Bosna-Hersek · Bölgesel kurallar

Şematik harita sayfası, sade dosyalar ve not defteri bulunan editoryal masa sahnesi; resmî sınır haritası değildir.
Yalnızca editoryal illüstrasyondur. Haritayı andıran sayfa şematiktir ve resmî hukuki sınırları göstermez.

Bosna-Hersek Federasyonu’nda taşıyıcı annelik: ülkesel kapsam ve hukuki riskler

Bosna-Hersek Federasyonu (FBiH) bakımından pratik yanıt açıktır: taşıyıcı annelik, Federasyonun biyomedikal yardımlı döllenme yoluyla kısırlığın tedavisine ilişkin kanunuyla yasaklanmıştır. 45. madde, başka bir kişi için çocuk taşıma ve doğurma hizmetinin aranmasını veya sunulmasını yasaklar; bu amaçla yardımcı üreme işlemlerinin kararlaştırılmasını ya da uygulanmasını ve doğan çocuğun teslimini de yasaklar. İlgili sözleşmeler ve diğer hukuki işlemler, ödeme olsun veya olmasın hükümsüzdür. 63. madde ise taşıyıcı annelikle bağlantılı belirli davranışlar için ayrıca ceza sorumluluğu öngörür. Dolayısıyla risk yalnızca bir kliniğin başvuruyu kabul edip etmemesine veya amaçlanan ebeveynlerin ödeme sözü vermesine bağlı değildir. Ülkesel sınır da aynı derecede önemlidir: bu, FBiH kanunudur; Bosna-Hersek’in tüm bölgelerinde geçerli hukukun eksiksiz açıklaması değildir. Herhangi bir adım atmadan önce ilgili işlemlerin nerede gerçekleşeceği belirlenmeli ve o bölgenin hukuku hakkında görüş alınmalıdır.

1. Ülkesel ayrım neden önemlidir?

Bosna-Hersek’in anayasal yapısı merkezi olmayan bir düzene dayanır. Parlamenter Meclise göre ülke, Bosna-Hersek Federasyonu ve Republika Srpska olmak üzere iki Entiteden oluşur; Brčko Bölgesi ise özel statüye sahiptir. FBiH kanunu da tıbbi yardımlı üremeyi Federasyon topraklarında düzenlediğini açıkça belirtir (madde 1). Bu, konunun başlangıç noktasıdır: Federasyon kuralı, ülkedeki her yerde otomatik olarak geçerli tek bir taşıyıcı annelik kanunu gibi sunulmamalıdır. Kural, kendi ülkesel kapsamı içinde bağlayıcıdır; ancak yalnızca bu metne dayanarak Republika Srpska veya Brčko Bölgesi’ndeki kurallar belirlenemez. Tedavi planlayan, belge imzalayan, taşıyıcı anne arayan veya doğumu organize eden kişi, yalnızca ülkenin adına güvenmek yerine önce yerleri ve katılımcıların rollerini haritalandırmalıdır.

2. Hangi hukuki metin uygulanır?

Kullanılan birincil kaynak, Bosna-Hersek Federasyonu Resmî Gazetesi’nin 59/18 sayısında yayımlanan, biyomedikal yardımlı döllenmeyle kısırlığın tedavisine ilişkin Federasyon Kanunu ve 44/22 sayısında yayımlanan 2022 değişiklikleridir. Federal Sağlık Bakanlığının resmî mevzuat sayfasında hem 2018 kanunu hem de 2022 değişiklik kanunu listelenmiştir. İncelenen değişiklik metni Komisyonun çalışması, finansman koşulları ve finansman yöntemine ilişkin hükümleri değiştirir (20, 29 ve 59. maddeler); taşıyıcı annelikle ilgili 45 ve 63. maddeleri değiştirmez. Metnin doğrulanmasında Federal Teftiş İşleri İdaresinin 59/18 ve 44/22 sayılarıyla tanımlanan birleştirilmiş metni de kullanılmıştır. Birincil kaynakların kontrol edilmesi, mahkemelerin her olası olayı karara bağladığı anlamına gelmez. Somut bir olayda metne güvenmeden önce avukat, Resmî Gazete’deki güncel durumu ve daha sonraki değişiklikleri doğrulamalıdır.

3. Madde 45: taşıyıcı annelik hizmetini aramak veya sunmak

45. maddenin birinci fıkrası, başka bir kişi için çocuğun taşınması ve doğurulması hizmetini aramayı veya sunmayı yasaklar. Yasak, kamuya açık ilanları ve hizmeti aramanın ya da sunmanın “herhangi başka bir yolunu” kapsar. Bu nedenle belirli bir reklam platformundaki ilan yasağından daha geniştir: özel bir başvuru, aracının mesajı veya başka bir anlaşma, içeriği itibarıyla hizmetin aranması ya da sunulması anlamına geliyorsa hukuki inceleme gerektirebilir. Kanun, anlaşmanın gizli tutulması ve kamuya açık ilan verilmemesi nedeniyle güvenli bir istisna yaratmaz. Bununla birlikte belirli bir mesajın veya davranışın kanuni unsurları karşılayıp karşılamadığı olgulara bağlıdır; aile kurma konusundaki her konuşma suç olarak nitelendirilmemelidir. İletişimin tam metnini saklayın ve içeriğini, amacını, katılımcılarını ve gerçekleştiği yeri yerel bir avukata inceletin.

4. Madde 45: tedaviyi düzenlemek ve sözleşmenin hükümsüzlüğü

45. maddenin ikinci fıkrası, başka kişiler için çocuk doğurmak ve yardımcı üreme tedavisi sonrasında doğan çocuğu onlara teslim etmek amacıyla biyomedikal yardımlı döllenme üzerinde anlaşmayı veya bu işlemi gerçekleştirmeyi yasaklar. Üçüncü fıkra, başka bir kişi için çocuk taşımaya ve yardımcı üreme sonrası doğan çocuğun teslimine ilişkin sözleşme, anlaşma ve diğer hukuki işlemlerin ücret karşılığında veya ücretsiz olarak yapılmasına bakılmaksızın hükümsüz olduğunu belirtir. Bu nedenle ücret alınmaması, “özgeci” taşıyıcı annelik için hukuka uygun bir yol oluşturmaz. İmza, noter onayı veya özenli sözleşme yazımı da kanuni hükümsüzlüğü gidermez. Giderlerin iadesi, gizlilik veya uyuşmazlık çözümü hükümleri, işlem 45. madde kapsamındaysa temel işlemi geçerli kılmaz. Ayrı ödemelerin veya yan sözleşmelerin sonuçları metne ve olgulara bağlı olabilir; bunlar otomatik olarak hukuka uygun kabul edilmemeli, ayrıca incelenmelidir.

5. Madde 63: belirli taşıyıcı annelik davranışları için ceza sorumluluğu

63. maddenin 1. fıkrası, doğumdan sonra çocuğu üçüncü bir kişiye teslim etmeyi amaçlayan bir kadını biyomedikal yardımcı üreme işlemine dahil eden kişi için, ödeme veya maddi ya da manevi herhangi bir menfaat bulunup bulunmadığına bakılmaksızın, üç yıldan on yıla kadar hapis cezası öngörür. Hüküm, taşıyıcı annelik hizmetlerini, teklifi kadının kendisi veya başka bir kişi yapmış olsun, ödeme ya da maddi veya manevi menfaat karşılığında veya bunlar olmaksızın sunan kişiyi de kapsar. Düzenleme yalnızca ticari aracılarla sınırlı değildir. Suçun yasal unsurları belirleyicidir: soruşturma makamları ve mahkemeler, kanunda tanımlanan davranışı ve her kişinin rolü ile kastına ilişkin delilleri değerlendirmelidir. Bu madde tek başına belirli bir amaçlanan ebeveynin, taşıyıcı annenin, hekimin, aracının veya başka bir katılımcının mutlaka suçlanacağını ya da mahkûm edileceğini göstermez. Sonuç, olaylara, uygulanabilir ceza usulüne ve yetkili makamın değerlendirmesine bağlıdır.

6. Daha ağır cezalar ve bunların dikkatle açıklanması

63. madde, açıkça tanımlanan bazı koşullarda daha ağır sonuçlar öngörür. Fiil bir küçüğe karşı işlenmişse ikinci fıkra en az beş yıl hapis cezası belirler. Fiil, yardımcı üreme işlemlerine tabi tutulan kadında veya küçüğün bedeninde ağır yaralanmaya ya da sağlığının ciddi biçimde bozulmasına yol açarsa üçüncü fıkra beş yıldan on iki yıla kadar hapis cezası öngörür. Kadının veya küçüğün ölümü halinde dördüncü fıkra en az on yıl hapis cezası belirler. Beşinci fıkraya göre kişi bu suçları meslek veya faaliyet olarak işliyorsa ya da suç örgütlü grup tarafından işlenmişse en az beş yıl ceza öngörülür. Altıncı fıkra teşebbüsü de cezalandırır. Bunlar kanundaki ceza aralıklarıdır; tek bir olayın sonucuna ilişkin tahmin değildir. Süreci bilen bir avukat ilgili fıkrayı, suç unsurlarını, nedenselliği, delilleri ve genel ceza hukuku kurallarını değerlendirmelidir.

7. Ödeme, rıza veya akrabalık kuralı değiştirir mi?

45. maddenin üçüncü fıkrası ile 63. maddenin açık lafzı, ödemenin anlaşmayı kabul edilebilir kılan bir unsur sayılmasına izin vermez: 45. madde ilgili sözleşmeleri ücretli veya ücretsiz olmasına bakılmaksızın hükümsüz kılar; 63. madde de ödeme ve diğer maddi ya da manevi menfaatlerin yanı sıra bunların bulunmadığı davranışları kapsar. Kanun, taşıyıcı annenin akraba, arkadaş veya sevgi nedeniyle hareket eden biri olması sebebiyle istisna tanımaz. Özel bir anlaşmadan, kâr olmamasından, yabancı aracı kullanılmasından veya amaçlanan ebeveynlerle çocuk arasındaki genetik bağdan istisna çıkarılmamalıdır. Öte yandan akrabalık veya bir kişinin olayda yer alması tek başına suçun tüm unsurlarını kanıtlamaz. Özel hukuk yasağı ve ceza sorumluluğu bağlantılı ancak farklı sorulardır; her biri kendi hükmüne ve somut olgulara göre değerlendirilmelidir.

8. Ülkesel karar matrisi

Hangi hukuki sorunun sıradaki adımda yanıtlanması gerektiğini belirlemek için aşağıdaki tabloyu kullanın. Bu, ilk aşamada yetki alanını belirlemeye yarayan bir araçtır; tüm sınır ötesi olayların aynı sonucu doğuracağı iddiası değildir.

DurumKontrol edilen kaynağın ortaya koyduğuSonraki adım
FBiH’deki eylemlerMadde 1 kanunu Federasyon topraklarında uygular; 45 ve 63. maddeler yasağı ve suç tipini içerir.Somut eylemleri, rolleri, amacı ve delilleri FBiH avukatına inceletin.
Republika Srpska veya Brčko BölgesiFBiH kanunu tek başına bu bölgelerdeki kuralları belirlemez.Güncel birincil mevzuatı ve yetkili makamı ayrı ayrı kontrol edin.
Yurtdışında tedavi veya FBiH’de yalnızca ikamet/vatandaşlıkMadde 1 tek başına ülke dışı uygulamayı veya kanunlar ihtilafını çözmez.Yabancı sözleşmeye ya da tedaviye güvenmeden önce yazılı yetki alanı analizi alın.

9. Ebeveynlik, nüfus kaydı ve vatandaşlık ayrı konulardır

45. madde, tarif ettiği taşıyıcı annelik sözleşmelerini ve hukuki işlemleri hükümsüz kılar; ancak doğmuş bir çocukla ilgili her soruya tek başına yanıt vermez. İncelenen kanun; hukuki ebeveynlik, doğum kaydı, kayıt düzeltmesi, yabancı mahkeme kararının veya belgesinin tanınması, vatandaşlık, pasaport düzenlenmesi ya da bir ülkeden çıkış ve başka bir ülkeye giriş izni konularının ayrı analizinin yerini tutmaz. Bu konular aile hukuku, nüfus kayıt kuralları, vatandaşlık hukuku, milletlerarası özel hukuk, konsolosluk şartları ve doğum ya da ikamet yerinin hukukunu ilgilendirebilir. Yabancı doğum belgesinin otomatik olarak tanınacağını veya sözleşmenin hükümsüzlüğünün çocuğun hukuki durumunu tek başına çözeceğini varsaymayın. Çocuk doğmuşsa gecikmeden bireysel hukuki görüş alın ve çocuğun hukuki kimliğine, bakımına ve belgelerine öncelik verin.

10. İmzalamadan, ödeme yapmadan veya tedaviye başlamadan önce

Herhangi bir taahhütten önce yerleri ve rolleri yazılı olarak haritalandırın: taşıyıcı anne her tıbbi işlemi nerede yaptıracak; klinik ve aracılar nerede faaliyet gösteriyor; anlaşma nerede görüşülüp imzalanacak; ödeme nerede yapılacak; doğum nerede bekleniyor; amaçlanan ebeveynler ve çocuk nerede yaşayacak? Her katılımcının rolünü ve planın amacını belirleyin. Ardından FBiH hukukunda yetkin bir avukattan 45 ve 63. maddeleri özellikle incelemesini ve planlanan olguların hükümlerin kapsamına girip girmediğini değerlendirmesini isteyin. İlgili diğer her ülke veya bölge için ayrıca görüş alın. Sözleşmenin geçerliliği, ceza riski, ebeveynlik, nüfus kaydı ve seyahat belgelerini tek bir mesele gibi ele almak yerine ayrı ayrı değerlendiren yazılı görüş talep edin. Yalnızca klinik reklamına, ajans güvencesine, örnek sözleşmeye veya ilgili eylemin gerçekleşmeyeceği bir ülkenin hukukçusunun görüşüne güvenmeyin. Yazılı görüşte hangi olguların varsayıldığı ve hangi belgelerin incelendiği de açıkça belirtilmelidir.

11. Anlaşma süreci başlamışsa

Görüşmeler, ödemeler, embriyo transferi, gebelik veya doğum başlamışsa, belgeleri sonradan değiştirmenin durumu düzelteceğini varsaymayın. Yalnızca sözlü güvenceye dayanarak yeni adımlar atmaktan kaçının. Sözleşmeleri, mesajları, faturaları, tıbbi kayıtları ve ödeme belgelerini saklayın; belgeleri değiştirmeyin veya yok etmeyin ve kimsenin yaşananları yanlış anlatmasını istemeyin. Ceza hukuku risklerini ve acil özel hukuk, sağlık ve çocukla ilgili meseleleri değerlendirebilecek bir avukattan gizli danışmanlık alın. Çocuk doğmuşsa veya doğum yakınsa öncelik güvenli bakım ile doğum kaydı ve seyahat belgeleri hakkında doğru danışmanlıktır; makamlara dayanağı olmayan açıklamalar yapmayın. Doğru sonraki adım, işlemlerin nerede gerçekleştiğine, katılımcılara, tedavi aşamasına ve daha önce düzenlenmiş yabancı karar veya belgelere bağlıdır.

12. Mevcut kaynaklar neyi ortaya koyuyor, neyi koymuyor?

Resmî birleştirilmiş metin, burada ele alınan 1., 45. ve 63. maddelerdeki kuralları destekler; ayrıca 60. maddede genel bir denetim hükmü içerir. 25 Ekim 2026 tarihinde yapılan kontrolde Federal Sağlık Bakanlığının resmî mevzuat sayfasında 2018 tarihli kanun ile 2022 değişikliği listeleniyordu; incelenen değişiklik metni 20., 29. ve 59. maddeleri değiştirir, ancak 45. veya 63. maddeleri değiştirmez. Bu rehber için hedefli bir içtihat araştırması yapılmadı; ilgili yayımlanmış bir karar bulunmadığı sonucuna varılmıyor. Kaynaklar, makamların her özel mesajı, yan ödemeyi, yurtdışındaki işlemi veya yabancı ebeveynlik belgesini nasıl değerlendireceğini de belirlemez. Bu sorular hedefli araştırma ve somut olaylara dayalı hukuki görüş gerektirir.

13. Güvenli sonraki adımlar

Bir hukukçuya danışmadan önce tarihleri içeren bir kronoloji hazırlayın; taslak veya imzalı sözleşmeyi, mesajları ve ilanları, aracıların şartlarını, klinikle yazışmaları ve tedavi kayıtlarını, ödeme veya masraf iadesi koşullarını ve makbuzları, varsa yabancı doğum, nüfus kayıt veya mahkeme belgelerini toplayın. Her adımın nerede ve ne zaman gerçekleştiğini ya da planlandığını ve kim tarafından yapıldığını kaydedin; belgeleri değiştirmeyin veya silmeyin. FBiH hukukunu bilen bir avukattan 45. maddeyi (hizmet arama veya sunma, tedaviyi kararlaştırma ya da uygulama ve sözleşmenin hükümsüzlüğü) 63. maddeden (suçun unsurları ve her katılımcının olası sorumluluğu) ayrı değerlendirmesini isteyin. Republika Srpska, Brčko Bölgesi ve ilgili her yabancı ülkenin hukuku için ayrıca görüş alın. Çocuk doğmuşsa veya doğum yakınsa güvenli bakımı önceliklendirin; soybağı, nüfus kaydı, vatandaşlık, pasaport ve seyahat konularını ayrıca sorun. Bir kliniğin olağan yardımcı üreme için lisanslı olması, taşıyıcı annelik hizmeti sunmasına izin vermez.

14. Sonuç

Doğrulanan ülkesel kural dar kapsamlı ama önemlidir: FBiH kanunu Federasyon içinde uygulanır, taşıyıcı annelik anlaşmalarını açıkça yasaklar, tarif edilen sözleşmeleri ödeme olup olmamasına bakılmaksızın hükümsüz kılar ve belirli davranışları ciddi hapis cezalarıyla suç sayar. Pratik çözüm, aynı anlaşmaya başka ad vermek veya ücreti kaldırmak değildir. Önce hukuken önemli eylemlerin nerede gerçekleşeceğini belirleyin, 45 ve 63. maddeler hakkında görüş alın ve diğer her bölgenin hukukunu ve çocuğun hukuki statüsüne ilişkin belgeleri ayrıca değerlendirin. Sınır ötesi kapsam, yargı kararlarının yorumu ve belirli katılımcıların sorumluluğu uzman incelemesi gerektirir.

Birincil kaynaklar

Bu resmî metinler ve kurumsal sayfalar yukarıdaki sınırlı tespitleri destekler. Kapsamlı bir içtihat araştırması değildir ve somut olaya yönelik hukuki görüşün yerini tutmaz.

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar