Birleşik Krallık · Bölgesel kurallar

İskoçya’da taşıyıcı annelik: uygulanacak hukuk ve mahkeme yetkisi — İskoçya’nın gerçek farkı

İskoçya’da taşıyıcı annelik: uygulanacak hukuk ve mahkeme yetkisi

İskoçya’nın gerçek farkı

İskoçya, Birleşik Krallık’ın taşıyıcı annelik kurallarından kaçış yolu değildir. Temel mevzuat Surrogacy Arrangements Act 1985 ile Human Fertilisation and Embryology Act 2008’dir. Önemli bölgesel fark, görevli mahkeme ve usuldür. 54(9)(b) maddesi, Court of Session veya çocuğun bulunduğu sheriffdom bölgesindeki sheriff court’u gösterir. İngiltere’ye ait dilekçeler ve yargılama kuralları İskoçya’da otomatik kullanılmaz. Çocuğun konumu, başvuranların hukuki domicile durumu ve ebeveynlik ayrı ayrı saptanmalıdır.

Değişmeyen kurallar

Taşıyıcı annelik sözleşmesi İskoçya’da imzalanmış ve ödeme yapılmış olsa bile zorla icra edilemez; 1985 Yasası’nın 1A maddesi bütün Birleşik Krallık’ta geçerlidir. Sözleşme çocuğun teslimini zorlayamaz veya yasal ebeveynlik kuramaz. Ticari aracılık, müzakere ve bazı ilanlar sınırlandırılmıştır. İskoç hükümet rehberi, bir taşıyıcı annelik kuruluşunun eşleştirme ve destek sağlayabileceğini belirtir; her iki taraf da bağımsız hukuki danışmanlık almalıdır. Kuruluşun, kliniğin ve mahkemenin kriterleri farklıdır. Sözleşme gebelik ve doğuma ilişkin beklentileri, bilgi paylaşımını ve giderleri kaydedebilir; mahkeme kararı veya özgür rızanın yerine geçmez.

Doğumdaki yasal ebeveynler

2008 Yasası’nın 33. maddesine göre, tedavi yurt dışında olsa bile bebeği taşıyıp doğuran kişi doğumda yasal annedir. İkinci yasal ebeveynin kimliği ilgili hükümlere, evliliğe, medeni birlikteliğe ve rızaya bağlıdır. Genetik bağ, yumurta bağışı, sözleşme veya yabancı belge tek başına Birleşik Krallık ebeveynliğini kanıtlamaz. Mahkeme kararı öncesinde fiilî bakım ve yasal statü farklı olabilir. İskoç avukat tıbbi ve aile belgelerinden yasal ebeveynleri ve gerekli rızaları belirlemelidir.

İki amaçlanan ebeveyn

54. madde, evli, medeni birliktelikte veya yasak akrabalık bulunmayan sürekli aile ilişkisindeki iki kişinin başvurabileceği yolu düzenler. Embriyo için en az birinin gametleri kullanılmış olmalıdır. Çocuk başvuru ve karar tarihinde başvuranlarla aynı evde yaşamalıdır. En az birinin domicile durumu Birleşik Krallık, Manş Adaları veya Man Adası’nda olmalı; karar anında ikisi de 18 yaşını doldurmalıdır. Vatandaşlık, hukuki domicile ile aynı değildir. Mahkeme rızayı, ödemeleri ve çocuğun yararını da inceler; karar garanti değildir.

Tek başvuru sahibi

54A maddesi, kendi gametleri kullanılan tek bir kişinin başvurusunu mümkün kılar. Çocuk ilgili tarihlerde başvuranla yaşamalı; başvuranın Birleşik Krallık, Manş Adaları veya Man Adası’nda domicile durumu bulunmalı ve karar tarihinde 18 yaşında olmalıdır. Rıza, ödemeler ve diğer koşullar yine denetlenir. İskoçya’da her zaman iki amaçlanan ebeveyn gerektiği doğru değildir; gerekli genetik bağlantı yoksa tek kişilik yolun açık olduğu da söylenemez. Dilekçelerden önce doğru madde saptanmalıdır.

Süreler ve rıza

54 ve 54A maddeleri doğumdan itibaren altı ay içinde başvuru öngörür. Taşıyan kişinin doğumdan sonraki ilk altı hafta içinde verdiği rıza bu amaçla geçersizdir; rıza özgür ve bilgilendirilmiş olmalıdır. Gereken diğer yasal ebeveynlerin rızası da değerlendirilir. Sınırlı istisnalar bulunamayan veya rıza veremeyen kişiyle ilgilidir; sıradan ret bu kapsamda değildir. İngiltere’deki geç başvuru kararları İskoç süresini kendiliğinden uzatmaz. Gecikme veya uyuşmazlıkta acilen İskoç hukuki destek alınmalıdır. İskoç mahkeme kararları da dikkate alınmalıdır: AB and XY, Petitioners [2023] CSOH 46 (Court of Session) ve Petition for a Parental Order in relation to A [2024] SC EDIN 29 (sheriff court). Bu davalarda altı aylık süre dolduktan sonra yapılan 54. madde başvuruları, somut olayın özel koşulları nedeniyle kabul edilerek ebeveynlik kararı verilmiştir. Mahkemeler süreyi çocuğun yararı ve hukuki kimliği ışığında amaca uygun yorumlamış, mutlak engel saymamıştır. Bu yaklaşım otomatik süre uzatımı değildir, diğer şartları kaldırmaz ve 54A maddesi için aynı sonucu garanti etmez. Gecikmenin nedenleri tarihli belgelerle açıklanmalı ve derhal İskoç hukuk danışmanlığı alınmalıdır.

Ödemeler ve aracılar

Makul gebelik giderlerinin karşılanması, çocuk teslimi için ücret değildir. 54(8) ve 54A(7) uyarınca mahkeme para ve diğer menfaatleri inceler; makul giderlerin ötesindeki ödemelere izin verme yetkisi vardır. Bu, ticari taşıyıcı anneliğe önceden verilmiş izin değildir. Fatura, banka kaydı, açıklama, aracı masrafı ve yabancı belgeleri saklayın. Taşıyan kişiye, kliniğe, aracıya ve danışmana ödemeleri ayrı izleyin. Ücretli eşleştirme veya reklamdan önce Birleşik Krallık’taki ticari faaliyet yasaklarını denetleyin.

Yetkili İskoç mahkemesi

54. madde için İskoçya’da görevli mahkeme Court of Session veya çocuğun bulunduğu sheriffdom’daki sheriff court’tur; 54A’da karşılık gelen kural vardır. En kolay İngiliz mahkemesini serbestçe seçemezsiniz. Mahkeme tarafları, döllenmeyi, çocuğun fiilî evini, rızaları ve bütün koşulları inceler. Güncel İskoç usulü ve ekler yerel avukat ve mahkeme kaleminden doğrulanmalıdır. İngiliz formları, tebligat yolları ve raporlama düzeni kontrol edilmeden aktarılmamalıdır.

İskoç usul kuralları

Human Fertilisation and Embryology (Parental Orders) Regulations 2018, İskoçya’da da geçerlidir ve uygun durumlarda Adoption and Children (Scotland) Act 2007’ye atıf yapar. Bu, ticari taşıyıcı anneliği serbest kılan ayrı bir kural değil, usul farkıdır. Eski İskoç usul düzenlemelerinin bugünkü uygulanması ve değişiklikleri ayrıca incelenmelidir. Bu metin güncel bir formu, kesin mahkeme harcını veya duruşma takvimini doğrulamaz. Kanuni yetki saptanmıştır; başvuru ayrıntısı yerel makamdan öğrenilmelidir. İskoç usul kuralları somut olarak belirlenebilir. Court of Session'da 97. bölümün 97.3 kuralı, Form 97.3 ile petition verilmesini öngörür. Sheriff court'ta Child Care and Maintenance Rules 1997'nin 2.46 kuralı Form 22 ile başvuruyu, 2.52 kuralı ise Form 23 ile rızayı düzenler. Çocuğun ve başvuranların doğum kayıtlarından örnekler veya onaylı suretler, gerektiğinde evlilik ya da medeni birliktelik kayıtları ve dayanılan diğer belgeler sunulur. Mahkeme çocuğun yararı ve rızaları incelemek üzere curator ad litem ve reporting officer atar. Güncel formlar, değişiklikler ve yabancı belgelerin işlenişi ilgili mahkemeden doğrulanmalıdır; İngiliz Form C51 İskoç petition yerine geçmez.

Gebelik öncesi

Gebelik öncesinde iki taraf da bağımsız avukatlardan görüş almalıdır. İskoç hükümeti, taşıyıcı annenin amaçlanan ebeveynlerle aynı avukat veya büroyu kullanmamasını tavsiye eder. Tıbbi rıza ve sağlık kararlarını, beklenen iletişimi, gebelik desteğini, doğum planını, komplikasyonlarda izlenecek yolu ve çocuğa kökeninin nasıl anlatılacağını görüşün. Makul giderleri belgeleyin. Klinik ruhsatları ile NHS şartları, parental order koşullarından ayrıdır. Doğum öncesi sözleşme ebeveynliği veya gelecekteki rızayı garanti etmez. Taşıyıcı anne fikrini değiştirirse veya başka bir yasal ebeveyn itiraz ederse kimin harekete geçeceğini önceden belirleyin.

Kanıt dosyası

Kronolojik dosya hazırlayın: kimlik ve ilişki kayıtları, domicile kanıtı, kullanılan gametleri gösteren tedavi belgeleri, gebelik ve doğum, çocuğun fiilî evi, sözleşme ve bağımsız görüşler, harcama belgeleri ve yasal sürede alınan rıza. Yurt dışı tedavide yabancı nüfus belgeleri, kararlar, çeviriler ve seyahat kayıtlarını ekleyin. Bu evrensel zorunlu ek listesi değil, hazırlık rehberidir. Hangi belgelerin sunulacağını mevcut İskoç usulü ve dava olguları belirler. İskoç ebeveynliğini taklit etmek amacıyla yabancı bir kaydı asla değiştirmeyin.

Kuralların karşılaştırması

Somut karşılaştırma şöyledir: Birleşik Krallık’ta sözleşmenin icra edilememesi, imzanın çocuğun bakımını devretmediği anlamına gelir. Ulusal kurallar doğum anındaki yasal ebeveynleri belirler. 54 ve 54A maddeleri doğum sonrası kararı; İskoç hükümleri görevli mahkemeyi belirler. Yerel usul belgeleri ve delilleri etkiler ama sözleşmeyi icra edilebilir kılmaz. Her dosyada yasal ebeveynler, domicile, çocuğun bulunduğu yer, genetik deliller ve rızalar tek tek açıklanmalıdır.

Yurt dışında doğum

Yabancı doğum belgesi veya yargı kararı Birleşik Krallık’ta ebeveynliği otomatik belirlemez. Resmî İngiliz rehberi yerel parental order gerekebileceğini bildirir. İskoç yetki ve koşulları yine incelenmelidir. Tedaviden önce yabancı ülke ve İskoçya’da kayıt, rıza, ebeveynlik, vatandaşlık, pasaport, seyahat ve dönüş için eşgüdümlü hukuki görüş alın. Yabancı ticari ajansın vaadi yeterli değildir. Çocuk İskoçya dışında ise İskoç mahkemesinin ülkesel yetkisini varsaymayın.

Şart eksikse

Gerekli genetik bağ, domicile veya çocukla birlikte yaşama bulunmuyorsa; rıza uyuşmazlığı veya açıklanmayan ödeme varsa standart yol değişebilir. Ayrıca aynı çocuk hakkında daha önce 54 veya 54A maddesi uyarınca karar verilmişse, önceki karar kaldırılmadıkça veya buna karşı yapılan başvuru kabul edilmedikçe yeni bir parental order verilemez. Avukat eksik şartı, delilleri, kanuni istisnaları ve diğer meşru aile hukuku seçeneklerini belirlemelidir. Rıza reddi ve çocuğun yararı sözleşme icrasıyla değil hukukla çözülür. Evlat edinme veya diğer kararlar ayrı değerlendirme gerektirir; parental order yerine kendiliğinden geçmez. İskoç içtihadında ayrılmış niyet edilen ebeveynler ve istisnai olarak yargılama sırasında ortak başvuranlardan birinin ölümü de değerlendirilmiştir. Bu kararlar olaya özgüdür; kanuni şartları, rızayı veya çocuğun yararına ilişkin denetimi genel olarak ortadan kaldırmaz.

Reform yürürlükte değil

İngiltere, Galler ve İskoç hukuk komisyonları Mart 2023’te reform önerileri yayımladı. Öneriler yürürlükteki kanun değildir. 29 Haziran 2026 tarihli parlamento yanıtında hükümet o tarihte yeni Surrogacy Bill planı olmadığını bildirdi. Henüz teklif durumundaki doğumdan itibaren otomatik ebeveynliğe dayanmayın. Tedavi ve başvuru öncesi güncel metni ve yürürlüğü yeniden kontrol edin. Kaynak durumu Ekim 2026’yı yansıtır.

Uygulama adımları

Sıralama: tarafların rollerini, ilişkisini, domicile durumunu ve genetiği kontrol edin; ayrı hukuki danışmanlık, destek, klinik ve aracı incelemesi ile gider kayıtları sağlayın; zorla çocuk teslimi vaat etmeyen doğum planı kurun; tedavi, doğum ve çocuğun evine dair delilleri toplayın; taşıyan kişinin resmî rızasını altı hafta dolmadan almayın; İskoç avukatla Court of Session veya ilgili sheriff court’u seçin ve altı ay içinde başvurun; istisnaları çözün, nihai kararı ve kayıt belgelerini saklayın; çocuğun belgelerini yetkili makamlarda güncelleyin.

Sonuç

İskoçya’nın gerçek farkı mahkeme ve usuldür; icra edilebilir taşıyıcı annelik sözleşmesi veya ulusal ebeveynlik kurallarından muafiyet değildir. 54 ya da 54A maddesini, koşulların ve rızanın ispatını ve mahkeme yetkisini belirleyin. İskoç avukattan güncel dosyalama kurallarını ve yabancı belgeler, ödemeler, rıza ile süre sorunlarını yazılı incelemesini isteyin.

Sources / Official legal materials

  1. Human Fertilisation and Embryology Act 2008, s 54 [S1]
  2. Human Fertilisation and Embryology Act 2008, s 54A [S2]
  3. Human Fertilisation and Embryology Act 2008, s 33 [S3]
  4. Surrogacy Arrangements Act 1985 [S4]
  5. mygov.scot: Have a child through a surrogate [S5]
  6. mygov.scot: Having a child for someone else as a surrogate [S6]
  7. Human Fertilisation and Embryology (Parental Orders) Regulations 2018 [S7]
  8. FCDO: Information for foreign agencies, UK law on surrogacy [S8]
  9. Law Commission and Scottish Law Commission: Surrogacy [S9]
  10. UK Parliament: written answer 29 June 2026 [S10]
  11. Petition for a Parental Order in relation to A [2024] SC EDIN 29 [S11]
  12. Rules of the Court of Session, Chapter 97, rule 97.3 [S12]
  13. Child Care and Maintenance Rules 1997, Part VI, rules 2.46, 2.50, 2.52 [S13]
  14. Scottish Courts and Tribunals Service, Child Care and Maintenance Forms [S14]

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar