Portekiz’de taşıyıcı annelik: hukuki çerçeve, yasaklar ve güncel durum
Kısa yanıt: kanun bir model öngörüyor, ancak resmî kaynaklara göre taşıyıcı annelik şu anda yasal değil
21 Ekim 2026 itibarıyla en doğru açıklama, Portekiz mevzuatının istisnai, ücretsiz ve sınırlı bir gebelik taşıyıcılığı modelini öngördüğü, ancak şu anda hukuken kullanılabilir bir başvuru yolunun bulunmadığıdır. 16 Aralık 2021 tarihli 90/2021 sayılı Kanun, tıbben yardımcı üremeyi düzenleyen 32/2006 sayılı Kanun’u değiştirmiş ve 1 Ocak 2022’de yürürlüğe girmiştir. CNPMA’nın (Conselho Nacional de Procriação Medicamente Assistida) kamuya açık bilgi sayfası, hükûmetin uygulama düzenlemesinin hâlâ beklendiğini belirtir; 2027 faaliyet planı da sözleşmelerin onayını düzenlemenin çıkarılması şartına bağlamaktadır. Ayrıca gov.pt’deki resmî hükûmet rehberi, 11 Mayıs 2026’da güncellenmiş olup, Portekiz’de gebelik taşıyıcılığını düzenleyen bir hukuki çerçevenin şu anda bulunmadığını ve uygulamanın yasal olmadığını açıkça belirtir. Bu resmî kaynaklar birlikte değerlendirildiğinde başvuruların açık olduğu, CNPMA’nın başvuru kabul ettiği veya bir kliniğin yasal olarak sürece başlayabileceği sonucuna varılamaz. Bununla birlikte, mevzuatta hiçbir hüküm bulunmadığını söylemek de doğru değildir: kanun dar bir model öngörür, ancak resmî kaynaklara göre uygulama çerçevesi henüz yürürlükte değildir. Bu metin, uygulama doğrulanmadan harekete geçmenin risklerini açıklar; programa erişimi garanti etmez ve bireysel bir uyuşmazlığı karara bağlamaz.
Portekiz hukukuna ilişkin eski açıklamalar neden yanıltıcı olabilir
Yasal geçmiş, tarihsiz klinik sayfalarının ve eski ülke rehberlerinin neden ihtiyatla ele alınması gerektiğini gösterir. 25/2016 sayılı Kanun, 32/2006 sayılı Kanun’u değiştirerek gebelik taşıyıcılığına sınırlı erişim getirmişti. Portekiz Anayasa Mahkemesi 225/2018 sayılı kararında önceki rejimin bazı hükümlerini, ön izin ile rıza, soybağı ve gizliliğin hukuki sonuçlarına ilişkin kurallar dâhil, anayasaya aykırı buldu. Karar, yardımcı üremenin her türünü hukuka aykırı kılmadı; taşıyıcı annelik rejiminin belirli unsurlarını ve bağlantılı kuralları geçersiz kıldı. 90/2021 sayılı Kanun daha sonra tıbbi eşiği, rızanın geri alınmasını ve yazılı sözleşmeyi içeren temel hükümleri yeniden düzenledi. Hükûmet 2022’de uygulama kurallarını hazırlamak üzere bir komisyon atadı; ancak CNPMA’nın sonraki bilgileri ve 2027 planı düzenlemeyi hâlâ beklemede veya koşullu göstermektedir. Bu nedenle yalnızca 2016 yasasına, eski bir izne, taslak kararnameye, komisyon atamasına veya klinik reklamına dayanan bilgiler güncel durumu kanıtlamaz. Taslak veya takvim, yayımlanmış ve yürürlükte bir düzenleme değildir. Bir değişikliğe güvenmeden önce Diário da República’daki nihai düzenlemeyi ve CNPMA’nın güncel talimatlarını kontrol edin.
Yasal model neye izin verir ve sınırları nelerdir
90/2021 sayılı Kanun’la değiştirilen 32/2006 sayılı Kanun’un 8. maddesi, serbest bir taşıyıcı annelik piyasası değil, dar kapsamlı bir gebelik taşıyıcılığı modeli öngörür. Anlaşma yalnızca istisnai ve ücretsiz olarak; amaçlanan annenin rahminin bulunmaması, rahimde yaralanma veya hastalık olması ya da gebeliği mutlak ve kalıcı biçimde engelleyen başka bir klinik durum bulunması hâlinde öngörülür. Dolayısıyla tıbbi gerekçe, gebeliği taşımak istememekten daha fazlasını gerektirir; metin kalıcı klinik imkânsızlığa işaret eder. Taşıyıcı annenin daha önce anne olmuş olması tercih edilir, ancak bu kesin ve istisnasız bir koşul değil, somut olayın koşullarına göre esnetilebilen bir tercihtir. İşlem tıbben yardımcı üreme tekniklerini kullanmalıdır. Kullanılan gametlerden en az biri yararlanıcılardan birine ait olmalı; taşıyıcı anne katıldığı belirli işlemde hiçbir durumda yumurta donörü olamaz. Bu nedenle taşıyıcı annenin kendi yumurtasının kullanıldığı geleneksel model bu yasal çerçeveye girmez. Gerekli tıbbi kanıtlar ve ayrıntılı kabul ölçütleri uygulama düzenlemesine göre doğrulanmalıdır; kanunun genel ifadesi belirli bir başvuru sahibinin uygun olduğuna dair garanti değildir.
Ticari ve ticari olmayan modellerin karşılaştırması
Kanunda ilke olarak öngörülen model ile bugün fiilen uygulanabilecek model arasındaki fark belirleyicidir. Tablo, bugün bir programın başlatılabileceğini garanti etmeden kanun metnini özetler.
| Model | Kanunun söylediği | Pratik durum |
|---|---|---|
| Ticari / ücretli | Çocuğu taşıma karşılığında ödeme yasaktır; ücretli anlaşmalar ve bağlantılı bazı davranışlar cezalandırılır. | Portekiz’de hukuka uygun bir seçenek olarak görülmemelidir. |
| Altruistik / ücretsiz | Tanımlı klinik gerekçeler, yasal güvenceler ve CNPMA ön izniyle yalnızca istisnai olarak öngörülür. | Resmî gov.pt rehberi, uygulama düzenlemesi bulunmadığı için uygulamanın yasal olmadığını belirtiyor; CNPMA da düzenlemenin hâlâ beklendiğini bildiriyor. |
| Özel veya sınır ötesi anlaşma | Özel sözleşme veya yabancı kliniğin onayı Portekiz şartlarının yerini tutmaz ve başka ülkedeki ebeveynliği çözmez. | Para veya tedavi taahhüdünden önce Portekiz ve hedef ülke hukuku için ayrı danışmanlık alın. |
Giderler, ücret ve ekonomik bağımlılık
Yasal model ücretsizdir. 8. madde, çocuğu taşıması karşılığında yararlanıcıların taşıyıcı anneye para ödemesini veya mal bağışlamasını yasaklar; yalnızca sağlık takibinden doğan gerçek giderler ve ulaşım, uygun belgelerle kanıtlanırsa istisnadır. Bu dar istisna ücret, gelir kaybı tazminatı, prim, hediye, götürü ödeme veya gebelik karşılığında başka bir menfaat hakkı yaratmaz. Ödemenin “gider”, “yardım”, “hediye” ya da “geri ödeme” olarak adlandırılması tek başına belirleyici değildir; amaç, niteliği, tutarı ve belgeler önemlidir. Fatura, makbuz, tıbbi kayıt ve açık hesap dökümü saklayın; ödeme yapmadan önce Portekizli bir avukata danışın. Taraflar arasında iş ilişkisi veya hizmet ilişkisi dâhil ekonomik bağımlılık varsa da anlaşma yapılamaz. Bu, taşıyıcı anne amaçlanan ebeveynin veya aracının çalışanı, yüklenicisi ya da mali açıdan kontrol ettiği bir kişi olduğunda önemlidir. Kanun bazı aracılık ve tanıtım faaliyetlerini, ayrıca sözleşmeden veya tanıtımından elde edilen ekonomik menfaati cezalandırır. Paranın ajans, akraba veya üçüncü kişi üzerinden aktarılması ödemeyi kendiliğinden hukuka uygun hâle getirmez.
Ön izin ve yasada öngörülen belgeler
Kanun, süreci denetleyen CNPMA’dan önceden izin alınmasını gerektirir. İzin öncesinde Ordem dos Médicos ve Ordem dos Psicólogos’un görüşleri alınmalıdır. Başvuru, yararlanıcılar ve taşıyıcı anne tarafından birlikte imzalanmalı ve CNPMA’nın sağlayacağı form kullanılmalıdır. 8. madde şu belgeleri sayar: tarafların kimlikleri; sözleşme şartlarını kabul ettiklerine dair beyan; tedaviyi yapacak yardımcı üreme merkezinden, klinik koşulun ve gamet kuralının karşılandığını gösteren tıbbi belgeler; merkez yöneticisinin tedaviyi merkezde gerçekleştirmeyi kabul ettiğine dair beyanı. Yardımcı üreme teknikleri 32/2006 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca bu amaç için açıkça yetkilendirilmiş kamu veya özel merkezde uygulanmalıdır. Bunlar kanunun öngördüğü yolu anlatır; uygulama düzenlemesi eksikken formun, başvuruların ve izinlerin fiilen işlediğini kanıtlamaz. Kapora ödemeden, tedavi planlamadan veya sözleşme imzalamadan önce CNPMA’dan ve merkezden güncel duruma ilişkin yazılı teyit isteyin. Olağan klinik ruhsatı veya gayriresmî e-posta taşıyıcı annelik izninin yerine geçmez.
Yazılı sözleşme, rıza ve taşıyıcı annenin hakları
Öngörülen sözleşme yazılı, tarafların özgür iradesiyle yapılmış ve CNPMA gözetiminde olmalıdır. Sözleşme; tıbbi talimatlar ve gebelik takibi için gerekli tetkikler, doğum uzmanı/doğum türü/doğum yeri kararlarına taşıyıcı annenin katılımı, doğumdan önce ve sonra psikolojik destek, tanı testleri ve seyahat hakları, klinik tekniklerin riskleri, taşıyıcı anne veya fetüsle ilgili sağlık komplikasyonları, yürürlükteki hukuka uygun gebelik sonlandırma, başarısız deneme sayısı, rızanın geri alınması veya sözleşmenin sona ermesi, ücretsiz olma ve sınırlı gider istisnası, sağlık sigortası ve uyuşmazlık çözümünü düzenlemelidir. Sözleşme, 32/2006 sayılı Kanun’un 13-A ve 13-B maddelerindeki haklar dâhil taşıyıcı annenin haklarını ihlal eden hükümler içeremez. Bu, bedensel özerklikten vazgeçildiği veya belirli bir tıbbi kararın zorunlu kılınabileceği anlamına gelmez. Kanun metnine göre taşıyıcı anne, çocuğun doğum kaydı yapılıncaya kadar rızasını serbestçe geri alabilir. Çocuğun yararlanıcıların çocuğu sayılmasına ilişkin hüküm rıza kuralına tabidir. Bu nedenle ebeveynlik, embriyo transferinde veya doğumda geri dönülmez biçimde kesinleşmiş gibi sunulmamalıdır; belirli bir kayıt sonucu güncel Portekiz hukuku danışmanlığı olmadan vaat edilmemelidir.
Ceza riski: kanunda açıkça yaptırıma bağlanan davranışlar
32/2006 sayılı Kanun’un 39. maddesi belirli cezalar öngörür. Ayrıca 34. madde, taşıyıcı annelikte kullanılanlar dâhil tıbben yardımcı üreme tekniklerini yetkili bir merkez dışında uygulayanlar için üç yıla kadar hapis cezası öngörür. Ücretli anlaşma yapan yararlanıcı iki yıla kadar hapis veya 240 güne kadar para cezasıyla; ücretli anlaşma yapan taşıyıcı anne 240 güne kadar para cezasıyla karşılaşabilir. 8. maddenin 2, 4, 5, 7 ve 8. fıkralarında sayılan durumların dışında ücretsiz anlaşma yapan yararlanıcı bir yıla kadar hapis veya 120 güne kadar para cezası; taşıyıcı anne 120 güne kadar para cezası alabilir. İzin verilen durumlar dışında anlaşmayı teşvik etmek iki yıla kadar hapisle cezalandırılabilir. Herhangi bir kişi, hangi koşulda olursa olsun, anlaşmadan veya tanıtımından ekonomik menfaat elde ederse beş yıla kadar hapis riski vardır; teşebbüs de cezalandırılır. Bunlar kanundaki üst sınırlardır, somut davada verilecek cezanın tahmini değildir. Gün para cezaları ilgili ceza hukuku kuralları ve olayın koşulları uygulanmadan sabit bir avro tutarına çevrilemez. Ücretli ve yasal kapsam dışındaki anlaşmalar, aracılar için de ciddi risk taşır. Resmî hükümet rehberi, uygulama düzenlemesi bulunmadığı sürece uygulamanın şu anda yasal olmadığını belirttiğinden, özel ve ücretsiz bir anlaşmanın yalnızca ücret alınmadığı için güvenli olduğunu varsaymayın. Somut olayda suç unsurlarının uygulanmasını Portekiz ceza hukuku uzmanı değerlendirmelidir.
Yabancı katılımcılar, ebeveynlik ve sonraki adımlar
90/2021 sayılı Kanun, Portekiz vatandaşlarına ve Portekiz’de sürekli ikamet eden yabancılara uygulandığını belirtir. Bu, kapsam hükmüdür; belirli bir anlaşmaya kimlerin kabul edileceğinin eksiksiz listesi değildir. Portekiz’de ikamet etmeyen yabancı amaçlanan ebeveynin durumunu tek başına çözmez ve ikamet eden kişinin tüm tıbbi, sözleşmesel ve izin koşullarını karşıladığını garanti etmez. Genel yardımcı üreme erişimi de otomatik olarak taşıyıcı anneliğe erişim sağlamaz. Ebeveynlik, doğum kaydı, vatandaşlık, pasaport ve Portekiz’den çıkış izni ayrı hukuki meselelerdir. Portekiz hukukunun yararlanıcılar lehine ebeveynlik öngörmesi, çocuğa kendiliğinden vatandaşlık kazandırmaz veya başka bir devleti ebeveyn-çocuk ilişkisini tanımaya zorlamaz. Başka bir ülkeyle bağlantı varsa o ülkenin kanunlar ihtilafı kuralları, tanıma uygulaması, konsolosluk belgeleri ve seyahat şartları için ayrı danışmanlık alın. Güvenli adımlar: CNPMA’ya düzenlemenin yayımlanıp yayımlanmadığını ve başvuru kabul edilip edilmediğini yazılı sorun; yürürlükteki kanun ve sonraki Diário da República işlemlerini Portekizli avukata doğrulatın; gebeliği taşımanın mutlak ve kalıcı imkânsızlığına ilişkin uzman raporu alın; merkezin yetkisini kontrol edin; sözleşme veya ödeme öncesinde taşıyıcı anne ve amaçlanan ebeveynler için bağımsız hukuki danışmanlık sağlayın; ebeveynlik, doğum kaydı ve sınır ötesi belgeleri ayrı planlayın. Resmî hükûmet rehberi, uygulama düzenlemesi bulunmadığı sürece uygulamanın şu anda yasal olmadığını belirttiğinden, program kaporası ödemeyin ve Portekiz'in şu anda erişilebilir bir seçenek olduğunu söyleyen aracılara güvenmeyin.
Resmî kaynaklar
- 32/2006 sayılı Kanun’un birleştirilmiş metni, özellikle 5, 8 ve 39. maddeler (Diário da República)
- 16 Aralık 2021 tarihli 90/2021 sayılı Kanun (Diário da República)
- CNPMA kamu bilgi sayfası: Gestação de substituição
- CNPMA, 2027 Faaliyet Planı (resmî PDF)
- Portekiz Anayasa Mahkemesi, 225/2018 sayılı karar
- Düzenleme komisyonunu atayan 3302/2022 sayılı karar
- gov.pt — Nascimento, adoção e gestação de substituição em Portugal (updated 11 May 2026)








