Sırbistan · Niyet sahibi ebeveynlerin uygunluğu

İki kişi masada kimliksizleştirilmiş belgeleri ve karar şemasını inceliyor; gerçek bir dosya veya kamu kurumu gösterilmiyor.
Editoryal illüstrasyondur; gerçek bir klinik, resmî belge veya olay göstermez.

Sırbistan’da taşıyıcı annelik: çocuğun ebeveyni olmayı planlayan kişilerin uygunluğu

Sırp hukuku, ülke içindeki taşıyıcı annelikle bağlantılı temel fiilleri yasaklar. Bu yasağın olağan yardımcı üreme tedavisine erişimden farkını ve işlem öncesinde nelerin doğrulanması gerektiğini öğrenin.

Kısa cevap

Kısa cevap: Sırp hukuku, çocuğun ebeveyni olmayı planlayan kişilerin Sırbistan’da taşıyıcı annelik düzenlemesi yaptırmaları için hukuka uygun bir yurt içi yol öngörmez. Kanun, çocuğun ebeveyni olmayı planlayan kişiler için vatandaşlık, ikamet veya aile durumuna göre ayrı uygunluk ölçütleri belirlemez; bunun yerine Biyomedikal Yardımlı Üreme Kanunu’nun 49. maddesinin 18. bendi, doğumdan sonra çocuğu üçüncü bir kişiye vermeyi amaçlayan bir kadının BMPO işlemine dâhil edilmesini, ödeme veya başka maddi ya da manevi menfaat olup olmadığına bakılmaksızın yasaklar. Taşıyıcı annelik hizmetlerinin sunulması da yasaktır. 66. madde, açıkça tanımladığı fiiller için cezai yaptırımlar öngörür. Yabancı pasaport, Sırbistan oturma izni, evlilik, evlilik dışı birliktelik veya kısırlık tanısı, Sırbistan’da taşıyıcı annelik için hukuka uygun bir istisna oluşturmaz. Bu sonuç Sırbistan’da yürütülen düzenlemelerle ilgilidir; yurt dışında yapılan bir düzenleme sonucunda doğan çocuğun tanınmasına ilişkin nihai bir değerlendirme değildir.

Uygulanacak hukuk kuralı

Sırbistan’ın Biyomedikal Yardımlı Üreme Kanunu (BMPO), yardımcı üreme işlemlerini ve bu işlemleri yapan sağlık kuruluşları ile meslek mensuplarını düzenler. Erişilebilir metin, kanunun Sırbistan Cumhuriyeti Resmî Gazetesi’nin 40/2017 ve 113/2017 sayılarında yayımlandığını ve bu konuya ilişkin olmayan ertelenmiş bir hüküm dışında 5 Mayıs 2017’de yürürlüğe girdiğini belirtir. Sırbistan İdare Mahkemesi de kanunu yürürlükteki düzenlemeler arasında listeler. Resmî hukuk bilgi sistemi sayfası bulunmuştur; açıklamalar kanunun bir metin kopyasına dayanmaktadır ve tam güncel resmî metinle karşılaştırılmalıdır.

Temel hüküm 49. maddenin 18. bendidir. Bu hüküm, doğumdan sonra çocuğu üçüncü bir kişiye vermeyi amaçlayan bir kadının BMPO işlemine dâhil edilmesini, ödeme veya başka maddi ya da manevi menfaat olup olmadığına bakılmaksızın yasaklar. Kadının kendisinin veya başka herhangi bir kişinin, ücretli ya da ücretsiz taşıyıcı annelik hizmeti sunması da yasaktır. Bu nedenle metin hem ücretli hem ücretsiz düzenlemeleri kapsar. Hüküm, çocuğun ebeveyni olmayı planlayan kişiler için ayrı bir uygunluk kategorisi oluşturmaz ve vatandaşlık, ikamet, evlilik, genetik bağ, tıbbi gereklilik veya “özgecil” etiketi temelinde Sırbistan’da taşıyıcı anneliğe izin veren bir istisna öngörmez. Özel bir sözleşme, klinik teklifi, acente paketi veya yabancı hukuka tabi bir sözleşme, Sırp hukukunca yasaklanan bir işlemi tek başına hukuka uygun hâle getiremez.

66. madde, tanımladığı suç için üç yıldan on yıla kadar hapis cezası öngörür: belirtilen niyetle bir kadını BMPO işlemine dahil etmek veya taşıyıcı annelik hizmeti sunmak. Suçun bir küçüğe karşı işlenmesi halinde ceza aralığı üç yıldan on iki yıla çıkar; aynı madde belirli ağır sonuçlar ve tekrarlanan ya da örgütlü davranışlar için daha ağır yaptırımlar da içerir. Bunlar kanuni ceza aralıklarıdır, belirli bir davada verilecek cezanın tahmini değildir. 66. madde, çocuk sahibi olmak isteyen herkesin otomatik olarak suçlu olduğunu söylemez; belirli kişinin davranışının suça girip girmediği Sırp ceza hukuku bakımından somut olayda değerlendirilmelidir. Ancak dokunulmazlık da varsayılmamalıdır: Sırbistan’daki olası bir düzenlemeyi organize etmeden, ilan etmeden, müzakere etmeden, ödeme yapmadan veya kolaylaştırmadan önce bağımsız hukuki görüş alın.

Kimler uygun? Durum tablosu

Aşağıdaki tablo, başvuranın statüsüne ilişkin soruyu doğrudan yanıtlar. Sırbistan’da yürütülecek taşıyıcı annelik bakımından her kategori için yanıt aynıdır: kişisel durum, kanuni yasağı ortadan kaldırmaz. Son sütun, bu sonucu olağan yardımcı üreme tedavisinden ve sınır ötesi soybağı tanıma meselesinden ayırır.

Başvuranın durumuSırbistan’da taşıyıcı annelik uygunluğuPratik sonuç
Yurt dışında yaşayan yabancı çocuğun ebeveyni olmayı planlayan kişiSırbistan’da ülke içi taşıyıcı annelik yolu yoktur.Yabancı vatandaşlık istisna yaratmaz. Yabancı programın tanınması ayrı bir sorudur.
Sırbistan’da yaşayan yabancı çocuğun ebeveyni olmayı planlayan kişiSırbistan’da ülke içi taşıyıcı annelik yolu yoktur.Oturma izni veya uzun süreli ikamet istisna yaratmaz. Olağan BMPO ayrıca değerlendirilmelidir.
Yurt dışında yaşayan Sırp vatandaşıSırbistan’da ülke içi taşıyıcı annelik yolu yoktur.Vatandaşlık yasağı değiştirmez. Yabancı program ayrı bir sınır ötesi inceleme gerektirir.
Evli kadın-erkek çiftTaşıyıcı annelik istisnası yoktur.Kadın gebeliği kendisi taşıyacak ve 25. madde şartları karşılanacaksa çift olağan BMPO’yu ayrıca değerlendirebilir.
Evli olmayan kadın-erkek çiftTaşıyıcı annelik istisnası yoktur.25. madde, şartları karşılayan evli olmayan partnerleri olağan BMPO kapsamında ele alır; bu, taşıyıcı annelik yolu değildir.
Yalnız yaşayan yetişkin kadınTaşıyıcı annelik yolu yoktur.25. madde, gebeliği kendisi taşıyan ve şartları karşılayan yetişkin kadına olağan BMPO’ya izin verebilir.
Bekâr erkek veya erkek çiftTaşıyıcı annelik yolu yoktur.25. madde taşıyıcı anne üzerinden ebeveynlik yolu oluşturmaz. Diğer seçenekler ayrı hukuki görüş gerektirir.

Yabancı vatandaşlık ve ikamet

Olağan BMPO’ya ilişkin 25. madde, genel uygunluk kuralında Sırp vatandaşlığını veya asgari ikamet süresini açıkça şart olarak saymaz. Ancak bu sınırlı gözlem, her yabancı hastanın kabul edileceği anlamına gelmez. Kanun Sırbistan’daki BMPO merkezleri ve sağlık çalışanları için geçerlidir; fiilî erişim güncel uygulama düzenlemelerine, tıbbi değerlendirmeye, merkezin kapasitesine, özel ücret veya sigortaya, kimlik ve medeni hâl belgelerine, tercüme ve tasdik şartlarına ve göç kurallarına bağlı olabilir. Bu uygulama konuları yetkili bir merkezle ve gerektiğinde Biyotıp Müdürlüğüyle doğrudan doğrulanmalıdır. Bunların hiçbiri taşıyıcı anneliği hukuka uygun hale getirmez.

Üç ayrı soruyu birbirine karıştırmayın: (1) yetişkin bir hasta Sırbistan’da olağan BMPO tedavisi alabilir mi; (2) Sırp bir klinik taşıyıcı annelik düzenlemesine katılabilir mi; (3) başka bir ülke yurt dışında kurulmuş soybağını tanır mı? Yalnızca ilk soru 25. maddedeki uygunluk ve tıbbi şartlara bağlıdır. İkinci soru 49(18) ve 66. maddelerle engellenmiştir. Üçüncü soru ise kanunlar ihtilafı, soybağı, vatandaşlık ve seyahat belgelerine ilişkin ayrı bir konudur.

Taşıyıcı annelik ile olağan yardımcı üremeyi karıştırmayın

25. maddeye göre olağan BMPO’dan yararlanabilecek kişiler; kısırlık tedavisi için BMPO’ya ihtiyaç duyan, Sırp aile hukukuna göre evli veya evlilik dışı partner olarak birlikte yaşayan, reşit ve hukuken ehil bir kadın ve erkektir. Ebeveynlik görevlerini yerine getirebilmeli ve psikososyal durumları, çocuğun yararına bu görevleri üstlenebilecekleri beklentisini haklı kılmalıdır. Ayrıca tek başına yaşayan reşit ve hukuken ehil bir kadın, ebeveynlik görevlerini yerine getirebiliyor ve aynı psikososyal ölçütü karşılıyorsa ayrı olarak kapsanır. İlgili tıbbi endikasyonları sorumlu uzman belirler. Bu şartlar tedavi gören hasta içindir; çocuğun ebeveyni olmayı planlayan kişiler için gebelik taşıyan üçüncü bir kadın için değildir.

25. maddenin 3. bendi, üreme işlevinin azalması veya kaybolması riski nedeniyle kendi üreme hücrelerini kullanmayı ertelemiş, hukuken ehil kadın veya erkeği de ele alır; ancak erişimi 1. bentteki şartlara bağlar. Bu, taşıyıcı annelik için bağımsız bir yol değildir. Donör gametleri ve embriyoları rıza ve mesleki değerlendirme dahil ayrı kurallara tabidir; bu kurallar taşıyıcı annenin çocuk doğurup başkasına vermesine izin vermez. Bir kliniğin IVF yapabilmesi, donör materyali kullanması, embriyo saklaması veya üreme hücresi ithal etmesi, 49. maddenin 18. bendinde yasaklanan hizmeti sunma yetkisi vermez.

Ödeme, klinikler ve hukuki riskler

Ödeme yasağı aşmanın yolu değildir. 49. maddenin 18. bendi, hem ödeme yapılmasını hem de yapılmamasını açıkça kapsar ve maddi ya da manevi yararlardan söz eder. Düzenlemeyi “özgeci” olarak adlandırmak, masrafları karşılamak, taşıyıcı olarak bir akrabanın seçilmesi veya özel sözleşme imzalanması incelenen metinde istisna yaratmaz. Bu, üreme tıbbındaki her para transferinin hukuka aykırı olduğu anlamına gelmez. Daha dar sonuç şudur: ücret, çocuğu üçüncü kişiye vermeyi amaçlayan bir kadının işleme dahil edilmesine veya taşıyıcı annelik hizmeti sunulmasına ilişkin özel yasağı ortadan kaldırmaz.

Soybağı ve sınır ötesi durumlar

Soybağı, uygunluk meselesinden ayrı incelenmelidir. Sırp Aile Kanunu’nun erişilebilir metnindeki 57. maddeye göre BMPO yoluyla gebe kalınan çocuğun annesi, çocuğu doğuran kadındır; yumurta donörünün anneliği de tespit edilemez. 58. maddedeki olağan babalık kuralları, yazılı rıza bulunduğunda annenin kocasına veya evlilik dışı partnerine ilişkindir ve kanun metninin sınırları içinde uygulanır. Ülke içi taşıyıcı annelik yasak olduğundan, bu olağan hükümler soybağını çocuğun ebeveyni olmayı planlayan kişilere aktaran hazır bir mekanizma olarak görülmemelidir. Somut bir sonuca varmadan önce Sırp avukat güncel birleştirilmiş Aile Kanunu metnini ve ilgili içtihadı kontrol etmelidir.

Çocuk yurt dışında doğmuşsa, bu yazı Sırbistan’ın veya ebeveynlerin ikamet ülkesinin yabancı doğum belgesini, mahkeme kararını, genetik bağı ya da soybağı kararını tanıyıp tanımayacağını belirlemez. Doğum kaydı, vatandaşlık, pasaport, çıkış izni, ebeveynlerin ülkesine giriş ve yabancı statünün tanınması farklı kurallara tabi ayrı sorulardır. Genetik bağın veya yabancı bir belgenin tanınmayı ya da seyahat belgelerini garanti ettiğini varsaymayın. Gebelikten veya sözleşmeden önce Sırbistan’da ve planlanan ikamet ülkesinde avukatlardan yazılı görüş alın; her ikisine de aynı olguları sunun.

Herhangi bir taahhütten önce yapılacak kontroller

  1. Ödeme yapmadan veya imzalamadan önce, planın doğumdan sonra çocuğu başka bir kişiye vermek amacıyla gebelik taşıyacak bir kadını içerip içermediğini sorun. Yanıt evetse yalnızca reklama veya aracının güvencesine dayanarak ilerlemeyin.
  2. Sırp kliniğinden önerilen hizmetin kesin yasal dayanağını belirtmesini ve güncel BMPO yetkisini kanıtlamasını isteyin. 15. madde BMPO faaliyeti için izin gerektirir; genel tıbbi lisans veya yabancı ortağın lisansı, Sırbistan’da taşıyıcı annelik programının izinli olduğunu kanıtlamaz.
  3. Plan gerçekten hastanın kendi gebeliğini taşıyacağı olağan IVF ise, yetkili merkezden 25. madde uygunluğu, tıbbi endikasyonlar, donör rızası, belgeler, ücret veya sigorta ve uygulamada geçerli olabilecek vatandaşlık ya da ikamet koşulları hakkında yazılı teyit isteyin.
  4. Yabancı başvuran pasaport ve kimlik belgelerini, medeni hâl kayıtlarını, tercüme ve tasdikleri, giriş/kalış statüsünü, ödeme yöntemini ve kamu geri ödemesi olasılığını ayrıca doğrulamalıdır. Oturma izni, taşıyıcı annelik yasağına istisna değildir.
  5. Yurt dışındaki bir program için gebelikten önce yazılı bir sınır ötesi plan alın: doğum anında uygulanacak hukuk, doğum ülkesinde ebeveyn sayılacak kişiler, hedef ülkedeki tanıma yolu, kayıt ve vatandaşlık, pasaport, çıkış ve giriş belgeleri ve bir makam tanımayı reddederse izlenecek yol.
  6. Reklamları, sözleşmeleri, ödeme taleplerini, tıbbi formları, klinik izinlerini ve yazılı hukuki görüşleri saklayın. Bağımsız Sırp avukattan yalnızca aracının özetini değil, belgelerin kendisini incelemesini isteyin. Sırbistan’daki bir program 49. maddenin 18. bendine rağmen yasal diye sunuluyorsa, herhangi bir ödeme veya tıbbi adımdan önce avukattan bu iddianın kanun metniyle nasıl bağdaştığını açıklamasını isteyin.

Kaynaklar, sınırlar ve sonuç

Bu rehber, BMPO Kanunu’nun metnine ve kanunu yürürlükteki düzenlemeler arasında listeleyen resmî mahkeme sayfasına dayanır. Kanunun resmî hukuk bilgi sistemindeki tam metnini, ona dayanmadan önce teyit edin. Yabancı çocuğun ebeveyni olmayı planlayan kişilerin uygunluğunu çözen yayımlanmış bir Sırp mahkeme kararı veya ilgili resmî yorum bilinmemektedir; yayımlanmamış kararlar veya uygulama yine de bulunabilir. Soybağı konusunda Aile Kanunu’nun resmî konsolide metni ayrıca teyit edilmelidir. Bu rehbere dayanılmadan önce Sırp avukat son Resmî Gazete değişikliklerini, güncel Aile Kanunu metnini, uygulama düzenlemelerini ve olaya özgü yorumu kontrol etmelidir.

Pratik sonuç: incelenen kanun metnine göre Sırbistan, ülke içinde taşıyıcı annelik için hukuka uygun bir yer değildir. Yabancı vatandaşlık, yerel ikamet, evlilik, evlilik dışı birliktelik, bekâr olma, genetik bağ, tıbbi gereklilik ve ödeme yapılmaması açık yasağa istisna oluşturmaz. Olağan BMPO uygunluğu, tedaviyi alan ve gebeliği taşıyan kişi için ayrı bir sorudur. Plan Sırbistan’da taşıyıcı anne içeriyorsa sözleşme veya ödeme öncesinde durun ve bağımsız Sırp hukuk danışmanlığı alın. Çocuk yurt dışında doğacaksa soybağı, vatandaşlık ve seyahat konularını ayrıca inceletin; bu rehber o soruları çözmez.

Kaynaklar

Bağlantılar tam ve güncel resmî metinlerin bağımsız olarak doğrulanması için verilmiştir. Bazı kaynakların tam metni incelenmiş olsa da diğerlerinin güncel resmî tam metni ayrıca doğrulanmalıdır.

  1. S1 — Serbian Legal Information System — Law on Biomedically Assisted Reproduction (official entry) https://pravno-informacioni-sistem.rs/eli/rep/sgrs/skupstina/zakon/2017/40

    Resmî kanun kaydı bulundu; tam metin okunabilir değildi.

  2. S2 — Paragraf Lex — Zakon o biomedicinski potpomognutoj oplodnji https://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_biomedicinski_potpomognutoj_oplodnji.html

    BMPO Kanunu’nun erişilebilir kopyası; 15, 25, 49(18) ve 66. maddeler kontrol edildi. Resmî Gazete değil, ikincil hukuk yayıncısıdır.

  3. S3 — Administrative Court of the Republic of Serbia — Regulations in force https://www.up.sud.rs/lat/propisi-u-primeni/

    İdare Mahkemesinin resmî listesi BMPO Kanunu’nu uygulanabilir düzenlemeler arasında gösterir, ancak tam metni içermez.

  4. S4 — Paragraf Lex — Porodični zakon (Family Act) https://www.paragraf.rs/propisi/porodicni_zakon.html

    Sırp Aile Kanunu’nun 57–58. maddelerinin erişilebilir kopyası; güncel birleştirilmiş metni doğrulayın.

  5. S5 — Serbian Legal Information System — Family Act (official entry) https://pravno-informacioni-sistem.rs/eli/rep/sgrs/skupstina/zakon/2005/18/7/reg/20150123

    Aile Kanunu’nun resmî kaydı bulundu; tam metin okunabilir değildi.

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar