertrouwt. Als een betaling mogelijk onrechtmatig is, vraag snel onafhankelijk Zuid-Afrikaans juridisch advies en meld alle feiten aan de advocaat die de rechtbankaanvraag behandelt.
Reikwijdte en beperkingen van de bronnen
Dit artikel behandelt contracten, tussenpersonen en betalingen naar Zuid-Afrikaans recht. Het beslist niet over nationaliteit, immigratie, reisdocumenten, erkenning van ouderschap in het buitenland, vergunningen van klinieken, belastingen of het recht van een ander land. Die vragen vereisen afzonderlijke analyse en kunnen de praktische uitkomst veranderen.
Voor deze gids zijn de officieel gepubliceerde wettekst en de genoemde High-Court-uitspraken geraadpleegd. De website van het ministerie van Justitie vermeldt wijzigingen en een proclamatie uit 2025 die bepaalde bepalingen in werking stelde, maar de geconsolideerde tekst van 28 mei 2025 moet worden bevestigd. Er is geen wijziging van hoofdstuk 19 na 2025 bevestigd, maar dat bewijst niet dat er geen wijziging bestaat.
Bronnen en juridische materialen
- Children’s Act 38 of 2005 — officieel afgekondigde wettekst (geen geconsolideerde versie van 2026)
- Children’s Act — geconsolideerde tekst van 28 mei 2025 (actuele tekst bevestigen)
- Ex parte WH and Others [2011] ZAGPPHC 185 — gereproduceerde uitspraak
- Ex Parte HPP and Others; Ex Parte DME and Others [2017] ZAGPPHC 70 — gereproduceerde uitspraak
- Ex Parte KAF and Others [2018] ZAGPJHC 529 — gereproduceerde uitspraak
- Ministerie van Justitie — pagina over de Children’s Act
- Proclamatie 263 van 2025 — inwerkingtreding van bepaalde bepalingen van de Children’s Amendment Act 2022
