Surogacja w Portugalii: ramy prawne, zakazy i aktualny stan
Krótka odpowiedź: ustawa przewiduje model, ale według źródeł urzędowych surogacja nie jest obecnie legalna
Na 21 października 2026 r. najtrafniejszy opis jest następujący: portugalskie przepisy przewidują wyjątkowy, nieodpłatny i ograniczony model surogacji ciążowej, ale obecnie nie ma prawnie dostępnej procedury. Ustawa nr 90/2021 z 16 grudnia 2021 r. zmieniła ustawę nr 32/2006 o medycznie wspomaganej prokreacji i weszła w życie 1 stycznia 2022 r. Publiczna strona CNPMA (Conselho Nacional de Procriação Medicamente Assistida) nadal informuje, że oczekuje się na rządowe przepisy wykonawcze; plan działalności na 2027 r. nadal uzależnia zatwierdzanie umów od przyjęcia regulacji. Ponadto oficjalny przewodnik rządowy gov.pt, zaktualizowany 11 maja 2026 r., wskazuje, że obecnie w Portugalii nie ma ram prawnych regulujących surogację i że praktyka ta nie jest legalna. Łącznie źródła te nie dowodzą, że procedura wnioskowa jest otwarta, CNPMA przyjmuje wnioski lub klinika może legalnie rozpocząć program. Nie byłoby jednak prawdą, że ustawa nie zawiera żadnych przepisów: przewiduje ograniczony model, lecz według źródeł urzędowych regulacja wykonawcza nie weszła jeszcze w życie. Artykuł wyjaśnia uchwalone przepisy i ryzyka przed potwierdzeniem ich wdrożenia; nie gwarantuje dostępu ani nie rozstrzyga indywidualnej sprawy.
Dlaczego starsze opisy prawa portugalskiego mogą wprowadzać w błąd
Historia ustawodawcza wyjaśnia, dlaczego do niedatowanych stron klinik i starszych przewodników po krajach należy podchodzić ostrożnie. Ustawa nr 25/2016 wprowadziła ograniczony dostęp do surogacji ciążowej, zmieniając ustawę nr 32/2006. W wyroku nr 225/2018 portugalski Trybunał Konstytucyjny uznał kilka elementów wcześniejszego systemu za niezgodne z konstytucją, w tym przepisy dotyczące uprzedniej zgody oraz skutków prawnych zgody, pochodzenia dziecka i poufności. Wyrok nie uczynił nielegalnymi wszystkich form wspomaganej prokreacji; unieważnił określone elementy systemu surogacji i związane z nimi reguły. Ustawa nr 90/2021 ponownie uregulowała kluczowe kwestie, w tym próg medyczny, cofnięcie zgody i pisemną umowę. W 2022 r. rząd powołał komisję przygotowującą przepisy wykonawcze, jednak późniejsze informacje CNPMA i plan na 2027 r. nadal wskazują, że regulacja jest oczekiwana lub warunkowa. Informacje oparte wyłącznie na ustawie z 2016 r., starej zgodzie, projekcie dekretu, powołaniu komisji lub reklamie kliniki nie potwierdzają aktualnego stanu. Projekt lub harmonogram nie jest opublikowanym i obowiązującym aktem. Przed powołaniem się na zmianę należy sprawdzić ostateczny akt w Diário da República oraz aktualne instrukcje CNPMA.
Co dopuszcza model ustawowy i jakie nakłada ograniczenia
Artykuł 8 ustawy nr 32/2006, zmienionej ustawą nr 90/2021, przewiduje wąski model surogacji ciążowej, a nie wolny rynek. Umowa jest dopuszczalna wyłącznie wyjątkowo i nieodpłatnie, gdy przyszła matka nie ma macicy, ma uraz lub chorobę macicy albo inną sytuację kliniczną, która bezwzględnie i trwale uniemożliwia jej zajście w ciążę. Podstawa medyczna musi więc wykraczać poza preferencję, by nie nosić ciąży; ustawa wskazuje na trwałą niemożność kliniczną. Preferuje się surogatkę, która wcześniej była matką, ale jest to preferencja, od której okoliczności konkretnej sprawy mogą uzasadniać odstępstwo, a nie bezwzględny warunek. Procedura musi wykorzystywać medycznie wspomaganą prokreację. Co najmniej jedna wykorzystana gameta musi pochodzić od jednego z beneficjentów, a surogatka nigdy nie może być dawczynią komórki jajowej użytej w konkretnej procedurze, w której uczestniczy. Tradycyjny model wykorzystujący własną komórkę jajową surogatki nie mieści się zatem w tych ramach. Dokładne dowody medyczne i szczegółowe kryteria dostępu należy potwierdzić na podstawie przepisów wykonawczych; ogólny opis ustawy nie gwarantuje kwalifikacji konkretnego wnioskodawcy.
Porównanie modelu komercyjnego i niekomercyjnego
Decydująca jest różnica między modelem przewidzianym w zasadzie w ustawie a modelem, który można dziś rzeczywiście wdrożyć. Tabela streszcza ustawę, ale nie gwarantuje, że program można obecnie rozpocząć.
| Model | Co stanowi ustawa | Stan praktyczny |
|---|---|---|
| Komercyjny / odpłatny | Płatność za donoszenie dziecka jest zakazana; ustawa przewiduje sankcje za umowy odpłatne i niektóre powiązane działania. | Nie traktować jako legalnej opcji w Portugalii. |
| Altruistyczny / nieodpłatny | Przewidziany wyłącznie wyjątkowo, przy określonych podstawach klinicznych, zabezpieczeniach ustawowych i uprzedniej zgodzie CNPMA. | Oficjalny przewodnik gov.pt wskazuje, że praktyka nie jest legalna z powodu braku przepisów wykonawczych; CNPMA również informuje, że regulacja nadal jest oczekiwana. |
| Umowa prywatna lub transgraniczna | Umowa prywatna lub zgoda zagranicznej kliniki nie zastępuje wymogów portugalskich ani nie rozstrzyga rodzicielstwa w innym państwie. | Przed zobowiązaniem finansowym lub leczeniem uzyskać odrębną poradę o prawie Portugalii i państwa docelowego. |
Wydatki, wynagrodzenie i zależność ekonomiczna
Model ustawowy jest nieodpłatny. Artykuł 8 zakazuje przekazywania surogatce przez beneficjentów pieniędzy lub darowizn w zamian za urodzenie dziecka, z wyjątkiem rzeczywistych kosztów opieki zdrowotnej, w tym transportu, odpowiednio udokumentowanych. To wąski wyjątek, a nie prawo do honorarium, rekompensaty utraconego dochodu, premii, prezentu, ryczałtu ani innej korzyści za ciążę. Sama etykieta „koszty”, „dodatek”, „prezent” lub „zwrot” nie rozstrzyga sprawy; znaczenie mają cel, charakter, wysokość i dokumenty. Należy zachować faktury, rachunki, dokumentację medyczną i przejrzyste rozliczenie oraz skonsultować się z portugalskim prawnikiem przed płatnością. Umowa jest również zakazana w razie zależności ekonomicznej między stronami, w tym stosunku pracy lub świadczenia usług. Ma to znaczenie, gdy surogatka jest pracownicą, wykonawczynią lub osobą finansowo kontrolowaną przez przyszłego rodzica albo pośrednika. Ustawa karze niektóre formy promowania umów, a szerzej także uzyskiwanie korzyści ekonomicznej z umowy lub jej promocji. Przekazanie pieniędzy przez agencję, krewnego lub osobę trzecią nie czyni płatności automatycznie legalną.
Uprzednia zgoda i dokumenty przewidziane w ustawie
Ustawa wymaga uprzedniej zgody CNPMA, który nadzoruje procedurę. Przed wydaniem zgody należy zasięgnąć opinii Ordem dos Médicos i Ordem dos Psicólogos. Ustawa przewiduje wspólny wniosek beneficjentów i surogatki na formularzu udostępnianym przez CNPMA. Artykuł 8 wymienia: dokumenty tożsamości beneficjentów i surogatki; akceptację warunków umowy; dokumentację medyczną ośrodka wspomaganej prokreacji, który wykona leczenie, potwierdzającą wymagany stan kliniczny i spełnienie zasady dotyczącej gamet; oraz oświadczenie dyrektora ośrodka o zgodzie na wykonanie tam leczenia. Techniki wspomaganej prokreacji mogą być wykonywane w publicznym lub prywatnym ośrodku wyraźnie upoważnionym do tego celu zgodnie z art. 5 ustawy nr 32/2006. Przepisy opisują przewidzianą drogę, ale nie dowodzą, że formularz, przyjmowanie wniosków i zgody działają, gdy brak regulacji wykonawczej. Przed wpłatą zaliczki, planowaniem leczenia lub podpisaniem umowy należy uzyskać pisemne potwierdzenie aktualnego stanu od CNPMA i ośrodka. Zwykłe zezwolenie dla kliniki lub nieformalny e-mail nie zastępują zgody na surogację.
Pisemna umowa, zgoda i prawa surogatki
Umowa musi być pisemna, dobrowolnie uzgodniona i nadzorowana przez CNPMA. Artykuł 8 wymaga postanowień m.in. o zaleceniach medycznych i niezbędnych badaniach; udziale surogatki w wyborze położnika, rodzaju porodu i miejsca narodzin; wsparciu psychologicznym przed porodem, w jego trakcie i po nim; prawach dotyczących badań diagnostycznych i podróży; informacji o technikach klinicznych i ryzyku zdrowotnym; powikłaniach dotyczących surogatki lub płodu; ewentualnym przerwaniu ciąży zgodnie z prawem; określonej liczbie nieudanych prób; cofnięciu zgody lub rozwiązaniu umowy; nieodpłatności i ograniczonych wydatkach; ubezpieczeniu zdrowotnym; oraz rozstrzyganiu sporów. Umowa nie może naruszać praw surogatki, w tym praw z art. 13-A i 13-B ustawy nr 32/2006. Nie można więc zrzec się autonomii cielesnej ani wymusić konkretnej decyzji medycznej. Zgodnie z tekstem ustawy surogatka może swobodnie cofnąć zgodę do czasu zarejestrowania urodzenia dziecka. Przepis uznający dziecko za dziecko beneficjentów podlega regule zgody. Pochodzenia prawnego dziecka nie należy zatem przedstawiać jako nieodwołalnie ustalonego już przy transferze zarodka lub porodzie; wynik rejestracji konkretnej sprawy wymaga aktualnej porady prawnej w Portugalii.
Ryzyko karne: zachowania wyraźnie sankcjonowane
Artykuł 39 ustawy nr 32/2006 przewiduje konkretne sankcje karne. Odrębnie art. 34 przewiduje karę pozbawienia wolności do trzech lat za stosowanie technik wspomaganej prokreacji, w tym wykorzystywanych w surogacji, poza upoważnionym ośrodkiem. Beneficjent zawierający odpłatną umowę może podlegać karze do dwóch lat pozbawienia wolności albo grzywnie do 240 stawek dziennych; surogatka przy umowie odpłatnej może podlegać grzywnie do 240 stawek. Beneficjent zawierający umowę nieodpłatną poza przypadkami z art. 8 ust. 2, 4, 5, 7 i 8 może podlegać karze do roku pozbawienia wolności albo grzywnie do 120 stawek; surogatka może podlegać grzywnie do 120 stawek. Promowanie umowy poza dozwolonymi przypadkami może być karane pozbawieniem wolności do dwóch lat. Każdy, kto w jakichkolwiek okolicznościach uzyskuje korzyść ekonomiczną z umowy lub jej promowania, może podlegać karze do pięciu lat pozbawienia wolności; karalne jest również usiłowanie. Są to ustawowe granice sankcji, a nie prognoza kary w konkretnej sprawie. Stawek dziennych nie należy przeliczać na stałą kwotę euro bez zastosowania odpowiednich reguł prawa karnego i uwzględnienia faktów. Umowy odpłatne i wykraczające poza ustawę niosą poważne ryzyko także dla pośredników. Ponieważ oficjalny przewodnik rządowy wskazuje, że praktyka nie jest obecnie legalna z powodu braku przepisów wykonawczych, prywatna nieodpłatna umowa nie staje się bezpieczna tylko dlatego, że nie przewiduje wynagrodzenia. Zastosowanie przepisów karnych do konkretnych faktów powinien ocenić portugalski specjalista prawa karnego.
Uczestnicy zagraniczni, pochodzenie prawne dziecka i dalsze kroki
Ustawa nr 90/2021 stanowi, że ma zastosowanie do obywateli Portugalii i cudzoziemców mających stałe miejsce zamieszkania w Portugalii. To przepis o zakresie stosowania, a nie pełna lista osób kwalifikujących się do konkretnej umowy. Sam nie rozstrzyga sytuacji zagranicznego przyszłego rodzica niebędącego rezydentem ani nie gwarantuje, że rezydent spełnia wymogi medyczne, umowne i autoryzacyjne. Ogólny dostęp do wspomaganej prokreacji nie oznacza automatycznie dostępu do surogacji. Pochodzenie prawne dziecka, rejestracja urodzenia, obywatelstwo, paszport i zgoda na wyjazd z Portugalii to odrębne kwestie prawne. Nawet jeśli prawo portugalskie przewiduje rodzicielstwo beneficjentów, nie nadaje to automatycznie dziecku obywatelstwa ani nie zobowiązuje innego państwa do uznania relacji rodzic-dziecko. Przy związku z innym państwem potrzebna jest odrębna porada dotycząca kolizji praw, uznawania, dokumentów konsularnych i podróży. Bezpieczne kroki: pisemnie zapytać CNPMA, czy regulacja została opublikowana i czy przyjmowane są wnioski; zlecić portugalskiemu prawnikowi sprawdzenie tekstu skonsolidowanego i późniejszych aktów; uzyskać specjalistyczne zaświadczenie medyczne o absolutnej i trwałej niemożności donoszenia ciąży; sprawdzić upoważnienie ośrodka; zapewnić niezależną poradę prawną surogatce i przyszłym rodzicom przed umową lub płatnością; oraz osobno zaplanować pochodzenie prawne dziecka, rejestrację urodzenia i dokumenty transgraniczne. Ponieważ oficjalny przewodnik rządowy wskazuje, że praktyka nie jest obecnie legalna z powodu braku przepisów wykonawczych, nie wpłacaj zaliczki ani nie polegaj na pośredniku twierdzącym, że Portugalia jest obecnie dostępnym kierunkiem.
Sprawdzone źródła urzędowe
- Tekst skonsolidowany ustawy nr 32/2006, zwłaszcza art. 5, 8 i 39 (Diário da República)
- Ustawa nr 90/2021 z 16 grudnia 2021 r. (Diário da República)
- Publiczna strona CNPMA: Gestação de substituição
- CNPMA, Plan działalności na 2027 r. (oficjalny PDF)
- Portugalski Trybunał Konstytucyjny, wyrok nr 225/2018
- Zarządzenie nr 3302/2022 powołujące komisję regulacyjną
- gov.pt — Nascimento, adoção e gestação de substituição em Portugal (updated 11 May 2026)








