Japonya · Klinikler, ajanslar, sözleşmeler ve ödemeler

Masa üzerinde karartılmış sözleşme belgeleri, ödeme planı, hesap makinesi ve kalem.
Illustration éditoriale uniquement; elle ne représente pas une clinique, un contrat ou une affaire réels.

Japonya: taşıyıcı annelik sözleşmeleri, klinikler, ajanslar ve ödemeler

Kısa yanıt ve kapsam

Japonya, bir kliniğin, ajansın veya imzalanmış taşıyıcı annelik sözleşmesinin öngörülebilir bir hukuki sonucu garanti edebildiği bir ülke olarak değerlendirilmemelidir. Belirli bir tıbbi hizmetin sunulabilirliği, her sözleşme ve ödemenin icra edilebilirliği, hukuki ebeveynliğin belirlenmesi ve yabancı belgelerin Japon makamlarınca kabulü ayrı ayrı incelenmelidir. Resmî kaynaklar, taşıyıcı annelik sözleşmelerini, ajans ücretlerini ve kliniklerin rolünü kapsamlı biçimde düzenleyen özel ve bütüncül bir kanuni rejim ortaya koymamaktadır. Bu sınırlı tespit, her düzenlemenin izinli olduğunu kanıtlamaz ve başka hiçbir kuralın uygulanmadığı anlamına gelmez. Taraflara ve işlemin yapıldığı yere göre genel medeni hukuk, tıbbi düzenlemeler, meslek standartları, veri gizliliği ve yabancı hukuk önem taşıyabilir. Para taahhüdünden önce broşüre veya aracının vaadine güvenmek yerine somut belgeler ve planlanan süreç hakkında bağımsız hukuki görüş alınmalıdır.

Japon hukuk çerçevesi

Yardımcı Üreme Teknolojilerinin Sunulması ve Ebeveyn-Çocuk İlişkisine Dair Medeni Kanun Özel Hükümleri Hakkında 2020 tarihli 76 sayılı Kanun, yardımcı üremeyi yapay döllenme, tüp bebek ve embriyo transferi olarak tanımlar. Kanunun ilkeleri; uygun tedaviyi, gebe kalan ve doğum yapan kadının sağlığının korunmasını, taraflara yeterli açıklama yapılmasını ve bilgilendirilmiş rızayı içerir. 9. maddeye göre başka bir kadının yumurtası veya bu yumurtadan oluşan embriyo kullanılarak yardımcı üreme yoluyla gebe kalıp doğum yapan kadın, çocuğun annesidir. İlgili soybağı hükümleri 11 Aralık 2021’de yürürlüğe girmiştir ve bu tarihte veya sonrasında doğan çocuklara uygulanır. 9. maddenin lafzı, başka bir kadının yumurtasının (bu yumurtadan oluşan embriyo dâhil) kullanıldığı yardımcı üreme tedavisini özel olarak kapsar. Doğum yapan kadın kendi yumurtasını kullanmışsa, maddenin lafzındaki bu özel koşul karşılanmaz; soybağı, 9. madde tek başına belirleyici kabul edilmeden, uygulanabilecek diğer kurallar çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir. Kanun, eksiksiz bir örnek sözleşme, tüm ajanslar için evrensel bir lisans sistemi veya taşıyıcı anneliğe ilişkin kapsamlı bir ücret ve iade düzeni sağlamaz. Medeni Kanun’un 90. maddesi ayrıca kamu düzenine aykırı hukuki işlemin geçersiz olduğunu belirtir. Bu nedenle sözleşmenin metni ve olayın koşulları incelenmelidir; 90. madde tek başına her taşıyıcı annelik sözleşmesinin veya ödemenin otomatik olarak geçersiz olduğunu göstermez.

Yüksek Mahkeme kararının anlamı

Japonya Yüksek Mahkemesinin 23 Mart 2007 tarihli, 2006 (Kyo) No. 47 sayılı kararı, sınır ötesi ebeveynlik konusunda varsayımlarla hareket edilmemesi gerektiğini gösterir. Japon bir çift kendi üreme hücrelerini ve Nevada’daki bir taşıyıcı anneyi kullanmış, kendilerini çocukların ebeveyni olarak gösteren Nevada mahkeme kararı almış ve ardından Japonya’da kayıt talep etmiştir. Yüksek Mahkeme, o davadaki yabancı kararın Japonya’da hüküm doğurmadığına karar vermiştir; çünkü karar, doğal ebeveyn-çocuk ilişkisinin kurulmasına ilişkin Japon kurallarıyla çelişmiştir. Mahkeme ayrıca annenin doğum yapan kadın olduğu ilkesini ele almıştır. Karar 2020 tarihli 76 sayılı Kanun’dan önce verilmiştir; bu nedenle sonraki kanun ve güncel olayın somut koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Her yabancı kararın mutlaka reddedileceğini söylemek doğru değildir; ancak yabancı doğum belgesinin, mahkeme kararının, genetik bağın veya sözleşmenin Japonya’da ebeveynliği otomatik olarak belirlediğini varsaymak da güvenli değildir. Japon hukukçusu belgenin kendisini, kesinleşmesini, uygulanacak hukuku ve kayıt ya da başka yasal işlem yolunu incelemelidir.

Sözleşme ne yapabilir, ne yapamaz?

Sözleşme, imzalayan taraflar arasındaki yükümlülükleri dağıtabilir; ancak Japon ebeveynlik kurallarını kendiliğinden değiştiremez veya sözleşmeye taraf olmayan kamu sicil makamını bağlayamaz. Bu nedenle amaçlanan ebeveynlerin otomatik olarak hukuki ebeveyn sayılacağı vaadi, ayrı bir ebeveynlik incelemesinin yerini tutmaz. Yabancı hukukun seçilmesi, mahkeme yeri veya tahkim hükmü sözleşme uyuşmazlığını düzenleyebilir; fakat Japonya’da ebeveynliğin veya yabancı belgenin tanınmasını garanti etmez. İcra edilebilirlik; uygulanacak hukuk, kamu düzeni, tarafların kimliği ve rızası, tedavinin yapıldığı yer ve emredici kurallar dikkate alınarak her hüküm için ayrı incelenmelidir. Tıbbi kararları kontrol etmeye çalışan, koşulsuz hak feragati isteyen, ölçüsüz cezalar öngören veya ödemeyi çocuğun doğmasına ya da belirli bir tıbbi sonuca bağlayan hükümler özellikle risklidir. Bir hüküm yalnızca profesyonelce yazıldığı için geçerli, taşıyıcı annelikle ilgili olduğu için de otomatik olarak geçersiz sayılmaz. Metin ve somut koşullar hakkında gerekçeli değerlendirme gerekir.

Klinik ve ajanslar: gerçek rolü doğrulayın

Klinik ve ajans, farklı sorumlulukları olan ayrı hizmet sağlayıcıları olarak ele alınmalıdır. Klinik; tedaviyi sunan tüzel kişiyi, hekimleri, önerilen işlemleri, rıza sürecini, tıbbi kayıtların saklanmasını, komplikasyon protokollerini ve tıbbi işlemin yapılacağı ülkeyi açıklamalıdır. Gerektiğinde mesleki ve kurumsal izinleri yetkili makamdan doğrulayın; web sitesindeki logo veya aracının verdiği sertifika yeterli değildir. Ajans ise sözleşmenin tarafını, gerçek rolünü, tüm alt yüklenicileri, hizmetlerinin sınırlarını ve başkalarının parasını alıp almadığını açıklamalıdır. Ajansın yalnızca tarafları tanıştırıp tanıştırmadığını, lojistik düzenleyip düzenlemediğini, hukuki bilgi verip vermediğini, tedaviyi organize edip etmediğini veya fonları yönetip yönetmediğini sorun. Bunlar farklı faaliyetlerdir; şirket kaydı tıbbi veya hukuki hizmet sunma yetkisini kanıtlamaz. Tüm taşıyıcı annelik ajansları için tek bir Japon lisansı veya her aracılık modeline genel bir onay bilinmemektedir. Japonya’daki ve ajansın, kliniğin, taşıyıcı annenin ya da amaçlanan ebeveynlerin faaliyet göstereceği her ülkedeki gereklilikleri ayrı ayrı doğrulayın.

Ayrıca mesleki öz düzenlemeye ilişkin ayrı bir katman vardır. Japonya Kadın Hastalıkları ve Doğum Derneği (JSOG), 2023 tarihli jinekoloji kılavuzunda taşıyıcı anneliğin Derneğin görüşü uyarınca kabul edilmediğini belirtir. JSOG tarafından yayımlanan 2022 tarihli bir belge, bu görüşlerin kanun değil, gönüllü mesleki kurallar olduğunu açıklar: Dernek üyelerinden bu kurallara uymalarını ister ve tüzüğü uyarınca işlem yapabilir; ancak kurallar üye olmayanları kendiliğinden bağlamaz. Bu, genel bir kanuni yasakla aynı şey değildir ve belirli bir kliniğin hukuken ne yapabileceğini tek başına belirlemez. Bir kliniğe başvurmadan önce hekimlerin JSOG üyesi olup olmadığını, hangi mesleki ve kurumsal kuralların uygulandığını ve görüşün değişip değişmediğini sorun. Tedavinin veya aracılığın gerçekleşeceği Japonya ve diğer her ülke için bağımsız hukuki görüş alın.

Ödemeler: her transferi sınıflandırın

“Tazminat” veya “ücret” sözcüğü tek başına hukuki değerlendirme değildir. Taşıyıcı anneye ödenecek olası bedeli; belgelenmiş gebelik giderlerinden, klinik ve ajans ücretlerinden, hukuki danışmanlıktan, sigortadan, seyahatten ve doğum sonrası işlemlerden ayırın. Japonya’da evrensel bir ücret üst sınırı, ticari taşıyıcı annelik ödemelerine genel izin veya her türlü ödemenin mutlak yasağı bilinmemektedir. Bu belirsizlik, belirli bir ödemenin hukuka uygun olduğuna dair güvence olarak sunulmamalıdır. Ödemenin hukuki niteliği amacı, alıcısı, zamanı, sözleşme yapısı, ifa yeri ve uygulanacak yabancı hukuka bağlı olabilir; başka genel kurallar da geçerli olabilir. Ödeme öncesinde ayrıntılı bütçe, adı belirlenmiş alıcılar, faturalar veya makbuzlar, açık ödeme aşamaları, varsa emanet hesabının sorumlusu, kullanılmayan paranın iadesi ve başarısız embriyo transferi, düşük, komplikasyon, iptal, ajansın temerrüdü veya uyuşmazlık için yazılı kurallar isteyin. Para birimini, banka masraflarını, vergi yükümlülüklerini ve kur riskini belirleyin. Ajans ödemeyi alışılmış veya acil gösteriyor diye yüksek ve iadesiz bir tutarı göndermeyin.

Bir yasa tasarısı ayrıca değerlendirilmelidir. 2025 tarihli Belirli Yardımcı Üreme Teknolojileri Hakkında Kanun Tasarısı, tasarıda tanımlanan “belirli yardımcı üreme teknolojisi” yoluyla gerçekleştirilen taşıyıcı gebelik ve doğum karşılığında malvarlığına ilişkin menfaat verilmesini veya alınmasını ve bu tür düzenlemelere aracılık karşılığında ücret alınmasını yasaklamayı öngörüyordu. Tasarı, bu teknoloji kategorisini amaçlanan çift dışındaki kişilerin sperm veya yumurtalarının kullanılmasıyla tanımlıyordu; bu nedenle önerilen ödeme yasaklarının yalnızca amaçlanan ebeveynlerin kendi gametlerinin kullanıldığı düzenlemeleri de kapsadığı varsayılmamalıdır. 24 Ekim 2026 tarihinde kontrol edilen resmî parlamento kaydı, söz konusu tasarının 217. Diet oturumu sırasında görüşmelerinin tamamlanmadığını ve yayımlanma tarihi ya da kanun numarası bulunmadığını gösteriyor. Bu kayda göre önerilen hükümler yürürlükteki hukuk değildir. Kayıt, daha sonra ayrı bir kanun çıkarılmadığını kanıtlamaz; imzalamadan veya ödeme yapmadan önce mevzuatı yeniden kontrol edin.

Yakından incelenmesi gereken hükümler

En önemli hükümler rıza, tıbbi özerklik, riskler ve beklenen sonucun gerçekleşmemesi ihtimaliyle ilgilidir. Sözleşme, gerçekten vaat edilen hizmetleri açıklamalı ve hiçbir sağlayıcının garanti edemeyeceği sonuçlardan ayırmalıdır. Muayene, ilaç, seyahat, gebelik giderleri, komplikasyonlar, doğum ve doğum sonrası bakım masraflarını kimin ödeyeceği ve değişikliklerin yazılı olarak nasıl kararlaştırılacağı belirtilmelidir. Kayıtların saklanması ve paylaşılması, tıbbi bilgilere erişim, gizlilik ve rızanın geri alınması ya da sağlayıcının hizmet verememesi hâlindeki sonuçlar da düzenlenmelidir. Uyuşmazlık bildirimi, müzakere, acil tıbbi kararlar, uygulanacak hukuk, yetkili merci, sözleşme dili ve güvenilir bildirim yöntemi belirlenmelidir. Taşıyıcı anneyi bir tıbbi işleme zorlamaya, gebeliğin sonlandırılmasını veya sürdürülmesini dayatmaya ya da tıbbi kararını kullandığı için cezalandırmaya çalışan hükümlerden kaçının. Japon yardımcı üreme ilkeleri sağlığın korunmasını ve bilgilendirilmiş rızayı vurgular; 2007 kararı da o davadaki yabancı sözleşmede yer alan güvenceleri anlatmıştır. Bu kaynaklar her olası hükmün sonucunu çözmez; metin ve tedaviye uygulanacak hukuk ayrı ayrı incelenmelidir.

İmzadan önce alınması gereken belgeler

İmzadan önce eksiksiz bir inceleme dosyası oluşturun: sözleşmenin tamamı ve ekleri; tüm tarafların yasal adları, adresleri ve sicil bilgileri; klinik ve hekim bilgileri; gerekli lisans veya izinlerin kanıtı; ajansın yazılı hizmet kapsamı ve alt yüklenici listesi; ayrıntılı bütçe; ödeme talimatları ve iade koşulları; sigorta bilgileri; rıza formları; gizlilik ve kayıt saklama politikaları; planlanan tıbbi işlemler ve uyuşmazlık çözüm usulleri. Taşıyıcı anne ve amaçlanan ebeveynler bağımsız hukuki danışmanlık almalıdır; ajansın avukatının herkesi temsil ettiğini varsaymayın. Japonya’da ve doğum ülkesinde ebeveynlik, doğum kaydı ve doğum sonrası işlemlerin hukuki dayanağını ve pratik adımlarını sorun. “Her şeyi avukatımız halleder” sözü, makamın, başvurunun, belgelerin, beklenen kararın ve çözümlenmemiş risklerin belirtilmesinin yerini tutmaz. Her çevirinin esas alınan metinle uyumlu olduğunu ve tarafların aynı şeyi anladığını doğrulayın. Boş ekleri imzalamayın; önemli ödeme koşullarını yalnızca gayriresmî mesajlarda bırakmayın.

Sorun çıkarsa ne yapılmalı?

Uyuşmazlık çıkarsa önce tartışılan konuyu belirleyin: tıbbi bakım, ödeme, ajansın hizmeti, sözleşmenin sona ermesi, kayıtlara erişim, ebeveynlik veya yabancı kararın tanınması. Bunlar farklı sorulardır ve farklı usuller gerektirebilir. İmzalı sözleşmeyi ve tüm sürümlerini, ekleri, faturaları, banka kayıtlarını, makbuzları, tıbbi kayıtları, rıza formlarını, mesajları, e-postaları, reklamları ve ödeme öncesi beyanları saklayın. Tarihleri kaydedin ve asılları koruyun; mesajları değiştirmeyin ve tam dışa aktarımlar mevcutsa yalnızca ekran görüntülerine güvenmeyin. Bir hukukçudan uygulanacak hukuku, süreleri, acil koruyucu önlemleri ve yetkili mahkeme, düzenleyici kurum veya meslek kuruluşunu değerlendirmesini isteyin. Sözleşme uyuşmazlığı çocuğun hukuki ebeveynini kendiliğinden belirlemez; para iadesi talebini kazanmak da ebeveynlik sorununu mutlaka çözmez. Karşı tarafa baskı yapmak için kimliği belirlenebilir tıbbi veya ailevi bilgileri yayımlamayın; mahremiyet ve çocuğun menfaati ayrıca korunmalıdır. Klinik veya ajans yurt dışındaysa o ülkede de hukuki görüş alın ve bir ülkenin kararının diğerini otomatik olarak bağladığını varsaymadan analizleri koordine edin.

Daha güvenli bir işlem sırası

İhtiyatlı sıra şöyledir: (1) planlanan düzenlemeyi, her tıbbi aşamanın yerini ve her katılımcının rolünü açıklayın; (2) sözleşme, ödemeler ve ebeveynlik yolu hakkında Japon hukuku bakımından yazılı değerlendirme alın; (3) klinik, ajans ve alt yüklenicileri yetkili makamlardan doğrulayın; (4) ayrıntılı bütçeyi, fonların saklanmasını ve iade koşullarını netleştirin; (5) her katılımcıya bağımsız danışmanlık ve koşulları anlayıp rıza gösterebileceği gerçek bir fırsat sağlayın; (6) yalnızca son ve birbiriyle uyumlu metinleri imzalayıp tam kopyalarını saklayın; (7) olgular veya hukuk değişirse önemli ödeme, embriyo transferi, doğum ve kayıt öncesinde planı yeniden değerlendirin. Sağlayıcı tüzel kimliğini açıklamıyorsa, bağımsız danışmanlığı engelliyorsa, hukuki yolu açıklamadan ebeveynliği garanti ediyorsa, gerekçesiz nakit veya kripto para istiyorsa ya da bir kişiyi tıbbi seçimlerinden vazgeçmeye zorluyorsa işlemi durdurun. Bunlar pratik risk işaretleridir; otomatik hukuka aykırılık tespiti değildir. Bireysel görüş, neyin izinli olduğunu, neyin belirsiz kaldığını, hangi hüküm veya ödemenin risk yarattığını, uyuşmazlığı kimin karara bağlayabileceğini ve hangi belgelerin ya da alternatiflerin bulunduğunu açıklamalıdır.

Kaynakların sınırları ve inceleme durumu

2020 tarihli Japon yardımcı üreme kanunu, Medeni Kanun’daki kamu düzeni kuralı, 2007 Yüksek Mahkeme kararı ve Sağlık Bakanlığının 2003 tarihli komisyon raporu özeti kontrol edilmiştir. 2003 raporu taşıyıcı anneliğin yasaklanmasını önermiş ve kanuni kısıtlamalar teklif etmiştir; bu, politika geçmişidir, kendi başına yürürlüğe girmiş bir ceza yasağı değildir. Belirli Yardımcı Üreme Teknolojileri Hakkındaki 2025 yasa tasarısına ilişkin resmî parlamento kaydı, tasarının 217. Diet oturumunda görüşmesinin tamamlanmadığını gösteriyordu. Bu kayıt tek başına daha sonra başka bir düzenleme sunulup sunulmadığını veya kabul edilip edilmediğini açıklamaz. Gerçek bir işlemden önce güncel kanunları ve tasarıları, meslek kurallarını, tedavinin yapılacağı ülkenin hukukunu ve daha yeni Japon kararlarını yeniden kontrol edin. Özellikle 76 sayılı Kanun’un somut aile durumuna etkisi, her ödeme ve aracılık hizmetinin icra edilebilirliği ve mevcut kayıt ya da ebeveynlik prosedürü hukukçu tarafından doğrulanmalıdır.

2025 tarihli yasa tasarısına ve JSOG'nin görüşüne ilişkin kaynaklar doğru biçimde birbirinden ayrılmalıdır: atıf yapılan kayda göre, ödeme ve aracılığa ilişkin önerilen kısıtlamalar yürürlükteki kanun değildir; JSOG'nin görüşü ise genel bir yasal yasak değil, mesleki öz düzenlemedir. Bu kaynakların hiçbiri daha sonraki mevzuatın, Derneğin güncel görüşünün veya belirli kliniğe uygulanan kuralların ayrıca kontrol edilmesinin yerini tutmaz.

Birincil kaynaklar ve hukuki belgeler

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar