Yurt dışı taşıyıcı annelik sonrası soybağının Bulgaristan’da tanınması
Yurt dışındaki taşıyıcı annelik süreci sonrasında düzenlenen doğum belgesi veya mahkeme kararı, belgede gösterilen tüm niyet ebeveynlerini Bulgaristan’da her amaç için kendiliğinden hukuki ebeveyn yapmaz. Doğuran kadın, yabancı ülkede kurulan hukuki statü, tarafların vatandaşlık ve aile durumu ile Bulgar makamından istenen belirli sonuç önemlidir. Doğum kaydı, vatandaşlık, yabancı kararın tanınması ve seyahat hakları ayrı sorulardır. Önce yetkili makamı, belgenin türünü ve talep edilen hukuki etkiyi belirleyin.
Bulgar hukukunda annelik ve babalık karinesi
Bunlar, Bulgar hukukunun uygulanacağı hâllerde geçerli iç hukuk soybağı kurallarıdır; yurt dışındaki doğumda önce kanunlar ihtilafı incelenmelidir. Bulgar Aile Kanunu’nun 60(1)–(2). maddeleri yardımcı üreme dâhil anneliği doğum olgusuna bağlar: anne çocuğu doğuran kadındır. Genetik bağ veya niyet anneyle yapılan anlaşma tek başına bu kuralı değiştirmez. 60. madde kaydedilmiş annelik bağının itirazını düzenler; beşinci fıkra yardımcı üremeye dayanan itirazı sınırlar. 61. madde belirli evlilik koşullarında, evliliğin sona ermesinden sonraki kanuni dönem dâhil, doğuran kadının kocasını baba sayar. Bu nedenle yabancı kayıtta çatışma oluşabilir. Yabancı bir kararın tanınması ve insan haklarına dayalı çözüm yolları ayrıca incelenmelidir. [S1]
Soybağına uygulanacak hukuk: 83. madde
Bulgaristan Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu’nun 83. maddesi, sınır aşan soybağında iç hukuk hükümlerinden önce uygulanacak hukukun belirlenmesini gerektirir. Temel kural, çocuğun doğumda kazandığı vatandaşlığın hukukunu esas alır. Çocuğun lehine olması hâlinde soybağı belirlenirken sahip olduğu vatandaşlığın veya mutat meskeninin hukuku ya da doğum anında ebeveynler arasındaki kişisel ilişkilere uygulanan hukuk da dikkate alınabilir. Niyet ebeveynler bu seçeneklerden istediklerini serbestçe seçemez. Doğumdaki vatandaşlık, yerleşim ve ilgili ebeveynlik ilişkileri belgelerle ortaya konulmalı; bundan sonra Aile Kanunu’nun 60. maddesinin uygulanıp uygulanmadığı belirlenmelidir. Yabancı doğum belgesi tek başına kanunlar ihtilafını çözmez. 83. maddenin üçüncü fıkrası, çocuğun soybağının kurulmasına imkân veriyorsa üçüncü bir devlet hukukuna yapılan atfı da kabul eder; bu kuralın somut olayda uygulanıp uygulanmadığı ayrıca incelenmelidir. [S7]
Doğum kaydı, mahkeme kararı ve sözleşme farklıdır
Yabancı doğum belgesi, ilgili ülkenin nüfus makamındaki kaydı gösterir. Bir mahkeme kararı oradaki hukuk uyarınca soybağı kurabilir; ancak kesinleşme, yetki, etkilenen kişilerin katılımı ve Bulgaristan’da tanıma usulü ayrı değerlendirilir. Taşıyıcı annelik sözleşmesi tarafların anlaşmasını kanıtlar; doğum kaydı veya mahkeme kararı yerine geçmez. Tam doğum kaydını, kesinleşme kanıtıyla kararı, tercümeleri ve soybağı sürecini açıklayan belgeleri edinin. Bulgar avukat, talebin nüfus siciline işleme mi, yabancı hükmü tanıma mı yoksa ayrı bir aile hukuku işlemi mi olduğunu belirlemelidir.
Yabancı mahkeme kararının tanınması: 117–119. maddeler
Genel Bulgar tanıma rejimine tabi bir yabancı mahkeme kararı veya benzer işlemde 117. madde; Bulgar ölçütlerine göre yabancı makamın milletlerarası yetkisini, usulüne uygun tebligat ve savunmayı, aynı uyuşmazlık hakkında kesin Bulgar kararı ya da daha önce açılmış Bulgar davası bulunmamasını ve kamu düzenine uygunluğu arar. 118. madde uyarınca kararın sunulduğu makam tanıma yapabilir; şartlar tartışmalıysa Sofya Şehir Mahkemesinde tespit davası açılabilir. 119(2)–(3). maddeler onaylı karar sureti ile kesinleşme belgesini düzenler; uygulanabilir AB hukuku ve antlaşmalar saklıdır. Yol, belgenin türüne ve geldiği devlete bağlıdır. Bu hükümler taşıyıcı annelik soybağının tanınmasını garanti etmez; doğum tescili ve AB dolaşım haklarının yerine geçmez. 119. maddenin ikinci fıkrası Bulgaristan Dışişleri Bakanlığınca tasdiki de öngörür; AB hukukunun veya uygulanabilir bir antlaşmanın bu şartı kaldırıp kaldırmadığı incelenmelidir. [S7]
Yurt dışı doğum tescili tüm soybağının kabulü değildir
Bulgar Dışişleri Bakanlığı, Bulgar vatandaşı ebeveyni olan ve yurt dışında doğan çocukların konsolosluk veya yetkili belediye üzerinden kaydını açıklar. Yabancı doğum belgesi ile gerekli tasdik ve çeviri istenir; yurt dışındaki vatandaşlara yönelik açıklamada yabancı kayıt düzenlendikten sonra altı aylık bildirim süresi belirtilir. Belediye kaydı ve kişisel numara uygun tescilin sonucudur, tartışmalı tüm ebeveynlik bağlarını ayrıca doğrulamaz. Kayıt doğuran kadından farklı niyet anneyi gösteriyor ya da Bulgar sicil yapısına uymuyorsa özel hukuki değerlendirme gerekebilir. Başvuru öncesi yazılı belge listesi alın. [S2]
Belgenin gerçekliği, içeriğinin tanınması değildir
2016/1191 sayılı AB Tüzüğü belirli resmi belgelerin üye ülkeler arasında sunulmasını kolaylaştırır ve genellikle apostil şartını kaldırır. Avrupa Komisyonu tüzüğün belgenin içeriği ve hukuki sonuçlarının tanınmasını düzenlemediğini belirtir. Üçüncü ülke belgeleri için anlaşma, apostil veya konsolosluk tasdiki ile çeviri kuralları ayrı araştırılmalıdır. Apostilli gerçek bir doğum belgesindeki soybağı Bulgaristan’da yine tartışılabilir. Fazladan mühür aile hukukundaki esaslı uyuşmazlığı gidermez. [S5]
AB serbest dolaşım hakkının belirli sınırları
AB Adalet Divanı’nın 14 Aralık 2021 tarihli V.M.A. / Stolichna obshtina, C‑490/20 kararında, İspanya’da doğan ve belgesinde iki anne gösterilen bir çocuk ele alındı. Mahkeme, belirtilen AB vatandaşlığı koşullarında Bulgaristan’ın önce Bulgar doğum belgesi aramadan kimlik veya pasaport sağlamasını ve çocuğun iki ebeveyniyle serbest dolaşımı için ev sahibi devlet belgesini kabul etmesini istedi. Bu karar taşıyıcı anneliği Bulgaristan’da yasallaştırmaz veya tüm kayıt ve miras sonuçlarını otomatik tanımaz. Dava taşıyıcı annelikle ilgili de değildi. Çocuğun AB vatandaşlığı, üye devlet belgesi ve talep edilen dolaşım hakkı incelenmelidir. [S4]
İnsan hakları kapsamında etkili bir yol gerekebilir
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi yurt dışı taşıyıcı annelik olaylarını Sözleşme’nin 8. maddesi ışığında değerlendirir. 2019 tarihli danışma görüşü, tanımlanan olgular bakımından yabancı belgede anne olarak gösterilen niyet anneyle hukuki ilişkinin tanınabilmesi için gerçek bir imkân gerektiğini kabul etti. Çocuğun üstün yararına uygun hızlı ve etkili bir alternatif, örneğin evlat edinme, varsa doğrudan sicil aktarımı her zaman zorunlu değildir. Bu, otomatik evlat edinme hakkı veya hazır Bulgar usulü yaratmaz. Çocuğun kimliği, istikrarı ve çözümün süresi somut olarak değerlendirilir. [S6]
Vatandaşlık yabancı belge üzerindeki isimden doğmaz
Bulgar Vatandaşlık Kanunu’nun 8. maddesi soy bağıyla vatandaşlık için en az bir Bulgar ebeveyn öngörür; 9. madde Bulgar vatandaşından gelen soybağının tanınması veya mahkemece belirlenmesini ele alır. Taşıyıcı annelikte tartışmanın konusu bizzat hukuki ebeveynlik olabilir. Yabancı belgede Bulgar niyet ebeveyninin adı, vatandaşlığı veya pasaport hakkını tek başına kesinleştirmez. Tersine tescilin reddi de vatandaşlık bulunmadığını kendiliğinden göstermez; V.M.A. bu ayrımı yapmıştır. Seyahatten önce vatandaşlık ve seyahat belgesi bağımsız incelenmelidir. [S3] [S4]
Sonucu değiştiren olgular
Doğum ülkesi ve tarihi, çocuğun ve yetişkinlerin vatandaşlığı ve mutat meskeni, doğuran kadının kimliği ve medeni durumu, olası karine baba, hukukça ilgili genetik bağ, tam doğum kaydı, kesin mahkeme kararı ve etkilenen kişilerin katılımını listeleyin. Bulgaristan’dan doğum tescili, vatandaşlık teyidi, pasaport, yabancı kararın tanınması veya çekişmeli soybağı kararı mı istendiğini yazın. AB ve üçüncü ülke belgelerine farklı kurallar uygulanabilir. Her niyet ebeveyninin durumu ayrı incelenmelidir.
Gerekli belgeler ve işlem sırası
Tam ve onaylı doğum belgelerini, kesinleşme şerhli kararları, kimlik ve evlilik belgelerini, hukuken ilgili rızaları ve gerekiyorsa tıbbi olguları toplayın. Doğum ülkesindeki hukukçu, belgelerin gerçek hukuki etkisini ve bekleyen itirazları açıklasın. Bulgar hukukçu 60. maddeyi, kanunlar ihtilafını, karar tanımayı, AB dolaşımını ve çocuğun yararını incelesin. Sonra belediye veya konsoloslukla başvuru, tercüme ve tasdik şartlarını teyit edin. Açık talep sunun; tarihli kopya, ek listesi ve teslim kanıtını saklayın. Gerçek doğum olgularını forma uydurmak için değiştirmeyin.
İki örnek uyuşmazlık
İlk örnekte yabancı belge Bulgar niyet anneyi gösterirken başka bir kadın doğurmuştur. 60. madde ciddi bir sorundur; apostil tek başına yeterli olmaz, varsa yabancı mahkeme kararı önem taşır. İkinci örnekte AB vatandaşı çocuğun başka üye devletten iki yasal ebeveyni gösteren belgesi vardır. V.M.A. iç kayıt tartışması sürse de her iki ebeveynle seyahati koruyabilir. Hiçbiri sonuç garantisi değildir: evlilik karinesi, belirlenmiş babalık, üçüncü ülke hukuku, kararın kesinliği ve istenen sonuç değerlendirmeyi değiştirir.
Ret halinde gerekçeli yazılı karar isteyin
Hukuki dayanağı, kusurlu görülen belgeyi ve itiraz yolunu gösteren yazılı ret isteyin. Dilekçeyi, yazışmaları, kopyaları ve tebliğ kanıtını saklayın. Tescil, pasaport, vatandaşlık, yabancı hükmün tanınması veya soybağı davasına dair retlerin makamları, usulleri ve süreleri farklı olabilir. Tek tip itiraz süresi varsaymayın. Yerel avukat tebliğ edilen karardaki gerçek süreyi ve çocuğu koruyacak geçici önlemleri derhal kontrol etmelidir. Çocuğun kimlik hakkı yetişkinlerin sözleşme ihtilafından bağımsız ele alınmalıdır.
Sonraki adım ve doğrulanması gerekenler
Başvurmadan önce iki ülke hukukunu ele alan yazılı görüş isteyin: Kim ebeveyndir, yabancı belge sicil kaydı mı yoksa bağlayıcı karar mı, Bulgaristan’da hangi makam yetkilidir, kayıt reddedilirse ne yapılır ve çocuk yasal olarak nasıl seyahat eder? Güncel Bulgar içtihadı, kanunlar ihtilafı ve somut dava süreleri ayrıca doğrulanmalıdır. Amaç çok sayıda çeviri değil, çocuğun statüsü için güvenli bir yoldur.
Kaynaklar ve sınırlar
- Bulgarian Family Code, arts 60–61 (S1)
- Bulgarian Ministry of Foreign Affairs: civil registration abroad (S2)
- Bulgarian Citizenship Act, arts 8–9 (S3)
- CJEU, V.M.A. v Stolichna obshtina, Case C-490/20 (S4)
- European Commission: circulation of public documents (S5)
- ECtHR: Advisory Opinion P16-2018-001, 10 April 2019 (S6)
- Bulgaristan Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu, 83 ve 117–119. maddeler (S7)
