Zuid-Afrika · Medische en donorvoorwaarden

Microscoop en blanco klinische beoordelingsdocumenten in een moderne spreekkamer
Editorial illustration only; it is not evidence of a real clinic, legal approval or treatment.

Zuid-Afrika: medische en donorvereisten bij draagmoederschap

Kort antwoord

In Zuid-Afrika gelden twee samenhangende maar verschillende regelingen: de Children’s Act regelt de rechterlijke bevestiging van een draagmoederschapsovereenkomst, terwijl gezondheidswetgeving en klinische beoordeling de geassisteerde voortplanting en donorgameten regelen. De wet bevat geen uitputtende medische checklist voor iedereen. Wel moet worden aangetoond dat de wensouder(s) door een blijvende en onomkeerbare aandoening geen kind kunnen baren; de rechter beoordeelt ook de geschiktheid van de draagmoeder en het belang van het toekomstige kind. Vóór behandeling moeten latere ontwerpregels en de gevolgen van een constitutionele uitspraak worden gecontroleerd. [S1–S5]

Medische toestand van de wensouders

Volgens section 295(a) van de Children’s Act 38 of 2005 mag de High Court een overeenkomst niet bevestigen tenzij de wensouder(s) geen kind kunnen baren en die toestand blijvend en onomkeerbaar is. De wet bevat geen gesloten lijst van diagnoses en bepaalt niet dat één specifieke test voldoende is. Het medisch verslag moet de individuele omstandigheden en het blijvende, onomkeerbare karakter van de onmogelijkheid uitleggen; alleen zeggen dat draagmoederschap de voorkeur heeft, voldoet niet aan de wettelijke toets. De rechter beoordeelt ook de bevoegdheid en geschiktheid van de wensouders om het ouderschap op zich te nemen en of zij de juridische gevolgen begrijpen. [S1]

Wettelijke voorwaarden voor de draagmoeder

Section 295(c) vereist dat de draagmoeder bevoegd is de overeenkomst te sluiten, in alle opzichten geschikt is en haar rechten en verplichtingen begrijpt. Zij mag draagmoederschap niet als inkomstenbron gebruiken en moet altruïstisch, niet commercieel, handelen. De wet vereist uitdrukkelijk een gedocumenteerde geschiedenis van ten minste één zwangerschap en een levensvatbare geboorte, en een eigen levend kind. Dit zijn wettelijke voorwaarden, geen vrijblijvende voorkeuren van een kliniek. Een eerdere zwangerschap bewijst op zichzelf niet dat zij nu medisch geschikt is; de rechter moet de concrete omstandigheden en het welzijn van het toekomstige kind beoordelen. [S1]

Genetische band en donorgameten

Section 294 stelt een strikte regel voor de genetische oorsprong. In beginsel moeten de gameten van beide wensouders worden gebruikt. Als dat om biologische, medische of andere geldige redenen niet mogelijk is, moet de gameet van ten minste één wensouder worden gebruikt. Bij één wensouder moet diens eigen gameet worden gebruikt. Een donor kan dus de andere gameet leveren als aan de wettelijke voorwaarden is voldaan, maar donoreicellen en donorsperma kunnen niet de volledige genetische bijdrage van alle wensouders vervangen. In 2024 bevestigde de Supreme Court of Appeal de eis van een genetische band. Ga niet uit van een uitzondering voor genetisch verwante broers of zussen of een gewenst embryo-plan. [S1, S6]

Rechterlijke bevestiging vóór bevruchting

Volgens section 292 moet de schriftelijke, ondertekende draagmoederschapsovereenkomst door de High Court worden bevestigd. Die bepaling bevat ook woonplaats- en bevoegdheidsvereisten; section 293 regelt schriftelijke toestemming en deelname van echtgenoten of partners, met een beperkte uitzondering bij onredelijke weigering door de echtgenoot of partner van de draagmoeder die niet de genetische ouder van het kind is. Section 292 laat de rechter bovendien toe bij een gegronde reden af te zien van het woonplaatsvereiste voor de draagmoeder. Een kliniek kan deze wettelijke voorwaarden niet opzijzetten. Section 296 verbiedt kunstmatige bevruchting van de draagmoeder vóór bevestiging en na 18 maanden vanaf die bevestiging. Een lopend verzoek is geen toestemming voor embryotransfer bij of inseminatie van de draagmoeder. Voorbereidende stappen vergen een afzonderlijke beoordeling: regulation 10(2)(a) van de tekst uit 2012 koppelt IVF aan een bepaalde ontvanger. In Ex parte MCM (2022) wees de High Court vroegtijdige IVF zonder geïdentificeerde ontvanger af. Een latere aanvechting van die regel werd in 2024 om procedurele redenen afgewezen, zonder inhoudelijk oordeel over de grondwettigheid. Dit geeft geen algemene toestemming om vóór de bevestiging embryo’s te maken; section 296 verbiedt op zichzelf evenmin iedere eierstokstimulatie of afname van gameten. Bestaan al embryo’s, leg dan oorsprong, ontvanger, toestemmingen en bewaring vast en vraag eerst specifiek Zuid-Afrikaans juridisch advies. [S1, S2, S9, S10]

Voor de territoriale voorwaarden en rechterlijke bevoegdheid vereist section 292 bovendien dat de overeenkomst in Zuid-Afrika wordt gesloten, dat ten minste één wensouder (of de enige wensouder) daar bij het sluiten zijn of haar domicilie heeft en dat de High Court van het gebied van domicilie of gewone verblijfplaats van de wensouders de overeenkomst bevestigt. De draagmoeder en eventueel haar echtgenoot of partner moeten op dat moment in beginsel ook in Zuid-Afrika gedomicilieerd zijn; alleen van die domicilievoorwaarde aan de kant van de draagmoeder kan de rechter om gegronde redenen afwijken. Volgens section 293 moet de echtgenoot of vaste partner van een wensouder schriftelijk instemmen en partij bij de overeenkomst worden; hetzelfde geldt normaal voor de echtgenoot of partner van de draagmoeder, behoudens de nauwe uitzondering bij onredelijke weigering door een niet-genetische ouder. Controleer domicilie, bevoegdheid en ondertekende toestemmingen vóór indiening. [S1]

Medisch en psychologisch bewijs voor de rechter

De wet vereist een geschiktheidsbeoordeling, maar noemt niet voor iedere zaak alle in te dienen rapporten. In Ex parte WH verlangde de High Court volledige medische verslagen over de lichamelijke toestand van de draagmoeder en de risico’s voor haar of het kind, waaronder uitdrukkelijk haar hiv-status en ziekten die op het kind kunnen worden overgedragen. Ook werd een uitgebreid psychologisch rapport verlangd over haar achtergrond, psychologisch profiel en de waarschijnlijke gevolgen van het draagmoederschap en de overdracht van de baby. Latere uitspraken, waaronder Ex parte KAF, benadrukken een zorgvuldige beoordeling van het individuele geval in plaats van automatische goedkeuring. Deze uitspraken zijn belangrijke rechterlijke richtlijnen, maar vervangen niet de controle van de vereisten van de betreffende High-Court-afdeling. [S3, S4]

Donoronderzoek volgens de regelingstekst van 2012

De in 2012 gepubliceerde Regulations Relating to Artificial Fertilisation of Persons (R175) bevatten gedetailleerde waarborgen voor donoren. Vereist zijn een donorbestand en meldingen aan de centrale databank, geïnformeerde toestemming voor onderzoek en verwerking, een ondertekende verklaring over eerdere donaties en controle van de leeftijd van de donor. De tekst vereist tests op seksueel overdraagbare infecties op twee momenten met maximaal drie maanden ertussen; de relevante test moet één maand vóór de donatie plaatsvinden. Een spermadonor moet ook een semenonderzoek ondergaan; een eiceldonor moet vóór stimulatie gynaecologisch worden onderzocht. De behandelaar moet de familiegeschiedenis vastleggen, waaronder mogelijke genetische aandoeningen, dragerschap en psychische aandoeningen bij naaste familieleden. Een korte commerciële checklist van de kliniek vervangt het volledige dossier niet. [S2] De tekst uit 2012 verbiedt ook het gebruik van gameten van donoren jonger dan 18 jaar, behalve bij een medische indicatie.

Genetisch risico, toestemming en klinische dossiers

De regels van 2012 vereisen ook aandacht voor erfelijke aandoeningen. Bij een ernstige genetische aandoening moeten de ontvanger en donor de voorgeschreven tests ondergaan; in de in de regeling genoemde omstandigheden mag de gameet van een donor die drager is niet worden gebruikt. Een familiegeschiedenis die op een erfelijke aandoening wijst, vereist nader onderzoek of aanvullende tests en passende informatie aan de ontvanger of behandelaar. De ontvanger moet geïnformeerde toestemming geven voor onderzoek en behandeling. De kliniek moet medische testresultaten, genetische beoordeling, donorgegevens en toestemmingsdocumenten bewaren. Vraag om een schriftelijke uitleg van elk vastgesteld risico en zo nodig genetische counseling; een donorprofiel garandeert niet dat een kind geen genetische aandoening zal hebben. [S2] De regels vereisen ook een dossier van de ontvangster en registratie van tests op seksueel overdraagbare infecties of andere overdraagbare ziekten, genetische beoordeling en, indien aangewezen, beoordeling van psychologische of sociale geschiktheid; bij draagmoederschap is de ontvangster doorgaans de vrouw die het embryo draagt.

Donorlimiet, vertrouwelijkheid en vergoeding

Volgens regulation 6 van de tekst uit 2012 mag een behandelaar geen verdere gameten van een donor afnemen als hij weet of vermoedt dat met diens gameten al zes kinderen zijn verwekt; relevante gegevens moeten aan de centrale databank worden gemeld. Donorbestanden moeten worden bewaard en openbaarmaking is beperkt, behalve waar wet of rechterlijke beschikking dit toestaat. Een donor mag redelijke kosten die met de donatie samenhangen vergoed krijgen; dat is geen toestemming om gameten te kopen. De regels voor donorgameten verschillen van de uitgaven die de Children’s Act bij draagmoederschap toestaat. Omdat latere ontwerpteksten andere limieten bevatten, moet vóór de keuze van een donor schriftelijk worden bevestigd welke regeling geldt en hoe de databankcontrole werkt. [S1, S2, S7, S8] De tekst voorziet ook in vernietiging van opgeslagen gameten nadat zes kinderen die met de gameten van een donor zijn verwekt levend zijn geboren, tenzij de minister toestemming geeft om ze te bewaren.

Bekende donoren, embryotransfer en de constitutionele uitspraak van 2022

De tekst uit 2012 vereiste schriftelijke bevestiging dat donor en ontvanger elkaar kenden en een psychologische beoordeling van beiden. In Surrogacy Advisory Group v Minister of Health (2022) verklaarde de High Court de psychologische beoordelingsplicht ongrondwettig en ongeldig, schortte de gevolgen 24 maanden op en bepaalde dat gedurende die periode een uitzondering moest worden ingelezen voor gehuwde stellen of permanente partners in een huiselijke relatie. Volgens de beschikking zou die toevoeging definitief worden als het gebrek niet tijdig werd hersteld. Dezelfde uitspraak behandelde de oude regel over geslachtsselectie: de ongeldigheid werd 12 maanden opgeschort en de bepaling moest vervallen als het gebrek niet werd hersteld. Wij hebben de latere wetgevende reactie en latere rechterlijke bevelen niet definitief geverifieerd. Een Zuid-Afrikaanse advocaat moet de actuele status bevestigen voordat op deze regels wordt vertrouwd. Daarnaast staat regulation 12 van de tekst uit 2012 toe dat per procedure hoogstens drie zygoten of embryo’s worden teruggeplaatst, tenzij een specifieke medische indicatie anders vereist. [S2, S5]

Wet, rechterlijke praktijk en kliniekbeleid onderscheiden

Houd drie categorieën uit elkaar. Ten eerste zijn de blijvende en onomkeerbare onmogelijkheid van de wensouders om een kind te baren, de genetische band, een eerdere levensvatbare geboorte en een eigen levend kind van de draagmoeder wettelijke voorwaarden. Ten tweede beschrijven rechterlijke uitspraken het medische en psychologische bewijs voor de geschiktheidsbeoordeling; het precieze dossier kan verschillen per feitencomplex en High-Court-afdeling. Ten derde kunnen klinieken strengere klinische criteria hanteren, zoals leeftijdscategorieën, BMI-limieten, onderzoek van de baarmoeder, extra infectietests of eigen donorprotocollen. Als een vereiste niet is gekoppeld aan geverifieerde wetgeving, een bindende uitspraak of officiële instructie, vraag de kliniek dan schriftelijk te bevestigen dat het haar eigen beleid betreft. De bereidheid van een kliniek om te behandelen is geen rechterlijke bevestiging of wettelijke toelating. [S1–S5]

Documenten vóór de behandelbeslissing

Vraag de Zuid-Afrikaanse advocaat en de fertiliteitsspecialist een samenhangend dossier op te stellen: (1) een specialistisch verslag over de blijvende en onomkeerbare onmogelijkheid van de wensouder om een kind te baren; (2) de obstetrische voorgeschiedenis van de draagmoeder, bewijs van een eerdere levensvatbare geboorte en bewijs van een eigen levend kind; (3) een actueel medisch verslag over haar vermogen de zwangerschap uit te dragen en risico’s voor haar en het kind, waaronder hiv en overdraagbare ziekten; (4) de vereiste psychologische rapporten en ondersteunende informatie; (5) toestemming van de donor, verklaring over eerdere donaties, infectietests, semenonderzoek of gynaecologisch onderzoek waar relevant, familiegeschiedenis en genetische resultaten; (6) de herkomst van elke gameet en bewijs van de genetische band volgens section 294; en (7) de schriftelijke overeenkomst en concept-rechtbankstukken. Dit is een voorbereidingslijst, geen garantie dat de rechter geen aanvullend bewijs zal vragen. [S1–S4]

Veilige volgorde en vervolgstappen

Vraag de kliniek vóór de donorselectie of betaling voor een behandelcyclus naar de wettelijke basis van elke verplichte test, leeftijdsgrens, donorlimiet en embryotransferregel, en laat wetgeving onderscheiden van intern beleid. Vraag het schriftelijke donorprotocol en hoe eerdere donaties in de centrale databank worden gecontroleerd. Laat een advocaat de actuele status van de regels uit 2012, de constitutionele uitspraak uit 2022 en latere wijzigingen in de Government Gazette controleren; de documenten uit 2016 en 2021 bevatten voorgestelde of ontwerpteksten en mogen niet automatisch als geldend recht worden behandeld. Verzamel daarna het medische en psychologische bewijs, rond de schriftelijke overeenkomst af en verkrijg bevestiging van de High Court vóór kunstmatige bevruchting. Controleer bij vertraging opnieuw de termijn van 18 maanden. Laat afzonderlijk controleren of afname van gameten, IVF of cryopreservatie vóór de beschikking rechtmatig is voor de daadwerkelijk geïdentificeerde ontvanger; een lopend verzoek is geen toestemming. [S1–S5, S7, S8, S9, S10]

Conclusie en grenzen van de controle

De praktische beslissing hangt niet alleen af van de vraag of de kliniek de wensouders of donor accepteert. De blijvende en onomkeerbare onmogelijkheid van de wensouders om een kind te baren moet worden aangetoond; de draagmoeder moet voldoen aan de wettelijke voorwaarden voor een eerdere zwangerschap en een eigen levend kind en medisch en psychologisch geschikt zijn; ten minste één wensouder moet een gameet leveren; en de overeenkomst moet vóór de kunstmatige bevruchting van de draagmoeder door de rechter zijn bevestigd. Donortests, genetische risico’s, dossiers en limieten moeten volgens de toepasselijke gezondheidsregels worden gecontroleerd. De beschikbare bronnen lossen niet alle vragen over de regelgeving na 2022 op; deze punten vereisen afzonderlijke juridische bevestiging. [S1–S8]

Bronnen en wetteksten

  1. Children’s Act 38 of 2005 (official text) [S1]
  2. Regulations Relating to Artificial Fertilisation of Persons, GN R175 (2 March 2012) [S2]
  3. Ex parte WH and Others (2011) [2011] ZAGPPHC 185 [S3]
  4. Ex parte KAF and Others (2018) [2018] ZAGPJHC 529 [S4]
  5. Surrogacy Advisory Group v Minister of Health (2022) [2022] ZAGPPHC 558 [S5]
  6. KB & Another v Minister of Social Development (2024) [2024] ZASCA 54 [S6]
  7. 2016 publication concerning proposed amendments to the artificial-fertilisation regulations [S7]
  8. Draft Regulations Relating to Assisted Conception of Persons, 2020, GN 251 (25 March 2021) [S8]
  9. Ex parte MCM and Another (2022) [2022] ZAGPPHC 712 [S9]
  10. Surrogacy Advisory Group NPC v Minister of Health (2024) [2024] ZAGPPHC 431 [S10]

Laatst bijgewerkt:

Auteur: Khachatrian Razmik, LL.M.

Internationale juridische diensten voor draagmoederschap en afstamming — LEX SURROGACY van Lex Agency · Auteursprofiel · Redactionele richtlijnen