Kanada · Przepisy regionalne

Biurko do analizy prawnej z dokumentami i mapami Ontario oraz Kanady

Macierzyństwo zastępcze w Ontario: rodzicielstwo, zgoda i prawo federalne

Prawo właściwe

Ontario nie tworzy odrębnego rynku komercyjnego macierzyństwa zastępczego. Równolegle stosuje się federalną Assisted Human Reproduction Act, która ogranicza wynagrodzenie i zwroty kosztów, oraz ontaryjską Children’s Law Reform Act, regulującą ustanie rodzicielstwa surogatki i nabycie statusu przez zamierzonych rodziców. Umowa, akt urodzenia i prawne rodzicielstwo nie są tożsame. Znaczenie mają data zawarcia umowy, niezależne porady prawne, sposób poczęcia, liczba przyszłych rodziców i zgoda po porodzie.

Prawo federalne reguluje wynagrodzenie, pośrednictwo i refundację kosztów w całej Kanadzie, lecz samo nie nadaje określonej osobie statusu rodzica dziecka urodzonego w Ontario. Status ten wynika z prawa prowincji, a rejestracja urodzenia jest odrębną procedurą administracyjną. Zgody medyczne i zasady kliniki nie dowodzą rodzicielstwa. Gdy miejsce zamieszkania, poród albo obywatelstwo wiążą sprawę z innym państwem lub prowincją, uznanie statusu poza Ontario należy sprawdzić przed leczeniem.

All Families Are Equal Act z 2016 r. zmieniła zasady rodzicielstwa w Ontario; odpowiednie przepisy dotyczące surogacji obowiązują od 1 stycznia 2017 r. według urzędowej historii zmian. Przy nowym przedsięwzięciu należy posługiwać się aktualną ustawą, nie dawnym wzorem umowy ani streszczeniem kliniki. Sprawy dotyczące wcześniejszych porodów lub umów wymagają oddzielnego zbadania przepisów przejściowych. Ten tekst obejmuje współcześnie planowane rozwiązania, nie rozstrzyga dawnych sporów.

Warunki przed poczęciem

Zgodnie z art. 10 surogatka i co najmniej jeden zamierzony rodzic muszą zawrzeć pisemną umowę przed poczęciem dziecka. Surogatka wyraża w niej wolę niebycia rodzicem, a pozostałe strony zamiar uzyskania rodzicielstwa. Sama nazwa umowy nie wystarczy bez odpowiedniego terminu i podpisów. Trzeba oznaczyć strony, ustalić daty i zachować podpisany egzemplarz. Umowy zawartej dopiero po poczęciu nie można uznać za spełniającą ten warunek. Przy wspomaganym rozrodzie art. 1(3) uznaje za dzień poczęcia dzień implantacji materiału rozrodczego lub zarodka u osoby rodzącej; może on różnić się od daty utworzenia zarodka w procedurze in vitro. Należy porównać dokumentację implantacji z datami podpisania umowy i uzyskania niezależnych porad prawnych.

Przed zawarciem umowy surogatka oraz każdy zamierzony rodzic muszą otrzymać niezależną poradę prawną. Wspólny pełnomocnik sporządzający dokument albo broszura kliniki nie zastępują tego wymogu. Należy zapewnić odrębne doradztwo kompetentnych prawników, ocenić konflikty interesów i zachować dowody czasu udzielenia porad. Brak porad wymaga analizy ewentualnej ścieżki sądowej, a nie założenia, że urząd rejestrujący go pominie.

Art. 10 dotyczy poczęcia za pomocą wspomaganego rozrodu oraz nie więcej niż czterech zamierzonych rodziców. Ustawa określa wspomagany rozród jako poczęcie inaczej niż przez stosunek płciowy. Naturalnego poczęcia nie wolno automatycznie przypisywać do uproszczonej ścieżki. Ponad czterech rodziców może rozważać drogę sądową z art. 11, jeżeli pozostałe wymogi są spełnione; nie ma automatycznego wyjątku dla piątej osoby. Skład rodziny należy ocenić przed rozpoczęciem procedur.

Sam art. 10 nie ustanawia powszechnego obowiązku więzi genetycznej każdego zamierzonego rodzica z dzieckiem, małżeństwa ani obywatelstwa kanadyjskiego. Nie zapewnia to jednak dostępu do kliniki, ubezpieczenia, opieki publicznej, statusu migracyjnego lub uznania za granicą. Umowy z dawcami oraz wspólne zamieszkanie nie zastępują pisemnej umowy przed poczęciem, niezależnych porad, wspomaganego rozrodu i zgody po porodzie. Nie należy mylić tej ścieżki z adopcją czy odrębną umową o rodzicielstwie.

Zgoda i rodzicielstwo przejściowe

Przy spełnieniu art. 10(2) i maksymalnie czterech zamierzonych rodzicach status zmienia się, gdy surogatka pisemnie zrzeka się uprawnienia do rodzicielstwa na rzecz tych osób. Zgody nie wolno udzielić, zanim dziecko ukończy siedem dni. Obietnica sprzed poczęcia, formularz podpisany bezpośrednio po porodzie czy wypis ze szpitala nie zastępują późniejszego oświadczenia. Rodzicielstwo bez orzeczenia sądu można przyjąć dopiero po spełnieniu wszystkich przesłanek i uzyskaniu ważnej zgody.

Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, art. 10(5) przyznaje surogatce i zamierzonym rodzicom wspólne prawa oraz obowiązki rodzicielskie od urodzenia do ukończenia przez dziecko siedmiu dni. Ustalenia umowne co do tych praw po tym okresie nie mają skutku prawnego. Trzeba wcześniej uzgodnić komunikację ze szpitalem, zakres upoważnień i dostęp do informacji, ale nie twierdzić, że przy porodzie umowa automatycznie pozbawiła kobietę statusu rodzica. Zgody medyczne podlegają odrębnej ocenie. Upływ ustawowych siedmiu dni wyraźnie przewidzianych wspólnych obowiązków sam w sobie nie przenosi prawnego rodzicielstwa. Jeśli zgoda się opóźnia, należy osobno ustalić uprawnienia do decyzji i opieki w tym okresie, zamiast zakładać, że rozstrzyga o nich umowa.

Art. 10(9) stwierdza, że umowa surogacyjna nie podlega przymusowemu wykonaniu, lecz może dowodzić zamiaru zamierzonych rodziców uzyskania rodzicielstwa i zamiaru surogatki niebycia rodzicem. Nie można więc wymusić umową zrzeczenia się rodzicielstwa ani określonych decyzji medycznych. Starannie sporządzony dokument nadal ma znaczenie dowodowe w razie sporu. Nie uchyla jednak wymogu zgody po porodzie ani uprawnień sądu.

Kiedy potrzebny jest sąd

Jeżeli surogatka odmawia zgody, zmarła, nie może jej udzielić albo nie można jej odnaleźć mimo rozsądnych starań, każda strona umowy może wystąpić do Family Court lub Superior Court of Justice o ustalenie rodzicielstwa na podstawie art. 10(6)–(8). Sąd może orzec zgodnie z żądaniem albo inaczej, kierując się przede wszystkim dobrem dziecka. Należy zachować dowody kontaktów, kwestie zdrowotne, dokumentację zgody i umowę; tryb oraz środki tymczasowe ustala prawnik.

Jeśli zamierzonych rodziców jest ponad czterech, lecz pozostałe warunki art. 10(2) są spełnione, art. 11 przewiduje wniosek do sądu po urodzeniu. Zasadniczo nie składa się go po pierwszych urodzinach dziecka, chyba że sąd postanowi inaczej. Do wydania orzeczenia wspólne prawa i obowiązki surogatki i rodziców obowiązują, o ile umowa nie stanowi inaczej. Wyłączenie jej rodzicielstwa zwykle wymaga pisemnej zgody po porodzie; sąd może odstąpić od niej w okolicznościach art. 10(6). Innych wymogów nie wolno pomijać. W odróżnieniu od art. 10(4), art. 11(5) wymaga pisemnej zgody po urodzeniu, ale sam nie przewiduje wprost siedmiodniowego okresu oczekiwania. Nie należy przenosić reguły pozasądowej na drogę sądową.

Ogólna kompetencja sądu do ustalania rodzicielstwa z art. 13 może mieć znaczenie w nietypowych sprawach, ale nie naprawia automatycznie braku wymogu z art. 10. Jeżeli deklaracja prowadziłaby do uznania więcej niż dwojga rodziców albo dodawała obok rodzica, który urodził dziecko, osobę niebędącą rodzicem na podstawie art. 7–9, art. 13(4)–(5) nakłada dodatkowe warunki: wniosek należy złożyć przed pierwszymi urodzinami dziecka, chyba że sąd postanowi inaczej; każda inna osoba będąca rodzicem musi być stroną; trzeba wykazać, że właściwe osoby zamierzały być wspólnie rodzicami przed poczęciem; a deklaracja musi służyć dobru dziecka. Prawnik powinien ocenić strony, doręczenia, dowody, wcześniejsze orzeczenia i potrzebę zabezpieczenia. Po wydaniu deklaracji należy sprawdzić, jak złożyć ją u Registrar General oraz jak uzupełnić lub poprawić rejestr urodzenia. Art. 17.6.1 stanowi, że incydentalne ustalenie rodzicielstwa przez Ontario Court of Justice w sprawie należącej do jego właściwości nie jest deklaracją na podstawie części I. Nie zakładajcie, że zastępuje deklarację lub orzeczenie wymagane przez właściwą procedurę rejestracji; potwierdźcie to u Registrar General.

Zakazy federalne i dokumentowanie kosztów

Federalny art. 6 zakazuje zapłaty, oferowania wynagrodzenia i reklamy odpłatnego macierzyństwa zastępczego oraz przyjmowania i przekazywania wynagrodzenia za organizowanie usług surogatki. Ontaryjskie przepisy o rodzicielstwie nie ustanawiają wyjątku. Stałego honorarium, premii za urodzenie czy prowizji pośrednika nie można ukryć pod nazwą zwrotu kosztów. Rzeczywiste koszty niezależnej obsługi prawnej i świadczeń medycznych wymagają osobnej analizy i nie są automatycznie wynagrodzeniem za wyszukanie surogatki.

Art. 6(4) ustawy federalnej zakazuje nakłaniania do bycia surogatką lub wykonywania wspomagających procedur medycznych przy wiedzy albo podstawach do przypuszczenia, że kobieta nie ukończyła 21 lat. To dokładny zakres zakazu, nie pełny katalog klinicznych kryteriów wieku. Przed leczeniem należy udokumentować wiek i zweryfikować zasady kliniki. Ocena rodzicielstwa według prawa Ontario nie usuwa federalnego zakazu.

Art. 12 ustawy federalnej i rozporządzenie z 2019 r. pozwalają zwracać tylko rzeczywiście poniesione i prawnie dopuszczalne wydatki związane z surogacją. Art. 4 wymienia m.in. podróże, opiekę nad osobami zależnymi i zwierzętami, poradnictwo, usługi prawne, leki, produkty lub usługi zapewniane lub zalecane na piśmie przez osobę uprawnioną na mocy prawa prowincji do oceny, monitorowania i zapewniania opieki zdrowotnej kobiecie w okresie ciąży, porodu lub połogu, a także koszt uzyskania pisemnego zalecenia dotyczącego takich produktów lub usług, usługi położnej lub douli, żywność bez artykułów nieżywnościowych, odzież ciążową, telekomunikację, ćwiczenia prenatalne, poród, ubezpieczenie i dokumentację. Sama kategoria nie uzasadnia dowolnej miesięcznej ryczałtowej płatności.

Federalny art. 12(2) zasadniczo wymaga rachunku przed refundacją, z ograniczonym wyjątkiem przewidzianym w rozporządzeniu dla przejazdów samochodem. Rozporządzenie wymaga datowanego i podpisanego oświadczenia określającego rodzaj, kwotę, datę i pozostałe wymagane szczegóły wydatku. Przy każdej refundacji płatnik wpisuje do oświadczenia zwróconą kwotę i datę zwrotu oraz je podpisuje. Dokumenty każdej refundacji trzeba przechowywać przez sześć lat od daty zwrotu. Przy przejeździe prywatnym samochodem wyjątek od rachunku obowiązuje tylko po spełnieniu warunków rozporządzenia; oświadczenie musi zawierać adresy początku i końca trasy oraz liczbę przejechanych kilometrów. Prowadźcie bezpieczny rejestr wydatków, nie żądając od surogatki zbędnych danych medycznych.

Zwrot utraconego dochodu z pracy w ciąży wymaga więcej niż wniosku o wypłatę. Art. 12(3) nakazuje pisemne zaświadczenie wykwalifikowanego lekarza, że kontynuowanie pracy może zagrozić zdrowiu surogatki, zarodka lub płodu, oraz spełnienie wymogów rozporządzenia i dokumentacyjnych. Rozporządzenie wymaga datowanego i podpisanego oświadczenia zawierającego imię i adres surogatki, daty okresu, w którym nie pracowała z przyczyny potwierdzonej medycznie, żądaną kwotę, potwierdzenie, że inny podmiot nie zrekompensował straty, oraz że informacje są prawdziwe i kompletne. Potrzebne są też dowody dochodu, który uzyskałaby, gdyby pracowała, i kopia zaświadczenia lekarskiego. Osoba dokonująca zwrotu wpisuje do oświadczenia zwróconą kwotę i datę oraz je podpisuje. Z góry ustalona pensja, stałe kieszonkowe czy nieudokumentowana gotówka nie spełniają automatycznie tych warunków. Przed płatnością trzeba zweryfikować rzeczywistą stratę i możliwość jej refundacji, odróżniając ją od zakazanego wynagrodzenia.

Rejestracja urodzenia i kolejne kroki

Ontario dopuszcza internetową rejestrację urodzenia dziecka z surogacji, ale przed rozpoczęciem potrzebne są prawidłowo sporządzone, podpisane i urzędowo poświadczone Statutory Declaration by Surrogate oraz Statutory Declaration by Intended Parents. Dokumenty wysyła się pocztą do Office of the Registrar General w Thunder Bay. Rozporządzenie wiąże je z trybem art. 10 bez orzeczenia. Rejestracja nie zastępuje zgody i nie przesądza uznania rodzicielstwa za granicą. W Ontario urodzenie należy co do zasady zarejestrować w ciągu 30 dni; przewidziano też procedury spóźnionej rejestracji. Trzeba odpowiednio wcześnie ustalić właściwą drogę, zamiast zakładać, że oczekiwanie na zgodę poporodową znosi termin.

Przygotujcie umowę podpisaną przed poczęciem, potwierdzenia niezależnej porady prawnej, dokumenty dotyczące metody poczęcia i dane urodzenia dziecka. W pozasądowej ścieżce z art. 10 pisemna rezygnacja surogatki nie może nastąpić przed ukończeniem przez dziecko siedmiu dni; na podstawie art. 11 zgoda musi zostać udzielona po porodzie, ale ustawa nie ustanawia wyraźnie takiego samego siedmiodniowego okresu oczekiwania. Do rejestracji w trybie art. 10 przygotujcie prawidłowo podpisane i poświadczone deklaracje ustawowe. Jeśli rodziców zamierzonych jest więcej niż czworo, konieczne jest postępowanie sądowe albo rejestracja jest nietypowa, przed złożeniem dokumentów potwierdźcie dokładny zestaw z Registrar General. Zachowajcie bezpieczną kopię każdego orzeczenia o rodzicielstwie i korzystajcie z aktualnych instrukcji ServiceOntario, a nie starych wzorów. Opublikowany adres pocztowy: Office of the Registrar General, 189 Red River Road, PO Box 4600, Thunder Bay, ON P7B 6L8.

Najpierw sprawdźcie plan surogacji i płatności pod kątem federalnych art. 6 i 12. Przed poczęciem ustalcie wszystkich zamierzonych rodziców, zapewnijcie każdej stronie niezależną poradę prawną i podpiszcie pisemną umowę zgodną z prawem Ontario. Potwierdźcie zastosowanie wspomaganego rozrodu i zachowajcie dokumenty wymagane przez klinikę i prawników. Zaplanujcie poród, zgody medyczne, przejściowe obowiązki i bezpieczne przechowywanie dokumentów. W pozasądowej ścieżce z art. 10 pisemna rezygnacja surogatki nie może nastąpić przed ukończeniem przez dziecko siedmiu dni; na podstawie art. 11 zgoda musi zostać udzielona po porodzie, ale ustawa nie ustanawia wyraźnie takiego samego siedmiodniowego okresu oczekiwania. Następnie ustalcie, czy stosuje się art. 10, czy potrzebny jest wniosek sądowy na podstawie art. 10(6) lub 11, a potem potwierdźcie i złóżcie właściwe dokumenty rejestracji prowincjonalnej.

Przykład: dwoje zamierzonych rodziców i surogatka podpisali umowę przed poczęciem, wszyscy otrzymali niezależne porady, zastosowano wspomagany rozród i nie naruszono federalnych zakazów płatności. W drugim dniu po porodzie sam kontrakt nie przenosi rodzicielstwa: siedmiodniowy warunek nadal nie jest spełniony. Po upływie siedmiu dni i ważnej pisemnej zgodzie surogatki art. 10 może uznać rodziców bez orzeczenia, o ile spełniono wszystkie warunki. Dokumenty rejestracyjne pozostają osobnym obowiązkiem; przykład pomija wątki międzynarodowe.

Przykłady, sprawy międzynarodowe i wnioski

Drugi przykład: pozostałe warunki są spełnione, lecz surogatka po porodzie odmawia pisemnej zgody. Nie wolno traktować umowy jak wyroku, przymuszać do podpisu ani składać oświadczeń, że zgoda została udzielona. Art. 10(6) pozwala wystąpić do sądu; dobro dziecka ma pierwszeństwo, a wynik może różnić się od początkowych oczekiwań stron. Dowody, doręczenia, opieka przejściowa i ewentualna pilna ochrona wymagają konsultacji. Nie ma gwarancji korzystnego rozstrzygnięcia.

Rodzicielstwo uznane w Ontario i prowincjonalny akt urodzenia nie dają automatycznie obywatelstwa Kanady, paszportu, prawa wjazdu ani uznania w innym państwie. Zamierzeni rodzice zza granicy muszą sprawdzić dokumenty genetyczne i dawców, transmisję obywatelstwa, zagraniczną rejestrację, apostille albo legalizację, dokument podróży i prawo kraju docelowego. Zależy to od odrębnego prawa federalnego, zagranicznego i czasem umów międzynarodowych; jest poza zakresem tego tekstu. Nie należy planować podróży dziecka na podstawie samego aktu Ontario.

Umowa i plan ustalenia rodzicielstwa nie zastępują świadomej zgody na leczenie ani nie dają prawa do kontrolowania ciąży, porodu czy przerwania ciąży. Niewykonalność umowy surogacyjnej szczególnie wyklucza obietnice przymusowych decyzji medycznych. Kliniki i szpitale mogą wymagać własnych zgód, badań i oceny etycznej, których tu nie analizowano. Trzeba ustalić, kto może otrzymywać dokumentację zdrowotną, jakie upoważnienia istnieją i jakie decyzje należą do pacjentki na mocy właściwego prawa medycznego.

Wstrzymajcie standardowe działania, gdy umowę podpisano po poczęciu, zabrakło niezależnej porady, poczęcie nastąpiło przez stosunek, surogatka może mieć mniej niż 21 lat, pośrednik żąda prowizji, płatności nie mają rachunków lub przypominają honorarium, po porodzie nie ma zgody, rodziców jest ponad czterech albo potrzebne jest uznanie zagraniczne. Każda okoliczność zmienia inny przepis i możliwe środki ochrony. Nie składajcie nieprawdziwych oświadczeń ani nie próbujcie naprawić problemu wpisem rejestracyjnym. Potrzebny jest prawnik Ontario i czasem specjalista federalny lub zagraniczny.

Odrębność Ontario polega na ustawowej możliwości uznania maksymalnie czterech zamierzonych rodziców bez orzeczenia sądowego po prawidłowej umowie sprzed poczęcia, niezależnych poradach, wspomaganym rozrodzie i pisemnej zgodzie surogatki nie wcześniej niż po siedmiu dniach od porodu. Prawo przewiduje też postępowanie sądowe w razie odmowy lub braku zdolności do zgody i dla ponad czterech rodziców. Równolegle obowiązują surowe federalne przepisy o niekomercyjnych płatnościach. Przed podjęciem nieodwracalnych kroków należy sprawdzić ustawę, dokumenty i procedurę rejestracji.

Oficjalne źródła prawa i administracji

  1. Ontario Children's Law Reform Act, Part I, ss. 6, 10–11, 13, 15–16
  2. All Families Are Equal Act, 2016 (Ontario), s. 1
  3. Ontario Regulation 1094 (Vital Statistics Act), registration of surrogacy births
  4. Ontario government, Register a birth (new baby)
  5. Federal Assisted Human Reproduction Act, s. 6
  6. Federal Assisted Human Reproduction Act, s. 12
  7. Federal Reimbursement Related to Assisted Human Reproduction Regulations, s. 4
  8. Federal Reimbursement Related to Assisted Human Reproduction Regulations, ss. 6–11

Ostatnia aktualizacja:

Autor: Khachatrian Razmik, LL.M.

Międzynarodowe usługi prawne w sprawach macierzyństwa zastępczego i pochodzenia dziecka — LEX SURROGACY, Lex Agency · Profil autora · Zasady redakcyjne