Ermenistan’da taşıyıcı annelik sonrası soybağının kurulması
Kısa cevap: tescil genellikle idari yoldadır; ancak hukuki yol tedaviden önce doğrulanmalıdır
Ermenistan’da taşıyıcı annelikten sonra soybağının kurulması yalnızca mahkeme kararı almak anlamına gelmez. Mevzuat öncelikle doğum tesciline işaret eder: Medeni Hâl İşlemlerinin Tescili Kanunu taşıyıcı anneyle yapılan sözleşmeyi ve DNA tespitini ister; yardımcı üreme tekniklerini kullanan kişiler bu belgelere dayanılarak doğum kaydına ebeveyn olarak yazılır. Aile Kanunu da yardımcı üreme yoluyla doğan çocuğun soybağının sözleşme ve DNA incelemesi temelinde belirlenmesini öngörür.
Bununla birlikte 15(14). madde, teslimi DNA’nın taşıyıcı annenin biyolojik ebeveyn olmadığını ve biyolojik babanın evli olmayan bir erkek olduğunu doğrulamasına bağlar. Bu koşulun, komisyonun biyolojik ebeveyn olmayan niyetli ebeveynler için izin verdiği durumlarla ilişkisi açık değildir; tedaviden önce uygulanacak yolu yazılı olarak teyit edin.
Hangi mevzuat ve makamlar uygulanır?
Temel hükümler İnsan Üreme Sağlığı ve Üreme Hakları Kanunu’nun özellikle 12, 13 ve 15. maddelerinde; Aile Kanunu’nun özellikle 35 ve 36. maddelerinde; Medeni Hâl İşlemlerinin Tescili Kanunu’nun özellikle 23–27. maddelerinde yer alır. Olağan tescil makamı Medeni Hâl İşlemlerinin Tescili Ajansıdır. Resmi portal başvurunun hizmet merkezleri veya sağlık kuruluşları üzerinden yapılabileceğini belirtir.
Bağlayıcı hukuku hizmet talimatlarından ayırın. Kanun; uygunluğu, sözleşmenin noter şeklini, çocuğun teslim koşullarını ve ebeveyn kaydının temelini düzenler. Portal ise sözleşme ve DNA testleri dâhil pratik belge listesini verir. Kliniğin sözü, makamdan gelen gayriresmî e-posta veya başka bir ailenin başarılı deneyimi, yürürlükteki hükümlerin sizin olayınıza nasıl uygulanacağının teyidi yerine geçmez.
İmzalamadan veya tedaviye başlamadan önce niyetli ebeveynlerin uygunluğunu kontrol edin
12. madde genel olarak Ermeni hukukuna göre tescil edilmiş veya tanınmış evlilik içindeki çiftlere karşılıklı rıza ile; ayrıca evli olmayan erkek veya kadına kendi isteğiyle yardımcı üreme tekniklerini kullanma hakkı verir. Ancak bu genel hak, taşıyıcı anneliğe özel uygunluk sorusunu çözmez. 12(1.1). madde açık sınırlamalar getirir: gelecekteki çocuğun biyolojik ebeveyni olmayan evli olmayan erkek kapsam dışıdır; gebeliği taşımaya tıbbi engeli bulunmayan kadın kapsam dışıdır; Ermeni vatandaşı bir taşıyıcı anne söz konusuysa Ermeni kökenli olmayan yabancıların bu yöntemi kullanması yasaktır.
12(1.2). madde, taşıyıcı anne kullanan niyetli ebeveynlerin gelecekteki çocuğun biyolojik ebeveyni olmadığı durumlarda izin yolunu düzenler. Metne göre bu yol, Ermeni vatandaşı evli çift veya evli olmayan Ermeni vatandaşı kadın ile Ermeni kökenli yabancı evli çift veya Ermenistan’da yasal olarak ikamet eden/bulunan evli olmayan Ermeni kökenli kadın için öngörülmüştür. Kurumlar arası komisyon izni gerekir; bu otomatik bir hak değildir. Bu yola güvenmeden önce uygulama kuralları ve başvuru süreci doğrulanmalıdır.
Taşıyıcı annenin yasal koşullarını kontrol edin
15. madde taşıyıcı anne için koşullar belirler. Genel yolda kadın 20–38 yaşında olmalı, en az bir çocuğu bulunmalı, daha önce en fazla üç doğum yapmış ve en fazla bir sezaryen geçirmiş olmalıdır. Gerekli tıbbi muayeneden geçmeli ve ilgili tıbbi engeli bulunmamalıdır. Hukuken evli kadın, ancak eşinin rızasıyla taşıyıcı anne olabilir. Daha önce en az iki kez taşıyıcı anne olmuş kadın yeniden bu görevi üstlenemez; taşıyıcı anne aynı zamanda yumurta donörü de olamaz.
15(2). madde, en az 20 yaşında, daha önce en az bir kez doğum yapmış ve akrabalar tarafından sağlanan embriyoyu taşımak isteyen kadın için ayrı bir yol öngörür; tıbbi-genetik incelemede engel saptanmamalıdır. Bu akraba embriyosu seçeneğini diğer koşullardan genel bir muafiyet olarak yorumlamayın. Hangi yasal yolun uygulanacağını klinik ve Ermeni hukukçuyla teyit edin; muayene ve rıza belgelerini saklayın. Özel hüküm genel 20–38 yaş aralığını tekrarlamak yerine “20 yaşından itibaren üreme çağı” şeklinde farklı bir ifade kullanır; üst yaş sınırının bu yola nasıl uygulandığını yazılı doğrulayın.
Tedaviden önce sözleşmeyi usulüne uygun düzenleyin
13. ve 15(6). maddeler, niyetli ebeveynlerle taşıyıcı anne arasındaki ilişkinin yazılı ve noter onaylı bir sözleşmeyle düzenlenmesini zorunlu kılar. İmzalanmamış taslağa, incelenmemiş klinik formuna, ajans vaadine veya sözlü anlaşmaya güvenmeyin. Sözleşme tarafları kimlik belgeleriyle aynı şekilde tanımlamalı; planlanan düzenlemeyi, yükümlülükleri ve çocuğun tesliminin temelini doğru biçimde açıklamalıdır.
Sözleşmeyi tek başına değil, tıbbi plan ve sonraki tescil süreciyle birlikte Ermeni hukukçuya inceletin. Kimlerin imzalaması gerektiğini, medeni hâl kanıtı veya hangi rızaların gerektiğini ve komisyon izni gerekip gerekmediğini doğrulayın. Kanun taşıyıcı anneye yapılabilecek ödemeyi ve gebelik, doğum ile belgelenmiş komplikasyon masraflarını ayrıca düzenler; bu konular zorunlu hukuk kuralları aşılmadan açıkça yazılmalıdır. Noter sözleşmesi gereklidir, ancak uygunluk sorununu tek başına çözmez ve ebeveyn kaydını garanti etmez.
Önemli mevzuat uyumsuzluğu yazılı olarak açıklığa kavuşturulmalıdır
Temel risk yalnızca eksik belge değildir. Üreme sağlığı kanununun 15(14). maddesi, DNA sonucunun taşıyıcı annenin biyolojik ebeveyn olmadığını ve biyolojik babanın evli olmayan bir erkek olduğunu doğrulaması hâlinde çocuğun kanuna uygun sözleşme yapan kişi veya kişilere teslimini öngörür. Bu hükmün önceki ilk alt bendi 2021’de yürürlükten kaldırılmıştır; yürürlükteki birleştirilmiş metinde evli olmayan erkek koşulu hâlâ yer alır. Lafzen okunduğunda, bu özel biyolojik baba senaryosu yoksa evli çift veya niyetli anne için açık bir cevap vermez.
Öte yandan 12(1.2). madde, biyolojik ebeveyn olmayan bazı niyetli ebeveynlerin komisyon izniyle taşıyıcı annelik kullanmasına olanak tanır. Medeni Hâl İşlemlerinin Tescili Kanunu’nun 27(3). maddesi, yardımcı üreme kullanıcılarının sözleşme ve DNA tespiti temelinde ebeveyn olarak kaydedileceğini genel olarak belirtir; Aile Kanunu’nun 35(2.1). maddesi de yardımcı üreme yoluyla doğan çocuğun soybağını sözleşme ve DNA incelemesine bağlar.
Bu nedenle erişim ve teslim koşulları, özel izin yolu ve genel tescil kuralı arasında uygulamada hukuki bir gerilim görünmektedir. Bu rehber, makamın hangi hükmü önceleyeceğini varsayarak sorunu çözmez. Tedaviden önce, aile yapınıza uygulanacak yolu, komisyon izninin gerekip gerekmediğini, kabul edilen DNA sonuç ve formatlarını ve her niyetli ebeveynin doğum kaydına nasıl yazılacağını Medeni Hâl Ajansı ve Ermeni hukukçudan yazılı olarak teyit edin. Yanıtı dosyada saklayın.
DNA prosedürüne ilişkin düzenleme ek bir uygulama sorunu doğurur. 1395-N sayılı Hükümet Kararı’nın 7. maddesi, DNA raporu alınana ve çocuk biyolojik ebeveyne teslim edilene kadar çocuğun doğum hizmetini veren sağlık kuruluşunda kalacağını öngörür. Bu ifade, niyetli ebeveynlerin biyolojik ebeveyn olmadığı ve komisyon tarafından izin verilen durumlarla da bağdaştırılmalıdır; komisyon izninin teslim sorununu tek başına çözdüğü varsayılmamalıdır.
Doğumdan önce dosyayı hazırlayın
Embriyo transferinden önceki dönemi tutarlı bir dosya hazırlamak için kullanın. Bu bir hazırlık listesidir; her belgenin her olayda mutlaka sunulması gerektiği iddiası değildir:
- Ermeni hukukuna uygun şekilde imzalanmış ve noter onaylı yazılı taşıyıcı annelik sözleşmesi, nihai noter nüshası ve tüm değişiklikler.
- Tüm tarafların kimlik belgeleri; gerekiyorsa evlilik belgesi veya medeni hâl kayıt bilgileri; evli taşıyıcı annenin eş rızası; yabancı dildeki belgelerin onaylı Ermenice tercümeleri.
- Niyetli bir anne varsa, gebeliği taşımasını engelleyen tıbbi durumu gösteren sağlık kayıtları; taşıyıcı annenin muayene ve uygunluk kayıtları; kullanılan gamet veya embriyoyu belirten kayıtlar.
- Gerekli kurumlar arası komisyon izni ile niyetli ebeveynlerin vatandaşlık, medeni hâl ve gerekiyorsa Ermeni kökeni belgeleri.
- Kliniğin ve tescil makamının yazılı talimatları: gereken DNA testi, test edilecek kişiler, kabul edilen laboratuvar veya yöntem, örnek alma usulü ve nihai raporun biçimi.
12(1.2). madde izin gerektiriyorsa, yalnızca gayriresmî bir başvuru değil, resmî bir süreç uygulanır. 19 Mayıs 2022 tarihli ve 12 Aralık 2024’te değiştirilen 697-N sayılı Hükümet Kararı, Sağlık Bakanlığına başvuru yapılmasını ve komisyonun olumlu ya da olumsuz karar vermesini öngörür. Dosyada kimlik belgesi/belgeleri; başvuran evliyse evlilik belgesinin kopyası; taşıyıcı anneliğe başvurulmasının tıbbi gerekçesi; belirli psikoaktif madde kullanımına bağlı bozuklukların bulunmadığını gösteren sağlık raporu (ICD-10 F10–F16 ve F18–F19); kararda sayılan suçlardan mahkûmiyet bulunmadığını gösteren polis belgesi; 811-N sayılı Hükümet Kararı ekinde listelenen hastalıklardan hiçbirinin tespit edilmediğini doğrulayan, psikiyatrik hizmet sunma lisansına sahip bir kuruluşça düzenlenmiş psikiyatrist görüşü; ve kararda belirtilen patlayıcı vurgulu tipin dışlanması, orta veya üzeri sosyal/duygusal ve zekâ göstergeleri, duygusal istikrar ve aile ile çocuklara yönelik değerler dâhil öngörülen değerlendirme ölçütlerini doğrulayan lisanslı bir sağlayıcının psikolog raporu bulunmalıdır. Yabancı başvuranlar ayrıca Ermeni etnik kökenini gösteren öngörülmüş belgeleri sunmalıdır. Sekreter, dosyayı teslim aldıktan sonra beş gün içinde komisyon üyelerine iletir; toplantılar ihtiyaç oldukça, ancak en az dört ayda bir yapılır. Bilgiler eksikse veya belgelerde kusur tespit edilirse sekreter, başvurandan eksik bilgileri tamamlamasını ya da kusurları 30 gün içinde gidermesini yazılı olarak ister; buna uyulmaması komisyonun olumsuz karar vermesine yol açabilir. Komisyon kararına karşı mahkemede başvuru yapılabilir. Tedaviden önce Sağlık Bakanlığından güncel başvuru kanalını ve belge listesini teyit edin ve inceleme için süre bırakın. İzin, aşağıda açıklanan ayrı teslim ve tescil sorununu çözmez.
1395-N sayılı Hükümet Kararı’nda 13 Mart 2025 tarihinde yapılan değişiklik uyarınca, yardımcı üreme hizmeti sunan kuruluş gebelik doğrulandıktan hemen sonra biyolojik ebeveyn olan niyetli ebeveyne, biyolojik ebeveynliği doğrulamak için DNA testi yapılabilme seçeneğini açıklayan yazılı bir bilgilendirme formu vermelidir. Bu formu dosyada saklayın.
Doğumdan sonra: tescil ve belgeler
Medeni Hâl İşlemlerinin Tescili Kanunu doğumun doğumdan sonraki bir ay içinde kaydedilmesini gerektirir. Ermenistan’da doğum için olağan belge, tıbbi doğum kaydından alınan özettir. Taşıyıcı annelik/yardımcı üreme hâlinde 24(4). madde ayrıca taşıyıcı anneyle sözleşme ve DNA tespitini ister. 27(3). maddeye göre niyetli ebeveynler sözleşme ve DNA tespiti temelinde kaydedilir.
Medeni Hâl İşlemlerinin Tescili Ajansına sunulacak temel dosyayı hazırlayın:
- Doğumu doğrulayan tıbbi özet veya mevzuatta öngörülen tıbbi belge.
- Niyetli ebeveynlerin kimlik belgeleri; gerekiyorsa evlilik belgesi veya evlilik tescil verileri.
- Taşıyıcı anneyle noter onaylı sözleşme ve dayanılan değişiklikler/ekler.
- Gerekli biçimde DNA tespiti. Resmî portal çocuğun, biyolojik annesinin ve taşıyıcı annenin DNA testlerini özellikle sayar; kanun prosedür ve süreleri hükümete bırakır. Güncel protokolü doğrulayın; klinikte yapılan her özel testin yeterli olacağını varsaymayın.
- Yabancı dildeki belgelerin onaylı Ermenice tercümeleri. Yurt dışında düzenlenen belgeler için konsolosluk tasdiki veya başka bir doğrulama gerekip gerekmediğini de kontrol edin; Aile Kanunu uygulanabilir antlaşma istisnalarını kabul eder.
Resmî portal başvurunun hizmet merkezleri veya sağlık kuruluşları üzerinden yapılabileceğini ve belgenin bir iş günü içinde verildiğini belirtir. Kanun, gerekli tüm belgelerin alındığı iş gününde tescil öngörür. Bu süre, eksiksiz dosyanın kabulüne bağlıdır ve soybağı uyuşmazlığının bir günde çözüleceğini garanti etmez.
DNA prosedürü, 26 Ekim 2017 tarihli ve 13 Mart 2025’te değiştirilen 1395-N sayılı Hükümet Kararı ile düzenlenir. Örnekler doğum hizmetini veren sağlık kuruluşundaki uzman tarafından alınır; böyle bir uzman yoksa kuruluş, lisanslı bir kuruluşun uzmanını görevlendirir. Test edilecek tüm kişiler örnek alma sırasında aynı anda hazır bulunmalıdır. Örnekler doğumdan sonraki dört iş günü içinde alınmalıdır; test Ermenistan’da faaliyet gösteren uygun lisanslı bir kuruluşça yapılmalı ve rapor örnek alındıktan sonra en geç dört iş günü içinde düzenlenmelidir. DNA raporu alınana ve çocuk biyolojik ebeveyne teslim edilene kadar çocuk doğum hizmetini veren sağlık kuruluşunda kalır. Niyetli ebeveyn mücbir sebep nedeniyle katılamazsa çocuk kuruluşta kalır; tıbbi gereklilik yoksa bu kalış ücretli olabilir. Rapor altı eşdeğer nüsha olarak hazırlanır (yardımcı üreme sağlayıcısı ile doğum kuruluşu aynıysa beş nüsha); iki nüsha niyetli ebeveynlere verilir ve bunlardan biri nüfus kayıt makamına sunulmak içindir. Biyolojik ebeveyn, kayıt başvurusuyla birlikte bir asıl rapor sunmalıdır; bu nüsha iade edilmez. DNA raporuna mahkemede itiraz edilebilir. Bu süreci doğumdan çok önce doğum hizmetini verecek kuruluşla koordine edin.
Mahkeme ne zaman gündeme gelir?
İncelenen kanunlar ve resmi hizmet talimatları, her taşıyıcı annelik dosyasında doğumdan önce alınmış mahkeme kararını olağan ilk adım olarak göstermemektedir. Yayımlanan yol noter sözleşmesi ve DNA kanıtıyla başlar; ardından doğum tescili başvurusu yapılır. Bu, her aile yapısının uyuşmazlıksız tescil edileceği anlamına gelmez; yukarıdaki mevzuat uyumsuzluğu önceden açıklığa kavuşturulmalıdır.
Aile Kanunu’nun 36. maddesi, evli olmayan ebeveynlerden doğan çocukta gerekli ortak başvuru veya baba başvurusu yoksa mahkemenin babalığı belirlemesine olanak tanır. Bu bir babalık yoludur; özellikle biyolojik olmayan niyetli anne veya evli çift için her niyetli ebeveyni kaydeden evrensel bir karar değildir. Medeni Hâl İşlemlerinin Tescili Kanunu da tescil veya bağlantılı işlem reddine idari ya da yargısal itiraz imkânı tanır. Doğru başvuru, ret kararına, mevcut doğum kaydına, taraflara ve delillere bağlıdır.
Kayıt makamı reddeder veya niyetli ebeveynleri kaydedemeyeceğini bildirirse gerekçeli yazılı karar isteyin; başvuru makbuzunu, sözleşmeyi, DNA raporunu ve tüm yazışmaları saklayın. Yetkili makamı, talebi, tarafları ve süreyi Ermeni hukukçu belirlemelidir. Dava açılması çocuğun teslimini garanti etmez ve vatandaşlık veya seyahat belgelerini çözmez.
Olayın özellikleri hukuki yolu nasıl değiştirir?
Doğumdan önce yazılı başvuruyu hazırlamak için bu matrisi kullanın. Bu bir risk taramasıdır, resmi karar değildir:
- Evli olmayan erkek biyolojik babadır: 15(14). maddeye en doğrudan uyan senaryodur; yine de noter sözleşmesi, DNA, taşıyıcı annenin uygunluğu ve tescil belgeleri gerekir. DNA usulünü ve doğum kaydını yazılı teyit edin.
- Evli çift veya biyolojik bağı olmayan niyetli anne: 12(1.2). madde bazı biyolojik bağ bulunmayan olaylarda komisyon izni gerektirebilir; 15(14). madde ise evli olmayan erkek koşulunu korur. İznin tek başına uyumsuzluğu giderdiğini varsaymayın; teslim ve tescilin hukuki temelini yazılı doğrulatın.
- Ermeni vatandaşı taşıyıcı anne kullanan yabancı niyetli ebeveynler: 12(1.1). madde Ermeni kökenli olmayan yabancıları dışlar. Özel izin yolu, Ermenistan’da yasal ikamet eden/bulunan belirli Ermeni kökenli yabancı kategorileriyle sınırlıdır. İmzalamadan veya ödeme yapmadan önce statüyü ve belgeleri doğrulayın.
- Taşıyıcı anne aynı zamanda yumurta donörü olacaksa: kanun bu iki rolün birlikte yürütülmesini açıkça yasaklar. Sözleşme yasağı ortadan kaldıramaz.
Gizlilik ve delillerin korunması
Üreme sağlığı kanununun 18. maddesi, yardımcı üreme ve taşıyıcı annelikle ilgili bilgileri tıbbi sır sayar ve ceza veya hukuk yargılamasındaki kanuni talepler ve diğer yasal hâller dışında açıklamayı sınırlar. Tıbbi belgeleri ve DNA sonuçlarını güvenli saklayın; yalnızca ihtiyaç duyan klinik, hukukçu ve yetkili makamlara verin. Her belgenin nasıl saklanıp aktarılacağını sorun. Taşıyıcı annenin tıbbi veya DNA bilgilerini ilgisiz üçüncü kişilerle paylaşmayın.
İmzalı ve noter onaylı belgelerin asıllarını, onaylı tercümeleri, DNA raporlarını, klinik kayıtlarını, komisyon kararlarını ve teslim kanıtlarını saklayın. Tam dosya incelemeyi kolaylaştırır ve olası itirazlara yanıt verilmesine yardımcı olur.
Ermenistan’daki soybağını yurt dışında tanımayla karıştırmayın
Ermeni doğum kaydı ulusal bir medeni hâl işlemidir. Tek başına başka bir devletin aynı soybağını tanıyacağını, pasaport vereceğini, vatandaşlık sağlayacağını veya çocuğun çıkış ve girişine izin vereceğini garanti etmez. Bu konular, vatandaşlık, seyahat belgesi veya tanıma talep edilen devletin hukuku ve prosedürlerine ve uygulanabilir antlaşmalara bağlıdır.
Niyetli ebeveynlerden biri yabancıysa tedaviden önce ilgili konsolosluktan ve planlanan ikamet ülkesindeki hukukçudan ayrıca görüş alın. Gerekli delilleri, Ermeni doğum belgesinin ve mahkeme/komisyon belgelerinin tasdik veya tercümesini ve o ülkenin soybağı yolunu tanıyıp tanımadığını doğrulayın. Vatandaşlığı genetikten, doğum yerinden, taşıyıcı annelik sözleşmesinden veya Ermeni doğum kaydındaki isimden çıkarmayın.
Programa başlamadan önce pratik sıra
Önce olayı 12. maddeye göre sınıflandırın: vatandaşlık ve köken, medeni hâl, genetik bağ, tıbbi engel, taşıyıcı annenin vatandaşlığı ve komisyon izni gerekip gerekmediği. Ardından olguları Ermeni hukukçuya ve Medeni Hâl Ajansına iletin; uygunluk, teslim, DNA gereklilikleri ve doğum kaydındaki kesin kayıt hakkında yazılı yanıt isteyin. 12(1.2). madde uygulanıyorsa komisyonun güncel prosedürünü kontrol edin ve tedaviden önce gerekli izni alın.
Sonra lisanslı bir sağlık kuruluşu seçin ve gerekli incelemeleri tamamlayın. Tedaviden önce sözleşmeyi imzalayıp noter onayından geçirin ve klinik dosyası ile kimlik belgeleriyle uyumlu hâle getirin. Örnek alma ve DNA raporunun formatını önceden doğrulayın. Doğumdan sonra tıbbi doğum özetini ve DNA tespitini alın, eksiksiz dosyayı yasal bir aylık süre içinde sunun ve başvuru makbuzu ile belgeyi saklayın.
Mahkemeye ancak somut hukuki sorun belirlendikten sonra, örneğin babalık meselesi veya gerekçeli ret/kayıt uyuşmazlığı hâlinde başvurun ve uygun yolu Ermeni hukukçuya seçtirin.
Temel mevzuat ve resmî bilgilendirme
- İnsan Üreme Sağlığı ve Üreme Hakları Kanunu (resmî birleştirilmiş metin; Ermenice)
- Ermenistan Cumhuriyeti Aile Kanunu (resmî birleştirilmiş metin; Ermenice)
- Medeni Hâl İşlemlerinin Tescili Kanunu (resmî metin; Ermenice)
- Devlet Hizmetleri Portalı: çocuğun doğumunun tescili (İngilizce rehber)
- 26 Ekim 2017 tarihli 1395-N sayılı Hükümet Kararı: DNA tespiti, örnek alma usulü ve süreler (resmî birleştirilmiş metin; Ermenice)
- 19 Mayıs 2022 tarihli 697-N sayılı Hükümet Kararı: biyolojik ebeveyn olmayan niyetli ebeveynler için kurumlar arası komisyon (resmî birleştirilmiş metin; Ermenice)
