Bosna-Hersek · Hukuki durum ve modeller

Kütüphanede açık hukuk kitabı, resmî belge olmayan editoryal görsel

Bosna-Hersek’te taşıyıcı annelik: yasaklar ve karşılıksız düzenlemeler

Temel hukuki cevap

Bosna-Hersek’te taşıyıcı annelik, ücret alınmaması, tıbben yapılabilir olması veya bir aracı tarafından pazarlanması nedeniyle hukuka uygun hale gelmez. Federasyonun 2018 tarihli yardımcı üreme kanununun 45. maddesi, başkası için çocuk doğurma hizmetini aramayı veya sunmayı, çocuğun teslimi amacıyla tedavi üzerinde anlaşmayı ve tedaviyi gerçekleştirmeyi yasaklar. Doğum ve teslimle ilgili hukuki işlemler ücretli ya da ücretsiz olsun hükümsüzdür. Republika Srpska’nın 2020 kanununun 57(18). maddesi de ilgili işlemleri ve hizmet tekliflerini ödeme olmasa bile yasaklar. Brčko için ayrı inceleme gerekir. Bu açıklama hiçbir kliniğe, sözleşmeye veya yabancı programa izin vermez.

Üç ayrı bölgesel sistem

Bosna-Hersek’te bu konuda tek ve ayrıntıları aynı olan bir sağlık hukuku sistemi bulunmaz. Federasyon, Republika Srpska ve Brčko Bölgesi farklı mevzuat ve idari düzene sahiptir. Kliniğin, reklamın, görüşmenin, tedavinin nerede olduğu ve kişilerin ikametleri veya vatandaşlıkları önem taşıyabilir. Federasyon kanunu kendi topraklarındaki yardımcı üremeyi açıkça düzenler; Republika Srpska’nın kanunu kendi sisteminde geçerlidir. Bunları doğrudan Brčko’ya uygulamak yanlıştır. Ülkenin tamamında her işlemin aynı şekilde serbest veya yasak olduğu kanıtlanmış değildir. Tedavi talebinden önce tüm bölgesel bağlantıları belirleyin.

Federasyon: açık yasak

Federasyonun Biyomedikal Yardımlı Üreme Yoluyla Kısırlık Tedavisi Kanunu (Resmî Gazete 59/18) 45(1). maddesi, başkası için çocuk doğurma hizmetini kamuya açık ilanla veya başka şekilde aramayı ve sunmayı yasaklar. 45(2), başka kişilere doğum ve çocuğun teslimi amacıyla yardımcı üreme konusunda anlaşma yapılmasını veya yöntemin uygulanmasını yasaklar. Reklam, müzakere ve tıbbi işlem ayrı fiillerdir. Büyük bir ticari acente ya da internet ilanı gerekli değildir. Somut olayda tanıtımda kullanılan addan çok işlemin amacı ve öngörülen teslim belirleyicidir.

45(3). madde, yardımcı üreme sonrasında başkası için doğum ve çocuğun teslimiyle ilgili sözleşme, anlaşma ve diğer hukuki işlemleri, bedel olsun ya da olmasın hükümsüz sayar. Özel imza, noter onayı, ödemeye “masraf” denilmesi veya amaçlanan ebeveynlerin genetik bağı bu kuralı değiştirmez. Sözleşmenin hükümsüzlüğü çocuğun hukuki ebeveynliğini tek başına belirlemez. Federasyonun 2022 değişiklikleri komisyon talimatları ve olağan tedavinin finansmanı hakkındadır; 45. maddeyi değiştirmemiştir.

Federasyonda ceza hukuku riski

Sadece sözleşmenin icra edilememesi söz konusu değildir. Federasyon kanununun 63(1). maddesi, doğumdan sonra çocuğu üçüncü kişiye vermeyi amaçlayan kadını yardımcı üremeye dahil etmek veya taşıyıcı annelik hizmeti sunmak gibi tanımlı fiiller için üç yıldan on yıla kadar hapis öngörür. Ücret veya maddi ya da manevi menfaat şart değildir. Ağırlaştırıcı durumlar ve teşebbüse ilişkin hükümler de vardır. Bu, tüm amaçlanan ebeveynlerin, aracılarının veya gebelerin kendiliğinden aynı suçu işlediği anlamına gelmez. Her kişinin eylemi, kastı, bulunduğu yer ve katılımı ayrı değerlendirilir. Ücretsizliğe güvenerek avans ödemeyin veya eşleştirme başlatmayın.

Republika Srpska: 2020 kanunu

Republika Srpska, Biyomedikal Yardımlı Üreme Yöntemleriyle Kısırlık Tedavisi Kanunu’nu Resmî Gazete 68/20’de yayımladı. Kanunun yasaklara ilişkin 57(18). maddesi, doğum sonrasında çocuğu üçüncü kişiye vermek isteyen kadının yardımcı üremeye dahil edilmesini ve kadının ya da başka kişinin bu hizmeti teklif etmesini, ücret ve başka menfaat olsun ya da olmasın yasaklar. Yürürlüğe konmuş metin resmî gazete nüshasında ve Ulusal Meclis kaydında görülmektedir. Sonuç bu hükme dayanır. Federasyondaki aynı sözleşme hükümsüzlüğü kuralının veya aynı hapis cezasının burada da geçerli olduğu, diğer maddeler kontrol edilmeden söylenemez. Ulusal Meclisin 2022 yılında yayımladığı resmî hükümet yanıtı, bu kanun için 68/20 ve 85/20 sayılı Resmî Gazetelere atıf yapmaktadır. İkinci atıf tek başına 57(18). maddenin değiştiğini kanıtlamaz; yürürlükteki birleştirilmiş metin hakkında sonuca varmadan önce 85/20 metni ve sonraki düzenlemeler incelenmelidir.

Neler istisna değildir?

Republika Srpska kanununun 54. maddesi farklı bir konu olan bağışlanmış üreme doku, hücre ve embriyolarına ilişkin ödemeleri düzenler. Satışı yasaklarken tıbbi ve teknik hizmet giderleriyle bağışçının yol masrafını ayırır. Bu sınırlı kural, başkası için gebelik taşıyan kadına ödeme veya masraf karşılığı verilmesine izin değildir. Bağış, olağan yardımcı üreme ve taşıyıcı annelik farklı hukuki kategorilerdir. Federasyonun 2022 tarihli tedavi finansmanı değişikliği de istisna yaratmaz. Klinik faturası veya bağışçı gideri ileri sürülüyorsa üçüncü kişi için gebeliğe izin veren madde istenmelidir; burada böyle bir izin doğrulanmamıştır. Atıf yapılan yasaklar yardımcı üreme mevzuatında yer aldığından, bu yöntem kullanılmadan yapılan bir düzenlemenin bütün hukuki sonuçlarını tek başına belirlemez. Ancak yardımcı üreme işleminin bulunmaması da izin anlamına gelmez; aile, özel hukuk ve ceza hukuku hükümleri ayrıca incelenmelidir.

Brčko Bölgesi: ayrı inceleme

Brčko Bölgesi için bağımsız sonuç gerekir. Bölge Meclisi resmî mevzuat listesini, sağlık sigortası fonu ise yardımcı üremenin finansman kararlarını yayımlar. Kaynaklar ne ücretli veya ücretsiz taşıyıcı annelik için açık bir izin ne de tüm durumlardaki bölgesel yasağı doğrular. Güncel sağlık, aile, medeni ve ceza hükümleri, değişiklikler ve varsa devlet kuralları somut olaya göre kontrol edilmelidir. Tüp bebek finansmanı taşıyıcı annelik ruhsatı değildir. Diğer bölgelerin kanunlarını bulmak daha kolay diye Brčko yasal bir boşluk olarak görülemez.

Bölgesel karşılaştırma

Federasyon: 45. madde aramayı, teklif etmeyi, ilgili anlaşmaları ve uygulamaları yasaklar; doğum ve teslim işlemleri ücretli veya ücretsiz hükümsüzdür; 63. madde tanımlı suçlar için yaptırım öngörür. Republika Srpska: 57(18), ücret olmadan da belirli fiilleri yasaklar; sözleşme, soybağı ve ceza sonuçları ayrı hükümlerde araştırılmalıdır. Brčko: incelenmiş kaynaklarla özel bir izin veya kesin kapsamlı yasak saptanmamıştır. Uygulamada “belirsiz; yerel hukuki görüş olmadan devam etmeyin” denmelidir, “serbest” değil. Bu karşılaştırma kliniklerin müsaitliğini veya taşınma önerisini ifade etmez.

Somut örnekler ve taraflar

Bir aracı kadına embriyo taşıması ve çocuğu amaçlanan ebeveynlere vermesi karşılığında para önerirse Federasyondaki fiiller için 45. madde, Republika Srpska’da ilgili fiiller için 57(18) gündeme gelir. Kız kardeş veya arkadaş bunu ücretsiz yapıp yalnız tıbbi gider istemiş olsa bile yakınlık ve ücret olmaması Federasyondaki sözleşmeyi geçerli kılmaz; her iki yasaktaki “ücretli veya ücretsiz” kapsamı değişmez. Fiillerin yeri, gerçekten yardımcı üreme yapılması ve kişilerin hukuki bağları incelenir. İki örnek de izinli “özgeci taşıyıcı annelik” olarak sunulmamalıdır.

Gebeliği taşıyan kadının rızası, amaçlanan ebeveynlerin talebi, hekimin işlemi ve aracının reklam veya koordinasyonu farklı davranışlardır. Federasyon kanunu arama ve teklif, anlaşma ve uygulamayı ve özel suç fiillerini ayrı ele alır. Sadece kişinin unvanından suç sorumluluğu çıkarılamaz. Yurtdışında imzalanmış bir sözleşme yerel reklam, kadın temini, embriyo nakli, işlem veya ödeme içerebilir. “Yasal taşıyıcı annelik” diyen klinikten uygulanacak kanun, hizmetler ve yer hakkında yazılı açıklama isteyin. Ticari beyan bağımsız hukuki görüşün yerine geçmez.

Yardımcı üreme taşıyıcı annelik değildir

İzinli kısırlık tedavisi taşıyıcı anneliğe izin anlamına gelmez. Federasyon mevzuatı belirli şartlarla yardımcı üreme yöntemlerini düzenler; tüp bebeğe erişim, başka kadından doğum ve çocuk teslimi isteme hakkı vermez. Republika Srpska kanunu da bu yöntemleri düzenlerken taşıyıcı annelik için açık yasak içerir. Kendi çocuğunu dünyaya getirmek üzere tedavi gören kadın ile üçüncü kişiler için gebe kalan kadını ayırın. Amaç, katılımcılar ve planlanan teslim belirleyicidir. Evlilik durumu, bağışçı şartları, finansman ve klinik ruhsatı ayrı tedaviye göre ayrıca incelenmelidir.

Yurtdışı programları yerel riski kaldırmaz

Yurtdışı programında en azından tedavi ülkesinin hukuku ile Bosna-Hersek’teki reklam, eşleştirme, sözleşme, danışmanlık, ödeme veya işlemlere uygulanabilecek kurallar incelenir. Yabancı sözleşme veya mahkeme kararı yerel yasağı kendiliğinden kaldırmaz. Yerel yasak da başka devletin soybağını veya seyahat belgesini otomatik belirlemez. Çocuğun doğum yeri, taşıyan kadının statüsü, amaçlanan ebeveynlerin vatandaşlığı, ikameti ve yabancı kararlar araştırılmalıdır. Tedavi ülkesinde avukat ve çocuğun kimliği, vatandaşlığı ve ülkeye girişiyle ilgili yetkili makamlarla görüşün. Tanıma, vatandaşlık ve çıkış hakkı garanti değildir.

Soybağı ve çocuğun hukuki statüsü

Sözleşme hükümsüzlüğü, doğum kaydı, genetik bağ ve hukuki soybağı farklı konulardır. Yetişkinlerin hukuka aykırı işlemi olsa da doğan çocuğun hakları ve belge ihtiyacı sürer. Üç bölge genelinde amaçlanan ebeveynlerin otomatik kaydına ilişkin ortak bir yol bilinmemektedir. Doğumdan önce aile hukuku, kayıt usulü, mahkeme kararı ihtiyacı ve yabancı işlemin tanınması araştırılmalıdır. Sonrasında doğum belgesi, tercüme, tasdik, pasaport ve seyahat izni sicil, konsolosluk ve sınır makamlarıyla teyit edilmelidir. Varsayıma dayanarak kayıt düzenlenmemelidir.

Saklanacak belgeler

Sözleşme ve taslaklarını, reklam ve aracılık mesajlarını, kliniğin kimlik, adres ve ruhsat kanıtını, her işlem yerini, kadının rızasını ve hukuken paylaşılabilir tıbbi bilgiyi, ödeme planını, erişilebilir genetik ve embriyo köken belgelerini, yetişkinlerin vatandaşlık, ikamet ve medeni hal belgelerini, yabancı kararları ve planlanan doğum kayıt formlarını saklayın. Sağlık bilgilerini gelişigüzel yaymayın. İlk başvuru, anlaşma, ödeme, embriyo oluşturma ve transferi, gebelik ve doğumu tarihleriyle ayırın. Böylece hem yasaklar hem çocuğun kimlik belgeleri reklam broşürü yerine gerçek verilerle incelenebilir.

Güvenli işlem sırası

Reklamı, eşleştirmeyi, avansı ve işlemleri önce durdurun. Her kişi ve fiilin yerini belirleyin, Federasyon, Republika Srpska ve gerekiyorsa Brčko’nun güncel kanunlarını edinin, olayları yasaktaki fiillerle ve ücretli/ücretsiz ifadeleriyle karşılaştırın. Bağımsız yerel avukattan yazılı görüş alın. Yurtdışı düşünülüyorsa ödeme öncesi tedavi ülkesi ile çocuk belgeleri için ayrı danışmanlık isteyin. Klinikten yapmaya yetkili olduğu işlemlerin yazılı temelini sorun. “Gider karşılığı” ödemeleri bağışçı kurallarıyla kıyaslamayın, taşıyıcı annelik hükümleriyle inceleyin. Bazen hukuka uygun çözüm planı bırakmaktır.

Olay gerçekleşmişse

Sözleşme imzalanmış, para gönderilmiş, tedavi başlamış veya çocuk doğmuşsa hemen somut hukuki yardım gerekir. Makbuzları ve mesajları koruyun; doğum kaydını tahrif etmeyin. Hukukçu yetkili makamı ve itiraz yollarını belirlemeli, çocuğun belgelerini yetişkinlerin yaptırımlarından ayrı değerlendirmelidir. Nüfus idaresi veya konsolosluk başvuruyu reddederse yazılı gerekçe, kanun maddesi, süre ve başvuru yolunu isteyin; her yerde aynı usulü varsaymayın. Gebelik veya doğmuş çocuk söz konusuysa sağlık koruması ve çocuk hakları, işlemi sonradan “ücretsiz” diye adlandırmaktan önce gelir.

Sonuç ve sınırlar

20 Ekim 2026 itibarıyla ticari taşıyıcı anneliğin Bosna-Hersek’in tamamında yasal olduğu veya karşılıksız modelin genel olarak serbest olduğu iddia edilemez. Federasyonda açık yasak ve hükümsüzlük, Republika Srpska’da ilgili fiiller için bedelden bağımsız açık yasak vardır. Brčko’daki durum ayrıca teyit edilmelidir; orada izin verildiği bilinmemektedir. Federasyonun 2022 değişikliği 45. maddeye dokunmamıştır. Bu metin hiçbir klinik, ödeme veya yabancı belgeyi onaylamaz.

Kaynaklar

  1. Federation of BiH, Assisted Reproduction Law 59/18, Arts 1, 45, 63 (S1)
  2. Federation of BiH, amendment 44/22 (S2)
  3. Official Gazette of Republika Srpska 68/20 containing assisted-reproduction law (S3)
  4. Republika Srpska National Assembly, enacted-law registry (S4)
  5. Brčko District Assembly, official laws list (S5)
  6. Brčko District health insurance fund, assisted reproduction funding (S6)
  7. Federation Ministry of Health, statute and amendment index (S7)
  8. Republika Srpska official government response to National Assembly, 29 April 2022 (Gazettes 68/20 and 85/20) (S8)

Rehberler: Bosna-Hersek

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar