Kanada · Hukuki durum ve modeller

Hukuk araştırmasını simgeleyen açık hukuk kitabı ve çalışma belgeleri; gerçek bir kurum veya klinik değildir.

Kanada’da taşıyıcı annelik: Neler serbest, neler yasak?

Kısa yanıt

Kanada taşıyıcı anneliği kendi başına yasaklamaz. Federal Assisted Human Reproduction Act (AHR Act), bir kadına taşıyıcı anne olması karşılığında ödeme yapılmasını, böyle bir ödeme teklif edilmesini veya reklamının yapılmasını yasaklar. Ayrıca aracılık ya da düzenleme hizmetleri için yapılan belirli ticari ödemeleri de yasaklar. Bu nedenle model genellikle altruistik veya ticari olmayan taşıyıcı annelik olarak tanımlanır; ancak bu, her para transferinin yasak olduğu anlamına gelmez.

Kanun’un 12. maddesi ve federal düzenlemeler, fiilen yapılmış belirli giderlerin karşılanmasına izin verir. Tıbbi belge ve gerekli evrak mevcutsa, gebelik sırasında kaybedilen belirli iş gelirleri için de dar bir istisna vardır. Sabit ücret, prim veya gizli menfaat, yalnızca “gider iadesi” olarak adlandırıldığı ya da sözleşmeye yazıldığı için hukuka uygun hale gelmez.

Federal kurallar çerçevenin yalnızca bir bölümüdür. İlgili eyalet veya bölgenin hukuku, sözleşme, hukuki ebeveynlik ve doğum sonrası prosedürler hakkında önemli soruları düzenler. Tedavi veya embriyo transferinden önce hem federal ödeme kuralları hem de somut düzenlemeye uygulanan yerel hukuk kontrol edilmelidir.

Hangi hukuk uygulanır?

Temel federal düzenleme Assisted Human Reproduction Act, S.C. 2004, c. 2’dir. 6. madde taşıyıcı anneliğe ilişkin başlıca yasakları; 12. madde ve federal düzenlemeler gider iadelerini düzenler. Resmî birleştirilmiş metinler, mevzuatın 30 Eylül 2026 tarihine kadar güncel olduğunu belirtmektedir. Bu yazı 22 Ekim 2026’da hazırlanmıştır; imza veya işlem öncesinde daha sonraki değişiklikler ve ilgili mahkeme kararları kontrol edilmelidir.

Federal hukuk, eyalet ve bölge aile hukukunun yerini almaz. AHR Act’in kendisi, 6. maddenin bir taşıyıcı annelik sözleşmesinin eyalet hukukuna göre geçerliliğini belirlemediğini söyler. Yerel hukuk ek koşullar, şekil şartları ve ebeveynliğin belirlenmesine ilişkin prosedürler getirebilir. Tarafların ikametgâhı, sözleşmenin imzalandığı yer, tedavi ve doğum yeri önem taşıyabilir. Bir taraf veya tedavi Kanada dışındaysa başka bir ülkenin hukuku da etkili olabilir.

Dört soru ayrı değerlendirilmelidir: taşıyıcı annelik başlı başına serbest mi; önerilen ödeme hukuka uygun mu; sözleşme geçerli mi ve neyi zorunlu kılabilir; çocuğun hukuki ebeveyni kim olacak? Bir soruya olumlu yanıt verilmesi diğerlerini otomatik olarak çözmez.

Ticari ve altruistik model: pratik tablo

Belirleyici ölçüt, amaçlanan ebeveynlerin herhangi bir ödeme yapıp yapmaması değildir. Önemli olan, ödemenin yasak bir karşılık mı yoksa yasal kurallara uyan bir gider iadesi mi olduğudur. Aşağıdaki tablo ilk değerlendirme içindir; sözleşme, belgeler ve ödeme akışı somut olayda ayrıca incelenmelidir.

Faaliyet veya ödemeFederal hukuka göre durumPratik anlamı
Çocuğu taşıma karşılığında sabit ücret, prim veya menfaatYasakKarşılık para, mal, mülk veya hizmet olabilir.
Taşıyıcı anne bulma veya programı düzenleme ödemesiYasak6(2)–(3). maddeler hizmetleri düzenleme karşılığını kapsar.
Uygun gerçek giderlerin iadesiKoşullarla mümkünYalnızca listelenen kategoriler ve gerekli belgeler/makbuzlarla.
İş geliri kaybının iadesiDar istisnaYazılı tıbbi belge ve öngörülen kanıtlar gerekir.

Taşıyıcı anneye ve aracılara yapılan ödemeler

6(1). madde, bir kadına taşıyıcı anne olması karşılığında ödeme yapılmasını, ödeme teklif edilmesini veya reklamını yasaklar. Karşılık yalnızca nakit değildir; gebelik karşılığında verilen mal, mülk veya hizmet de sorun yaratabilir. Ödemenin “hediye”, “teşekkür”, “ödenek”, “prim” veya “tazminat” olarak adlandırılması onu kendiliğinden hukuka uygun yapmaz. Gerçek amaç ve koşullar önemlidir.

6(2) ve 6(3). maddeler, taşıyıcı annenin hizmetlerini düzenleme karşılığında menfaat kabul edilmesini, böyle bir düzenlemenin ücret karşılığı teklif veya reklam edilmesini ve başka bir kişiye bu hizmetleri düzenlemesi için ödeme yapılmasını ya da teklif edilmesini ayrıca yasaklar. Health Canada, ticari eşleştirme ve taşıyıcı annelik hizmetlerinin organize edilmesini risk örnekleri olarak gösterir. Taşıyıcı annenin ipoteğinin, kredi kartı borcunun veya okul ücretinin ödenmesi gibi dolaylı menfaatler, gerçekte katılım karşılığı veriliyorsa yasadışı karşılık sayılabilir.

Bu, ücretli her mesleki hizmetin yasak olduğu anlamına gelmez. Düzenlemeler hukuk ve danışmanlık giderlerinin karşılanmasını açıkça öngörür; bir klinik de aracılıktan ayrı tıbbi hizmet verebilir. Ancak sınır, sağlayıcının gerçekte ne yaptığına ve ödemenin amacına bağlıdır. Para aktarılmadan önce eşleştirme, aday bulma, programı düzenleme, ödemeler ve olağan mesleki hizmetler ayrı ayrı Kanadalı bir hukukçu tarafından incelenmelidir; özellikle tek pakette birleştirilmişlerse.

Hangi giderler karşılanabilir?

12. madde sınırsız sabit ödeneğe izin vermez. Düzenlemeler, taşıyıcı annelikle ilgili fiilen yapılmış gider kategorilerini sayar: ulaşım, park, yemek ve konaklama; bakmakla yükümlü olunan kişiler veya evcil hayvanların bakımı; danışmanlık; hukuk hizmetleri ve masrafları; ilaç ve tıbbi cihazlar; yetkili sağlık uzmanının sağladığı veya yazılı olarak önerdiği ürün ya da hizmetler ve bu önerinin alınma gideri; ebe veya doula hizmetleri; gıda dışı ürünler hariç market alışverişi; hamile kıyafetleri; telekomünikasyon; doğum öncesi egzersiz dersleri; doğumla ilgili giderler; belirli sigortalar ve tıbbi ya da diğer kayıtların alınması veya doğrulanması.

Liste belirli kategorilerden oluşur. Bir giderin makul olması, ajans paketlerinde yaygın görülmesi veya taraflarca kabul edilmesi, federal hukuk kapsamında karşılanabileceği anlamına gelmez. Kesin kategori ve gerekiyorsa yazılı sağlık önerisi kontrol edilmelidir. Gerçek giderlerin iadesi, harcanan tutarla ilgisiz sabit bir ödemeye dönüştürülmemeli; listede olmayan bir gider de yalnızca gebelikle ilgili diye izinli varsayılmamalıdır.

Kişisel otomobil kullanımı için özel hesaplama vardır: karşılanabilecek azami tutar, gidilen kilometreye ve seyahat yılındaki Canada Revenue Agency araç kullanım oranına göre hesaplanır. Makbuz veren bir taşıma hizmeti için bu kuralda farklı bir uygulama bulunur.

Makbuzlar, beyanlar ve kayıtların saklanması

Uygun bir gider karşılanmadan önce ödeyen kişi düzenlemelerin istediği belgeleri almalıdır. Kural olarak talep sahibinin tarihli ve imzalı beyanında adı ve adresi, her giderin türü, tutarı ve tarihi ile talep edilen iade miktarı yer almalıdır. Beyan, giderin taşıyıcı annelikle ilgili olduğunu, başka bir kaynaktan tamamen veya kısmen ödenmediğini ve bilgilerin kişinin bildiği kadarıyla doğru ve eksiksiz olduğunu belirtmelidir. Uygulanabildiğinde yazılı sağlık önerileri eklenir; kişisel otomobil kilometresi için açıkça belirtilen istisna dışında her gider için makbuz gerekir.

İadeyi yapan kişi ödenen tutarı ve tarihi beyana yazmalı ve bunu imzayla doğrulamalıdır. Her iade işlemine ilişkin belgeler altı yıl saklanmalıdır. Health Canada bu kayıtları ve bağlantılı bilgileri isteyebilir ve kurallara uyumu denetler. Bunlar, bir uyuşmazlık çıkana kadar ertelenebilecek basit formaliteler değildir.

Dosyada sözleşme, ayrıntılı gider talebi, makbuzlar, gerekli tıbbi öneriler, ödeme kanıtları ve açık bir muhasebe kaydı bulunmalıdır. Çifte iade, açıklanmayan toplu ödemeler ve belgelenmiş hukuki dayanağı olmayan üçüncü kişi ödemelerinden kaçınılmalıdır.

İş geliri kaybı: dar istisna

Kanun, yalnızca taşıyıcı anne hamile olduğu veya çocuk taşımayı kabul ettiği için zamanının ya da gelir kaybının olağan biçimde ödenmesine izin vermez. 12(3). maddeye göre gebelik sırasında kaybedilen iş geliri, ancak yetkili bir hekimin çalışmaya devam etmenin taşıyıcı annenin ya da embriyo veya fetüsün sağlığı açısından risk oluşturabileceğini yazılı olarak belgelemesi ve düzenlemelere uyulması halinde karşılanabilir.

Düzenlemeler, çalışılmayan dönemi ve talep edilen tutarı gösteren tarihli, imzalı beyanı; aksi halde elde edilecek gelirin kanıtını ve tıbbi belgenin kopyasını gerektirir. Ödemeyi yapan kişi iadeyi belgelendirmeli ve kayıtları altı yıl saklamalıdır. Bu, koşullu bir istisnadır; genel ücret, aylık ödenek veya rahatsızlık karşılığı garanti edilmiş bir tutar hakkı değildir.

Health Canada’nın yayımladığı rehber de, yazılı tıbbi sertifika ve düzenleyici prosedüre uyulması şartıyla, gebelik öncesi ve doğum sonrası dönemde sağlık ve güvenlik gerekçeleriyle oluşan iş geliri kayıplarının karşılanabileceği yönünde kurumun görüşünü belirtir. Bu, kanun değil idari bir yorumdur; rehber, çelişki halinde Yönetmeliğin üstün olduğunu da söyler. Buna karşılık Kanun ve Yönetmeliğin 8. maddesi gerekli belgeleri gebelik dönemindeki devamsızlıkla ilişkilendirir. Bu nedenle gebelik öncesi veya doğum sonrası gelir kaybının karşılanmasını kendiliğinden hukuka uygun kabul etmeyin: ödeme öncesinde Kanada hukuk danışmanlığı alın ve gerekirse Health Canada’dan yazılı açıklama isteyin. Tıbbi sertifikayı, tarihleri, gelir kanıtlarını ve imzalı beyanı saklayın.

21 yaş altı kişiler hakkındaki kural

6(4). madde, bir kişinin kadının 21 yaşından küçük olduğunu bildiği veya buna inanmak için nedeni bulunduğu durumda, onu taşıyıcı anne olmaya yönlendirmesini ya da bu amaçla tıbbi işlem yapmasını suç sayar. Bu önemli bir federal korumadır; ancak kanunun her durumda 21 yaşından küçük herkesin taşıyıcı anne olamayacağını açıkça söylediği şeklinde özetlenmesi doğru olmaz. Metin, belirtilen koşullarda başka kişilerin belirli davranışlarını yasaklar.

Eyalet veya bölge hukuku kendi yaş ve uygunluk koşullarını getirebilir. Örneğin Québec’in özel rejimi taşıyıcı annenin en az 21 yaşında olmasını şart koşar. Sağlık sağlayıcıları da ceza hükmünden ayrı, hukuka uygun klinik ölçütler uygulayabilir. Bu nedenle somut eyalet veya bölge hukuku ve kliniğin yasal tıbbi koşulları kontrol edilmelidir; kısa bir ulusal özet bireysel uygunluğu belirlemek için yeterli değildir.

Sözleşme ile hukuki ebeveynlik aynı şey değildir

6(5). madde, federal ödeme yasağının bir taşıyıcı annelik sözleşmesinin eyalet hukukuna göre geçerliliğini belirlemediğini söyler. Bu hüküm yasak bir ödemeye izin vermez ve tüm Kanada için tek bir sözleşme yaratmaz. Sözleşme, imza zamanı, bağımsız hukuki danışmanlık, rıza ve taraflardan birinin fikrini değiştirmesinin sonuçları dâhil olmak üzere ilgili eyalet veya bölge hukukuna göre değerlendirilmelidir.

İmzalı sözleşme doğumda ebeveynliği kendiliğinden devretmez. Yerel kanun doğum sonrası rıza, mahkeme kararı veya beyanı, nüfus kayıt belgeleri ya da belirlenmiş idari prosedür isteyebilir. Adımlar, üreme materyalini kimin sağladığına, tarafların ikametgâhına, doğum yerine ve programın ülke içi ya da sınır ötesi olmasına bağlı olabilir. Doğum kaydı, vatandaşlık, pasaport ve seyahat ayrı konulardır ve bu ulusal genel bakışın ana kapsamı dışındadır.

Ebeveynlik prosedürünü doğumdan sonra değil, gebelikten önce belirlemek daha güvenlidir. Taraflar her belgeyi kimin ve ne zaman sunacağını, rızanın ne zaman verilebileceğini, rıza verilmezse ne olacağını ve hangi süre ya da tercüme koşullarının uygulanacağını bilmelidir. Sırf klinik programı kabul ediyor diye belirli bir sonuç vaat edilmemelidir.

Eyalet veya bölge neden önemlidir?

Kanada’da yerel hukuk incelenmeden uygulanabilecek tek bir taşıyıcı annelik ebeveynlik prosedürü yoktur. Örneğin British Columbia Family Law Act, taşıyıcı annelik düzenlemelerinde ebeveynlik hakkında özel bir hüküm içerir. Gebelikten önce yapılmış yazılı bir sözleşme öngörür ve amaçlanan ebeveynlerin ebeveyn olarak tanınması için koşullar belirler. Rıza veya sözleşmeden dönme kuralları dâhil, yürürlükteki metnin kesin şartları kontrol edilmelidir; yalnızca sözleşmenin yeterli olduğunu söylemek güvenli değildir.

Québec’te 2023 tarihli yasal reformla getirilen ayrıntılı bir Medeni Kanun rejimi vardır; uygulanacak yol gebeliğin ne zaman başladığına bağlıdır. 6 Mart 2024’te veya sonrasında başlayan gebeliklerde, tüm koşullar karşılanırsa soybağının mahkemeye başvurmadan kurulabileceği resmî olarak açıklanmıştır. Taşıyıcı anne ve amaçlanan ebeveynlerin her biri, sözleşmenin imzalandığı tarihte en az bir yıldır Québec’te hukuki yerleşim yerine (domicile) sahip olmalıdır; taşıyıcı anne en az 21 yaşında olmalıdır; sözleşme gebelikten önce noter tarafından düzenlenip noter kayıtlarında saklanan resmî senet (acte notarié en minute) biçiminde yapılmalıdır; taraflar zorunlu bilgilendirme görüşmelerine ayrı ayrı katılmalıdır; taşıyıcı anne projeyi sürdürmek istiyorsa doğumdan sonraki 8. ile 30. gün arasında rıza vermelidir. Rızanın öngörülen biçimi ve nüfus kaydı belgeleri de önemlidir. Mahkeme yolu da kullanılabilir. Québec’te yerleşik amaçlanan ebeveynlerin taşıyıcı annesi Québec dışında yerleşikse, ön izinler ve hükümetçe belirlenmiş bir yargı çevresi gerektiren ayrı bir rejim uygulanır. 22 Ekim 2026’da kontrol edilen resmî rehbere göre şu anda Kanada dışında belirlenmiş yabancı bir ülke yoktur; bu nedenle bu Québec yolu üzerinden projenin yurt dışında yürütülmesi şu anda mümkün değildir. Harekete geçmeden önce güncel listeyi ve izinleri kontrol edin.

Bu örnekler tüm eyalet ve bölgelerin eksiksiz incelemesi değildir. Sözleşme hazırlanmadan önce eyaletin, ikametgâhın ve tarihlerinin belirlenmesinin neden önemli olduğunu gösterir. Başka bir eyaletin kuralını aktarmak yerine somut olaya ilişkin yürürlükteki yerel kanun ve resmî prosedür kontrol edilmelidir.

Suçlar ve olası sonuçlar

AHR Act’in 5 ila 7 ve 9. maddelerinin ihlali, 60. madde kapsamında suçtur. İddianameyle mahkûmiyet halinde azami ceza 500.000 Kanada doları para cezası, on yıla kadar hapis veya her ikisidir. Özet yargılamada azami ceza 250.000 Kanada doları para cezası, dört yıla kadar hapis veya her ikisidir. Bunlar kanuni üst sınırlardır; belirli bir davada verilecek cezanın tahmini değildir. Hukuki nitelendirme, deliller, davranış, kovuşturma yolu ve diğer olgular önemlidir.

Health Canada uyumu denetleyebilir, inceleme yapabilir, uyum yazıları gönderebilir, materyallere el koyabilir, kovuşturma önerebilir veya konuyu kolluk makamlarına iletebilir. Risk yalnızca amaçlanan ebeveynlerle sınırlı değildir; olgulara ve kişilerin bilgisine göre aracılar veya uzmanlar da incelenebilir. Yardım ya da iştirak sorumluluğu olaya özgü değerlendirilmelidir; bu genel bakış belirli bir kişinin sorumlu olduğu sonucunu vermez.

Yasak olabilecek bir ödeme yapılmış veya duyurulmuşsa sözleşme, faturalar, mesajlar ve ödeme belgeleri saklanmalı ve gecikmeden Kanadalı bir hukukçuya danışılmalıdır. İşlemi gider iadesi gibi göstermek için sonradan adını değiştirmeyin veya geriye dönük tarih atmayın.

Gebelik öncesi kontrol listesi ve sınır ötesi riskler

Sözleşme imzalamadan, ödeme yapmadan veya tedaviye başlamadan önce şunları kontrol edin:

  1. Sözleşme ve ebeveynlik sürecini yöneten eyalet veya bölgeyi belirleyin ve her tarafın ikametgâhını doğrulayın.
  2. Programı 6. ve 12. maddeler, gider iadesi düzenlemeleri ve yerel aile hukuku bakımından Kanadalı bir hukukçuya inceletin.
  3. Taşıyıcı anne ücreti, prim, garantili ödenek ve gizli kişisel menfaatleri çıkarın. Gerçek mesleki hizmetleri yasak eşleştirme veya aracılık ödemelerinden ayırın.
  4. Gider doğmadan önce ayrıntılı bir iade süreci kurun: uygun kategori, makbuzlar, gerekli yazılı öneriler, imzalı beyanlar, ödeme kanıtları ve altı yıllık saklama.
  5. Gelir kaybını ayrı ele alın ve ödeme öncesinde kanuni tıbbi belge ile destekleyici kanıtları isteyin.
  6. Somut eyalet veya bölge ve klinik için yaş ve diğer uygunluk şartlarını kontrol edin.
  7. Ebeveynlik, doğum sonrası rıza, doğum kaydı ve sonraki vatandaşlık veya seyahat başvuruları için gereken belgeleri önceden planlayın.

Bir taraf yurt dışında yaşıyorsa, sözleşme başka bir ülkede imzalanıyorsa, tedavi Kanada dışında yapılıyorsa veya çocuk Kanada dışında doğabilecekse, ilgili tüm hukuk sistemleri incelenmelidir. Kanada federal hukukuna uyum, yabancı bir devletin sözleşmeyi veya ebeveynliği tanıyacağını, seyahat belgesi vereceğini ya da vatandaşlık sağlayacağını garanti etmez. Aynı şekilde, yurt dışında yaygın olan ticari model sırf orada yaygın diye Kanada’da hukuka uygun hale gelmez. Mali yükümlülük üstlenmeden önce somut olgulara dayalı sınır ötesi hukuki inceleme gerekir.

Birincil kaynaklar ve resmî açıklamalar

Resmî birleştirilmiş federal mevzuat, 30 Eylül 2026 tarihine kadar güncel olduğunu belirtmektedir.

  1. Assisted Human Reproduction Act, tam metin — SRC-AHRA
  2. Reimbursement Related to Assisted Human Reproduction Regulations — SRC-REIMB-REGS
  3. Health Canada: taşıyıcı anneliğe ilişkin yasaklar — SRC-HC-PROHIBITIONS
  4. Health Canada: taşıyıcı annelik giderlerinin karşılanması — SRC-HC-REIMBURSEMENT
  5. Health Canada: Yardımcı Üreme Yönetmeliği kapsamındaki geri ödemelere ilişkin rehber — SRC-HC-REIMBURSEMENT-GUIDANCE
  6. Québec Hükümeti: tüm taraflar Québec’te yaşadığında taşıyıcı annelik — SRC-QC-SURROGACY
  7. British Columbia Family Law Act, Bölüm 3 (ebeveynlik) — SRC-BC-FLA
  8. Kanada Adalet Bakanlığı: aile hukukunda yetki paylaşımı — SRC-JUSTICE-FAMILY
  9. Québec Hükümeti: taşıyıcı anne Québec dışında ikamet ettiğinde uygulanacak kurallar — SRC-QC-OUTSIDE

Rehberler: Kanada

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar