İsveç · Uyuşmazlıklar, retler ve başvuru yolları

Bir masa üzerinde hukuki belgeler, işaretsiz koyu mavi bir kitapçık ve basit bir aile ilişkisi şeması
Editoryal illüstrasyondur; resmî belge veya hukuki sonucun kanıtı değildir.

İsveç’te taşıyıcı annelik: uyuşmazlıklar, ret kararları, sorumluluk ve hukuki başvuru yolları

Kısa yanıt

Taşıyıcı annelik, İsveç sağlık sisteminde sunulan bir tedavi yöntemi değildir. Bununla birlikte resmî bilgiler, taşıyıcı anneliğin kendisine yönelik ayrı ve genel bir yasak bulunmadığını belirtir. Bu durum, taşıyıcı annelik sözleşmesinin kendiliğinden icra edilebilir olduğu veya amaçlanan ebeveynlerin hukuken ebeveyn olarak tanınacağı anlamına gelmez.

İsveç hukukunda kural olarak çocuğu doğuran kişi, çocuğun hukuki ebeveyni sayılır. Amaçlanan ebeveyni gösteren yabancı bir mahkeme kararı istisnai olarak tanınabilir; ancak bunun için çocuğun fiilî aile hayatı, kimliği, üstün yararı ve daha uygun bir hukuki yol bulunup bulunmadığı somut olay temelinde değerlendirilir. Uygun başvuru yolu, neyin reddedildiğine bağlıdır: tedavi, kayıt, ebeveynliğin tanınması, velayet, evlat edinme veya tazminat.

Önce uyuşmazlığın konusunu belirleyin

SorunOlası yolSınır
Kanunda düzenlenen inseminasyon veya IVF tedavisinin reddiGenetik Bütünlük Kanunu uyarınca Socialstyrelsen incelemesiTaşıyıcı annelik tedavisi hakkı vermez
Skatteverket kayıt talebini reddederUygun süre içinde resmî itirazSüre karar türüne göre değişir
Yabancı karar amaçlanan ebeveyni gösterirİsveç mahkemesinde tanıma olanağının değerlendirilmesiİstisnai, otomatik değil
Velayet veya evlat edinme uyuşmazlığıAyrı aile hukuku süreciEbeveynlik ile velayet farklıdır
Sözleşmesel zarar veya tıbbi zararUygulanacak hukuk, yargı yetkisi, sigorta ve sorumluluğun incelenmesiTüm taşıyıcı annelik uyuşmazlıkları için tek bir çözüm yoktur

İsveç’teki bir klinik tedaviyi reddederse

Taşıyıcı annelik talebinin reddi, olağan bir IVF tedavisi reddiyle aynı tutulmamalıdır. İsveç hukuku belirli inseminasyon ve tüp bebek yöntemlerini düzenler; taşıyıcı annelik İsveç sağlık sisteminde sunulan bir tedavi değildir. Şikâyet, kliniği ulusal çerçevenin sunmadığı bir yöntemi uygulamaya zorlayamaz.

Genetik Bütünlük Kanunu’nun (2006:351) 6. bölüm 3. maddesi ve 7. bölüm 5. maddesi kapsamındaki tedavilerde çift veya bekâr kadın, ret kararının Socialstyrelsen tarafından incelenmesini isteyebilir. 8:1. madde, bu hükümlere göre verilen Socialstyrelsen kararlarına karşı idari yargıda başvuruya izin verir. Bu yolun taşıyıcı annelik talebinin kendisine uygulanacağı varsayılmamalıdır.

İsveç makamı kaydı reddederse

Resmî yazılı kararı, hukuki dayanağını ve itiraz talimatlarını alın. Nüfus Kayıt Kanunu’nun 38–41. maddeleri, Skatteverket’in birçok kararına karşı başvuru yollarını düzenler. 3–17, 20, 21 veya 22. maddeler kapsamındaki belirli kayıt kararlarına karşı kişi, kararı aldıktan sonra üç hafta içinde itiraz etmelidir; diğer kararlar için farklı süreler uygulanabilir. Başvuruyu talimatta belirtilen makama yapın ve gönderim kanıtını saklayın.

İtiraz edilen kararı tanımlayın, istediğiniz değişikliği belirtin ve makamın gerekçelerine deliller ve hukuk kurallarıyla yanıt verin. Müşteri hizmetlerine yapılan şikâyet resmî itirazın yerine geçmez. Süre yaklaşıyorsa derhâl İsveç hukuk danışmanlığı alın.

Yabancı doğum belgesi veya sözleşme neden yeterli olmayabilir?

Ebeveyn ve Çocuk Kanunu’nun 1. bölüm 7. maddesi, başka bir kadının yumurtasından oluşturulan embriyo doğum yapan kadına transfer edildiğinde, doğum yapan kadının çocuğun hukuki annesi olduğunu düzenler. Yabancı doğum belgesi önemli bir delildir; ancak İsveç’teki hukuki nitelendirmeyi her zaman belirlemez.

Genel kural olarak yabancı mahkeme kararının İsveç’te tanınması için kanuni dayanak gerekir. Babalığın tanınmasının amaçlanan anneliği otomatik olarak tanıyacağını, nüfus kaydının velayeti çözeceğini veya taşıyıcı annelik sözleşmesinin hukuki statüyü devredeceğini varsaymayın.

Yabancı ebeveynlik kararının tanınmasındaki dar istisna

NJA 2019 s. 504 (Kaliforniya) ve NJA 2019 s. 969 (Arkansas) kararlarında Yüksek Mahkeme, genel bir kanuni tanıma kuralı bulunmamasına rağmen amaçlanan anneyi hukuki ebeveyn olarak gösteren yabancı kararları tanıdı. Mahkeme, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesi kapsamındaki çocuğun özel hayat ve kimlik hakkını, çocuğun üstün yararını ve fiilen kurulmuş ebeveyn-çocuk ilişkisinin hukuken tanınmamasının ciddi sonuçlarını dikkate aldı.

İstisna dardır: çocuk ile amaçlanan ebeveyn arasında gerçek bir aile ilişkisi bulunmalı ve çocuğun kimliği, evlat edinme gibi daha uygun ve üstün yararıyla uyumlu başka bir yolla korunamamalıdır. Bu kararlar başka davalarda tanımayı garanti etmez.

Amaçlanan baba genetik babaysa

Uluslararası Durumlarda Ebeveynlik Hakkındaki 1985:367 sayılı Kanun’un 3a maddesi, babalığın İsveç’teki belediye sosyal işleri kurulu aracılığıyla doğrulanmasına yalnızca şu koşullarda izin verir: çocuğun mutat meskeni yurt dışında olmalı, erkek İsveç’te ikamet etmeli, çocuğun onun spermiyle meydana geldiği ileri sürülmeli ve çocuğun ikamet ettiği ülkede erkek ile eşinden, kayıtlı partnerinden veya birlikte yaşadığı kişiden başka hukuki ebeveyn bulunmamalıdır. Başvuru, erkeğin kayıtlı olduğu belediyedeki kurul tarafından yürütülür.

Koşulların tamamı birlikte sağlanmalıdır. Çocuk İsveç’te yaşıyorsa, başka bir hukuki ebeveyn mevcutsa veya erkek İsveç’te ikamet etmiyorsa bu yol uygun olmayabilir. Mevcut babalık karinesini, yabancı kararları ve ilgili kanun hükümlerini kontrol edin.

Evlat edinme bir alternatif olabilir, ancak garanti değildir

Aile durumuna bağlı olarak amaçlanan ebeveyn evlat edinme başvurusu yapabilir. Ebeveyn ve Çocuk Kanunu, eşlerin veya birlikte yaşayanların ortak evlat edinmesi ile eşin ya da birlikte yaşadığı kişinin çocuğunu evlat edinmesini birbirinden ayırır. Mahkeme kanuni koşulları uygular ve çocuğun üstün yararını esas alır; bir sözleşme tek başına evlat edinme hakkı yaratmaz. Kural olarak 12 yaşını doldurmuş çocuğun rızası gerekir; kanuni istisna saklıdır.

Evlat edinme garanti bir alternatif değildir. Ebeveyn ve Çocuk Kanunu'nun 4. bölümünün 10. maddesi ödemelere ilişkin özel bir sınırlama getirir: herhangi bir tarafça bir karşılık ödenmiş veya vaat edilmişse ya da çocuğun bakım ve geçimine katkı sağlanması kararlaştırılmışsa evlat edinme başvurusu kabul edilemez. Belirli bir sınır ötesi ödemenin bu kapsama girip girmediği İsveç hukukuna göre somut olay temelinde değerlendirilmelidir.

NJA 2019 s. 969 kararında anlatılan Arkansas yargılamasında ilk derece mahkemesi, düzenlemeyle bağlantılı bir ödemenin evlat edinme kurallarına aykırı olduğu gerekçesiyle başvuruyu reddetti; bu ret kararı temyiz edilmedi. Bu nedenle Yüksek Mahkeme, herhangi bir taşıyıcı annelik düzenlemesiyle bağlantılı her ödemenin evlat edinmeyi otomatik olarak engellediğine dair genel bir kural koymadı.

Ebeveynlik ve velayet ayrı konulardır

Hukuki ebeveyn olarak tanınmak, çocuğun velayetinin kimde olduğunu veya çocuğu kimin temsil edebileceğini mutlaka çözmez. NJA 2021 s. 437 kararında Yüksek Mahkeme, yabancı ebeveynlik kararının tanınmasından sonra amaçlanan annenin, somut olayın koşullarında velayet konusunda belediye sosyal işleri kuruluna karşı tespit davası açmasına izin verdi.

Bu karar otomatik velayet hakkı yaratmaz. Belirsizliğin ebeveynlik, velayet, vesayet veya yasal temsil konularından hangisi olduğunu belirleyin ve tam olarak bu sorunu çözebilecek bir usul seçin.

Taşıyıcı anne, klinik veya ajansla uyuşmazlık

Sözleşme rızayı, yükümlülükleri ve ödemeleri belgeleyebilir; ancak tek başına amaçlanan ebeveynleri İsveç hukukuna göre çocuğun hukuki ebeveyni yapmaz. Yabancı doğum belgesi de İsveç’te velayet veya kayıt konularını mutlaka çözmez.

Para iadesi, yanıltıcı beyanlar, klinik hizmeti, gizlilik veya rıza konusunda uyuşmazlık varsa uygulanacak hukuk ve yargı yetkisi hükümlerini, hizmetin verildiği yeri ve kararın icra edileceği ülkeyi inceleyin. İsveç’te ikamet etmek, İsveç hukukunun uygulanacağı anlamına gelmez. Taşıyıcı anneliğe özgü bir İsveç sözleşmesel başvuru yolu veya tüm bu sözleşmelerin uygulanabilirliğine ilişkin genel bir kural bilinmemektedir; somut olaya özel hukuki değerlendirme gerekir.

Sorumluluk ve tazminat

Hasta Zararları Kanunu (1996:799), İsveç’te sağlık hizmetiyle bağlantılı zararlara uygulanır ve yalnızca belirli önlenebilir tedavi zararları dâhil kanuni koşulları karşılayan zararlar için tazminat sağlar. Duygusal sıkıntı, başarısız taşıyıcı annelik düzenlemesi, yabancı kliniğin sözleşme ihlali veya ebeveynliğin tanınmaması için genel bir tazminat sistemi değildir.

İsveç’teki tedaviden kaynaklanan olası zarar için tıbbi kayıtları, rıza belgelerini, tedavi zaman çizelgesini ve zarar kanıtlarını saklayın; ardından hizmet sağlayıcıya veya hasta sigortacısına başvuru usulünü sorun. Tedavi yurt dışında yapılmışsa, amaçlanan ebeveynin İsveç’te yaşaması tek başına İsveç Hasta Zararları Kanunu’nu uygulanır kılmaz. Yerel tazminat hukukunu, sözleşmeyi ve sigortayı inceleyin. Sorumluluk; yükümlülük, ihlal, nedensellik, zarar ve uygulanacak hukuka bağlıdır.

Şikâyet ile hukuki başvuru aynı şey değildir

İsveç’te sağlık hizmetleriyle ilgili şikâyet için hizmet sağlayıcıya veya bölgesel hasta danışma kuruluna (patientnämnd) başvurabilirsiniz; kurul yanıt almanıza ve hasta haklarını anlamanıza yardımcı olabilir. Sağlık ve Sosyal Bakım Denetim Kurumu’na (IVO) şikâyet etmek istiyorsanız, yayımlanan talimatlar genellikle önce hizmet sağlayıcıya veya patientnämnd’ye yanıt verme fırsatı tanınmasını gerektirir. IVO sağlık hizmetlerine ilişkin yalnızca belirli türde şikâyetleri inceler; yayımlanan talimatlara göre olayın üzerinden iki yıldan az süre geçmiş olmalıdır. IVO parasal tazminata hükmetmez. Bu yollar, idari karara karşı resmî itirazın veya hasta zararına ilişkin tazminat talebinin yerini tutmaz.

Amaca uygun yolu seçin: itiraza açık resmî karara itiraz edin; kanun kapsamındaki tedavi reddi için Socialstyrelsen incelemesi isteyin; ya da yasal şartları karşılayan hasta zararı için tazminat sürecini kullanın. Şikâyet, resmî başvuru süresinin kaçırılmasına neden olmamalıdır.

Ret kararına itiraz etmeden önce toplanacak belgeler

  • Karar: İsveç kararının tam metni, dosya numarası, tebliğ tarihi, gerekçeler ve itiraz talimatları.
  • Yabancı statü belgeleri: yabancı kararın onaylı tam kopyası, kesinleşme kanıtı, doğum belgesi ve ebeveynlik ya da velayetle ilgili sonraki kararlar. Tasdik ve İsveççe onaylı çeviri gerekip gerekmediğini sorun.
  • Ebeveynlik ve tedavi: ilgili klinik kayıtları, rıza formları, mevcut donör kayıtları, gerekiyorsa genetik deliller ve doğum ülkesindeki hukuki ebeveynleri gösteren belgeler.
  • Fiilî aile hayatı: çocuğun ikamet ve bakımına, amaçlanan ebeveynle ilişkisine, birlikte yaşama süresine ve tanınmamanın pratik zararına ilişkin kanıtlar.
  • Alternatifler ve ödemeler: evlat edinme veya başka bir yolun uygun olup olmadığını açıklayın; ödemelerin amacını, alıcısını ve hukuki dayanağını belgeleyin.
  • Kayıp veya zarar: sözleşmeler, faturalar, banka transferleri, mesajlar, sigorta şartları, tıbbi kayıtlar ve mali ya da fiziksel zarara ilişkin kanıtlar.

Pratik işlem sırası

  1. Kararı güvenceye alın. Yazılı gerekçeleri ve uygulanan kanun hükmünü isteyin; tebliğ tarihini ve süreyi not edin.
  2. Sorunu sınıflandırın. Konu tedavi, kayıt, tanıma, ebeveynlik, velayet, evlat edinme veya mali/tıbbi talep mi?
  3. Uygun yolu seçin.Kanun kapsamındaki tedavi reddi için Socialstyrelsen incelemesi isteyin; itiraza açık Skatteverket kararına resmî itiraz edin; yabancı ebeveynlik için İsveç mahkemelerine başvuru ve Yüksek Mahkemenin dar içtihadı hakkında danışmanlık alın.
  4. Önemli olguları kanıtlayın. Kesinleşmiş yabancı kararı, çocuğun güncel hukuki statüsünü, gerçek aile hayatına ilişkin delilleri ve daha uygun bir alternatifin çocuğun üstün yararını neden korumayacağını sunun.
  5. Konuları ayırın. Velayet, evlat edinme, ikamet, vatandaşlık, seyahat belgeleri ve para ayrı işlemler gerektirebilir.
  6. Sınır ötesi danışmanlık alın. Sözleşmeler, yurt dışındaki tedavi ve yabancı belgeler için hem İsveç hem de yerel hukuk danışmanlığı gerekebilir.

Başvuru yollarının özeti

AmaçOlası ilk adımVarsayılmaması gereken
Kanun kapsamındaki doğurganlık tedavisi reddinin incelenmesiİlgili hükme göre SocialstyrelsenBunun taşıyıcı annelik tedavisine erişim sağlayacağı
Kayıt kararının düzeltilmesiNüfus Kayıt Kanunu uyarınca resmî itirazTüm kararlar için aynı sürenin geçerli olduğu
Yabancı kararda belirtilen amaçlanan ebeveynin tanınmasıİstisnai içtihat uyarınca İsveç mahkemesinde tanıma danışmanlığıOtomatik tanıma veya garantili sonuç
Ebeveynlik tanındıktan sonra velayetin çözülmesiMevcutsa ayrı aile hukuku süreciEbeveynliğin velayeti otomatik belirlediği
Para iadesi veya tazminatDavalıyı, yükümlülüğü, hukuku, mahkemeyi ve sigortayı belirlemeİsveç hasta zararları hukukunun yurt dışındaki tedaviyi kapsadığı

Sınırlar ve bireysel inceleme gerektiren konular

Sağlık hizmeti, hukuki ebeveynlik, kayıt, velayet, evlat edinme ve sorumluluk kuralları bağlantılıdır ancak birbirinin yerine geçmez. Yabancı bir belge, otomatik olarak kaydedilemese de delil olabilir; hukuki ebeveyn tek velayet sahibi olmayabilir; sözleşme, çocuğun İsveç’teki statüsünü belirlemeden tarafların niyetini gösterebilir.

Yüksek Mahkeme kararları somut olaylara bağlıdır. Çocuğun mutat meskeni, yabancı kararın tam metni, başka hukuki ebeveynlerin bulunması, gerçek aile ilişkisi ve mevcut alternatifler sonucu değiştirebilir.

Bundan sonra ne yapılmalı?

Somut ret kararından veya tartışmalı kayıt işleminden başlayın. Kararı kimin verdiğini, hangi hukuki sorunu çözdüğünü, hangi hükme dayandığını ve hangi sürenin geçerli olduğunu belirleyin. Ardından çocuğun güncel hukuki statüsüne ve fiilî aile koşullarına ilişkin belgeleri toplayın.

Yüksek Mahkemenin 2019 kararları tanıma için olası fakat dar bir yol sunar; başarı garantisi vermez. Tedavi, kayıt, velayet, evlat edinme ve tazminat için ayrı süreçler kullanın; yabancı bir belge veya anlaşmaya güvenmeden önce sınır ötesi hukuki danışmanlık alın.

Birincil hukuk ve resmî kaynaklar

Bağlantılar, kaynak dilindeki resmî mevzuata, mahkeme kararlarına ve kamu kurumlarının açıklamalarına gider. Uygulanacak yol somut karara ve olaylara bağlıdır.

  1. S1 — Socialstyrelsen — official healthcare information and surrogacy guidance
  2. S2 — Lag (2006:351) om genetisk integritet m.m. — Genetic Integrity Act
  3. S3 — Föräldrabalk (1949:381) — Children and Parents Code
  4. S4 — Lag (1985:367) om föräldraskap i internationella situationer — Act on Parenthood in International Situations
  5. S5 — Högsta domstolen — NJA 2019 s. 504, Det kaliforniska surrogatarrangemanget
  6. S6 — Högsta domstolen — NJA 2019 s. 969, Det arkansanska surrogatarrangemanget
  7. S7 — Högsta domstolen — NJA 2021 s. 437, The California Surrogacy Arrangement II
  8. S8 — Förvaltningslag (2017:900) — Administrative Procedure Act
  9. S9 — Patientskadelag (1996:799) — Patient Injury Act
  10. S10 — Folkbokföringslag (1991:481) — Population Registration Act
  11. S11 — Riksdagen — Committee report 2017/18:SoU20, Modernare regler om assisterad befruktning och föräldraskap (official report, not legislation)
  12. S12 — 1177 — How to complain about healthcare services (official healthcare guidance)
  13. S13 — IVO — Report irregularities or register a complaint (official complaint guidance)

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar