Włochy · Status prawny i modele

Otwarta książka prawnicza na biurku w spokojnym gabinecie do badań prawnych.
Ilustracja redakcyjna; nie jest pieczęcią sądową ani dokumentem urzędowym.

Macierzyństwo zastępcze we Włoszech: zakaz i skutki prawne

Stan prawny na 20 października 2026 r.

Na 20 października 2026 r. włoskie stanowisko prawne jest restrykcyjne: macierzyństwo zastępcze jest zakazane i podlega karze na podstawie art. 12 ust. 6 ustawy nr 40/2004. Od 3 grudnia 2024 r. ustawa nr 169/2024 wyraźnie przewiduje stosowanie włoskiego prawa karnego do określonych czynów dotyczących macierzyństwa zastępczego popełnionych za granicą przez obywatela Włoch. To, że procedura jest dozwolona w państwie jej przeprowadzenia albo określana jako altruistyczna, a nie komercyjna, samo w sobie nie usuwa ryzyka na gruncie prawa włoskiego. Należy rozdzielić trzy kwestie: czy zachowanie stanowi przestępstwo, czy we Włoszech zostanie uznany zagraniczny akt urodzenia lub orzeczenie oraz jak można prawnie chronić relację dziecka z zamierzonym rodzicem. Pierwsza kwestia podlega głównie prawu karnemu, a dwie pozostałe prawu prywatnemu międzynarodowemu, przepisom o stanie cywilnym i orzecznictwu. Artykuł przedstawia ogólne ramy prawne, a nie wynik konkretnej sprawy. [1], [2]

Zakres włoskiego zakazu

Art. 12 ust. 6 ustawy nr 40/2004 przewiduje sankcje karne wobec osoby, która w jakiejkolwiek formie realizuje, organizuje lub reklamuje komercjalizację gamet lub zarodków albo macierzyństwo zastępcze. Przepis traktuje macierzyństwo zastępcze jako samodzielną kategorię zakazaną; zapłata nie jest elementem, który dopiero zmienia poza tym dozwolone porozumienie w przestępstwo. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie uznawał zakaz za świadomy wybór ustawodawcy związany z godnością kobiety noszącej ciążę i ochroną relacji międzyludzkich. W wyroku nr 272/2017 Trybunał nie uchylił zakazu. W wyroku nr 33/2021 ponownie oddzielił sam zakaz od odrębnej kwestii ochrony dziecka, które już urodziło się w wyniku tej praktyki. Nie należy więc zakładać, że zakaz dotyczy wyłącznie określonego modelu rodziny, układu genetycznego lub kraju docelowego. [1], [3]

Przestępstwo i ustawowe sankcje

Art. 12 ust. 6 przewiduje karę pozbawienia wolności od trzech miesięcy do dwóch lat oraz grzywnę od 600 000 do 1 000 000 euro. Przepis wymienia trzy rodzaje zachowania: realizowanie, organizowanie i reklamowanie. Brzmienie jest szerokie, ale odpowiedzialność karna ma charakter osobisty; w odniesieniu do każdej osoby należy ocenić fakty, rolę, działania, związek terytorialny i właściwą wersję ustawy. Zamierzeni rodzice nie powinni zakładać, że ryzyko dotyczy wyłącznie agencji lub klinik: zmiana z 2024 r. wyraźnie obejmowała czyny związane z macierzyństwem zastępczym za granicą popełniane przez obywateli włoskich, a postanowienie Sądu Kasacyjnego nr 5656/2026 opisuje ją jako rozszerzenie odpowiedzialności dorosłych korzystających z tej procedury za granicą. Z drugiej strony dawca, krewny, tłumacz lub osoba wspierająca nie staje się automatycznie winna tylko z powodu związku z rodziną. Ustawa nie zawiera listy bezpiecznych wyjątków dla każdej roli. Indywidualne ryzyko powinien ocenić włoski prawnik karnista. [1]

Model komercyjny i altruistyczny

W praktyce rozróżnia się komercyjne macierzyństwo zastępcze, w którym kobieta otrzymuje wynagrodzenie wykraczające poza dopuszczalny zwrot kosztów, oraz model altruistyczny, w którym płatności nie ma albo ogranicza się do kosztów. Rozróżnienie to ma znaczenie w państwach regulujących oba modele odmiennie. Art. 12 ust. 6 nie przewiduje jednak wyraźnego wyjątku dla porozumienia bezpłatnego, rodzinnego, między przyjaciółmi ani ograniczonego do zwrotu kosztów. Zgodnie z brzmieniem włoskiego przepisu określenie „altruistyczne” nie jest więc pewnym sposobem obejścia zakazu. Nazwanie płatności „kosztami”, „wsparciem”, prezentem lub zwrotem również nie przesądza automatycznie o jej kwalifikacji prawnej. Trzeba zbadać rzeczywiste ustalenia i prawo właściwe. Osobnej wzmianki o komercjalizacji gamet lub zarodków nie należy utożsamiać z zakazem macierzyństwa zastępczego: przepis wymienia obie kategorie, a zakaz macierzyństwa zastępczego nie został ograniczony do sprzedaży gamet lub zarodków. [1]

Kto może ponosić ryzyko karne

Ustawowe czasowniki „realizuje, organizuje lub reklamuje” wymagają zbadania rzeczywistych działań każdej osoby. Okoliczności mogą różnić się w przypadku kliniki, pośrednika, agencji lub promotora programu, zamierzonego rodzica zlecającego procedurę oraz kobiety noszącej ciążę. Nowelizacja z 2024 r. wyraźnie obejmuje określone działania związane z macierzyństwem zastępczym, popełnione za granicą przez obywatela Włoch. Postanowienie nr 5656/2026 omawia odstraszający cel tej nowelizacji w cywilnej sprawie dotyczącej pochodzenia dziecka; nie rozstrzyga znamion przestępstwa ani nie stwierdza, że każdy zamierzony rodzic ponosi odpowiedzialność karną. Obywatel Włoch powinien zatem traktować skorzystanie z macierzyństwa zastępczego za granicą jako poważne ryzyko karne, a nie jako działanie automatycznie wyłączone spod jurysdykcji włoskiej. Odpowiedzialność karna nadal zależy od brzmienia ustawy, indywidualnego zachowania i dowodów w postępowaniu karnym. Ponieważ ustawa nie przypisuje szczegółowo odpowiedzialności do poszczególnych ról, porada powinna uwzględniać obywatelstwo, działania, daty, umowy, płatności i rzeczywisty podział zadań, a nie tylko reklamy kliniki lub wpisy na forum. [1], [2], [6]

Eksterytorialne stosowanie prawa włoskiego

Ustawa nr 169 z 4 listopada 2024 r. dodała do art. 12 ust. 6 zasadę, zgodnie z którą obywatel włoski podlega karze według prawa włoskiego, jeżeli wskazane czyny dotyczące macierzyństwa zastępczego zostały popełnione za granicą. Ustawę opublikowano w Dzienniku Urzędowym 18 listopada 2024 r.; weszła w życie 3 grudnia 2024 r. Nowa zasada opiera się na obywatelstwie: wyraźnie wskazuje obywatela Włoch, a nie każdą osobę zamieszkałą we Włoszech. Miejsce zamieszkania, podwójne obywatelstwo, obywatelstwo każdego zamierzonego rodzica i miejsce poszczególnych czynów mogą mieć znaczenie dla pełnej analizy, ale nie są pojęciami zamiennymi. Zgoda na procedurę za granicą nie rozstrzyga w pełni włoskiej kwestii karnej dotyczącej obywatela Włoch. Przepis nie oznacza też, że każdy zagraniczny uczestnik automatycznie podlega prawu włoskiemu; jurysdykcję i zachowanie każdej osoby należy ocenić osobno. [2], [6]

Wejście w życie i zakaz retroakcji

Data zachowania ma znaczenie. Art. 25 ust. 2 Konstytucji Włoch stanowi, że nikt nie może zostać ukarany na podstawie ustawy, która nie weszła w życie przed popełnieniem czynu. Zdanie rozszerzające stosowanie prawa poza terytorium, dodane ustawą nr 169/2024, weszło w życie 3 grudnia 2024 r. Sprawa dotycząca czynów za granicą sprzed tej daty wymaga więc dokładnej analizy karnej: znamion przestępstwa, wcześniejszego brzmienia art. 12 ust. 6, zakresu włoskiej jurysdykcji karnej w danym czasie oraz konstytucyjnej zasady zakazu retroakcji. Nie należy zakładać ani że zmiana z 2024 r. automatycznie obejmuje przeszłość, ani że wcześniejsze działania są z pewnością wolne od wszelkiego ryzyka. Istotna może być data każdego działania, a nie tylko data urodzenia dziecka lub podpisania umowy. Należy zachować dokumenty z datami i zlecić włoskiemu prawnikowi karnemu analizę dokładnej chronologii. [2], [8]

To nie jest ogólny zakaz wszystkich metod wspomaganego rozrodu

Zakazu macierzyństwa zastępczego nie należy rozszerzać do nieprawdziwego twierdzenia, że we Włoszech karalne są wszystkie formy wspomaganego rozrodu. Ustawa nr 40/2004 szerzej reguluje medycznie wspomaganą prokreację i zawiera odrębne zasady dotyczące dostępu, zgody, placówek i technik. Zasady te były również przedmiotem orzeczeń konstytucyjnych, w tym dotyczących zapłodnienia z udziałem dawcy i statusu rodzicielskiego. Dopuszczalność określonej procedury IVF lub poczęcia z udziałem dawcy to inne zagadnienie niż ciąża noszona przez surogatkę. Program bez macierzyństwa zastępczego może nadal wymagać odrębnej oceny zasad dostępu, sytuacji rodzinnej, techniki i kliniki. Z kolei legalność techniki leczenia niepłodności nie legalizuje macierzyństwa zastępczego. Ogólne zapewnienie kliniki, że oferuje „legalne IVF”, nie odpowiada na odrębne pytanie o włoski zakaz. [1], [9]

Legalność za granicą nie rozstrzyga kwestii włoskiej

Inne państwo może zezwalać na komercyjne lub altruistyczne macierzyństwo zastępcze i wydać akt urodzenia albo orzeczenie sądowe ważne według jego prawa. Może to potwierdzać istotne fakty dotyczące procedury i statusu dziecka w państwie urodzenia. Nie wyłącza jednak art. 12 ust. 6 wobec czynów podlegających prawu włoskiemu, w tym wyraźnej zasady eksterytorialnej dotyczącej obywateli Włoch. Odpowiedzialność karna i uznanie stanu cywilnego to odrębne ścieżki prawne: dokument może być formalnie ważny za granicą, a mimo to wymagać osobnej oceny pod kątem uznania we Włoszech. Zakaz karny nie oznacza również, że dziecko traci wszystkie prawa lub że relacja z zamierzonym rodzicem jest prawnie bez znaczenia. Prawo może zniechęcać do zachowań dorosłych, a jednocześnie chronić dziecko. Należy więc osobno ocenić uczestników i daty, prawo i dokumenty zagraniczne oraz skutki karne i cywilne we Włoszech. [1], [2], [3]

Rodzicielstwo i odpowiedzialność karna to odrębne kwestie

Zagraniczny akt urodzenia nie gwarantuje automatycznego wpisania we Włoszech każdego zamierzonego rodzica, który został w nim wymieniony. Połączone Izby Cywilne Sądu Kasacyjnego w wyroku nr 38162/2022 potwierdziły, że zagraniczne orzeczenie uznające niebiologicznego zamierzonego rodzica po macierzyństwie zastępczym nie jest automatycznie uznawane we Włoszech, nawet jeśli procedura była zgodna z prawem państwa urodzenia. Sąd odwołał się do znaczenia zakazu macierzyństwa zastępczego dla włoskiego porządku publicznego. Sytuacja rodzica biologicznego może różnić się od sytuacji niebiologicznego rodzica zamierzonego. Nie należy obiecywać, że akt wskazujący dwoje zamierzonych rodziców zostanie przepisany bez zmian. Wynik zależy od faktów, formy zagranicznego dokumentu lub orzeczenia, więzi biologicznej, trybu uznania i aktualnego orzecznictwa. Analiza stanu cywilnego sama w sobie nie rozstrzyga, czy uczestnik popełnił przestępstwo. [5]

Linia orzecznicza Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Kasacyjnego

W wyroku nr 272/2017 Trybunał Konstytucyjny utrzymał zakaz i podkreślił, że konkretne dobro dziecka nadal ma znaczenie, gdy sąd rozważa usunięcie lub utrzymanie istniejącego statusu pochodzenia. W wyroku nr 33/2021 nie zezwolił na macierzyństwo zastępcze ani nie nakazał automatycznego wpisania zagranicznego orzeczenia. Wskazał natomiast, że system prawny powinien skutecznie chronić dzieci urodzone w wyniku tej praktyki, i wezwał ustawodawcę do usunięcia luk. W wyroku nr 38162/2022 Połączone Izby odrzuciły automatyczne uznanie zagranicznego orzeczenia wskazującego niebiologicznego rodzica zamierzonego, ale wskazały adopcję w przypadkach szczególnych na podstawie art. 44 ust. 1 lit. d ustawy nr 184/1983 jako możliwą drogę prawną ochrony relacji z dzieckiem. Jest to postępowanie sądowe, a nie automatyczny skutek zagranicznego aktu urodzenia. Dostępność i przydatność zależą od faktów i wymogów ustawowych; wyniku nie można zagwarantować. [3], [4], [5]

Ważny rozwój w 2026 r.: postanowienie nr 5656/2026

Aktualny stan tej kwestii należy przedstawiać ostrożnie. Postanowieniem nr 5656, opublikowanym 12 marca 2026 r., Pierwsza Izba Cywilna Sądu Kasacyjnego przekazała sprawę Pierwszemu Prezesowi w celu ewentualnego skierowania jej do Połączonych Izb. Chodzi o to, czy model prawny uznawania dzieci, których rodzice są spokrewnieni więzami krwi — w którym status może zostać ustanowiony po sądowej ocenie dobra dziecka — można w drodze wykładni rozszerzyć na dzieci urodzone za granicą dzięki macierzyństwu zastępczemu. Postanowienie wskazuje, że adopcja w przypadkach szczególnych może być niewystarczająca, jeśli dziecko nie może wszcząć postępowania albo zamierzony rodzic nie chce lub nie może go kontynuować. Jest to przekazanie do ewentualnego rozpoznania, a nie ostateczne orzeczenie rozszerzające ten model; nie legalizuje macierzyństwa zastępczego, nie znosi zakazu karnego i nie ustanawia automatycznego uznania. nie znaleziono późniejszego opublikowanego orzeczenia Połączonych Izb w tej sprawie. Wykaz nie potwierdza jednak, czy sprawa została już przydzielona ani czy podjęto nieopublikowane czynności procesowe. Przed poleganiem na nowej drodze ustalenia rodzicielstwa należy sprawdzić aktualny stan sprawy i uzyskać poradę dotyczącą konkretnych faktów. [6], [10]

Nie należy utożsamiać orzeczenia z 2026 r. z wyrokiem o wspomaganym rozrodzie z 2025 r.

Wyrok Sądu Kasacyjnego nr 7919/2026, opublikowany 31 marca 2026 r., ponownie odmówił wpisu w konkretnej sprawie, w której zamierzony rodzic zmarł przed zakończeniem procedury macierzyństwa zastępczego. Sąd zwrócił uwagę na brak dostatecznie konkretnego i zakończonego wspólnego projektu rodzicielskiego oraz rzeczywiście przeżywanej relacji z dzieckiem; nie ustanowił ogólnej zasady dla wszystkich dzieci urodzonych w wyniku macierzyństwa zastępczego za granicą. Odrębnie wyrok Trybunału Konstytucyjnego nr 68/2025 dotyczył dziecka urodzonego we Włoszech po zgodnie z prawem przeprowadzonym za granicą wspomaganym rozrodzie pary kobiet. W tym kontekście Trybunał wymagał uznania zamierzonej matki, która wyraziła zgodę na procedurę. Wyraźnie odróżnił tę sytuację od macierzyństwa zastępczego, które nadal jest karalne i rodzi inne kwestie porządku publicznego. Błędem byłoby więc powoływanie się na orzeczenie z 2025 r. jako na zniesienie zakazu lub automatyczne rozstrzygnięcie rodzicielstwa po surogacji. [7], [9]

Co zrobić przed rozpoczęciem programu lub płatnością

Przed podpisaniem umowy, przekazaniem pieniędzy, reklamowaniem lub organizowaniem programu albo podróżą należy uzyskać poradę włoskiego prawnika karnego, jeśli którykolwiek uczestnik jest obywatelem Włoch lub istotne działanie może nastąpić we Włoszech. Przekaż prawnikowi obywatelstwo i miejsce zamieszkania każdego zamierzonego rodzica, rolę i lokalizację surogatki, dane kliniki i agencji, strukturę wynagrodzeń i kosztów, planowane daty i miejsca, projekty umów i korespondencję. Poproś o pisemne odpowiedzi na cztery odrębne pytania: które działania mogą podpadać pod art. 12 ust. 6; czy zasada eksterytorialna z 2024 r. dotyczy tej osoby i tych dat; jakie prawo obce reguluje kwestie karne, medyczne i rodzinne; oraz jakie dokumenty dotyczące rodzicielstwa i obywatelstwa można realnie uzyskać. Zapewnienia agencji, opinia zagranicznego prawnika ograniczona do prawa lokalnego lub licencja kliniki nie zastępują pełnej analizy prawa włoskiego. Jeśli plan obejmuje macierzyństwo zastępcze, bezpieczniej nie działać przy założeniu, że altruizm lub legalność za granicą usuwają ryzyko włoskie. [1], [2], [6], [8]

Jeżeli dziecko urodziło się już za granicą

Jeżeli dziecko urodziło się już za granicą, należy priorytetowo potraktować jego praktyczne potrzeby i równocześnie uzyskać skoordynowaną włoską poradę dotyczącą stanu cywilnego i możliwego ryzyka karnego. Zachowaj oryginalny akt urodzenia, orzeczenia sądowe, zgodę surogatki i umowy, dokumentację medyczną, dowody więzi genetycznych, gdy są istotne, tłumaczenia, apostille lub legalizacje, dokumenty podróży i korespondencję z organami. Nie zmieniaj aktu, nie ukrywaj okoliczności urodzenia i nie składaj nieprawdziwych oświadczeń przed urzędem stanu cywilnego lub konsulatem. Z pomocą wykwalifikowanego prawnika zapytaj właściwy konsulat włoski i gminę, jakie dokumenty można przyjąć, jakie informacje trzeba przekazać i jaka procedura uznania lub adopcji jest dostępna. Odmowa wpisania zagranicznego dokumentu sama w sobie nie oznacza ostatecznej decyzji, że dziecko nie ma ochrony prawnej. Osobno oceń status rodzica biologicznego, możliwą drogę adopcji dla zamierzonego rodzica lub późniejsze zmiany orzecznictwa, obywatelstwo dziecka i podróże. Nie zakładaj, że pojedynczy dokument lub wyrok rozwiązuje wszystkie kwestie we Włoszech i państwie urodzenia. [5], [6], [7]

Matryca decyzji

Sytuacja Punkt wyjścia prawnego Co sprawdzić
Macierzyństwo zastępcze we Włoszech Zakazane; przewidziano sankcje karne. Rzeczywiste działania i rola każdego uczestnika.
Program za granicą z udziałem obywatela Włoch po 03.12.2024 r. Może mieć zastosowanie włoskie prawo karne. Obywatelstwo, daty, działania i jurysdykcja.
Program bezpłatny lub ograniczony do kosztów Brak wyraźnego wyjątku dla modelu altruistycznego. Rzeczywista treść płatności i uzgodnień.
Zagraniczny akt z niebiologicznym zamierzonym rodzicem Automatyczne uznanie nie jest gwarantowane. Forma dokumentu, więź biologiczna, tryb sądowy i aktualne orzecznictwo.
Dziecko urodzone, spór o rodzicielstwo Dobro dziecka wymaga ochrony; automatyczny wynik nie jest gwarantowany. Adopcja i aktualny status kwestii z postanowienia nr 5656/2026.
Wspomagany rozród bez macierzyństwa zastępczego Obowiązują odrębne zasady ustawy nr 40/2004. Dostęp, technika, zgoda i klinika.

Wnioski i ograniczenia

Punkt wyjścia jest jasny: Włochy zakazują macierzyństwa zastępczego, przewidują sankcje karne i od 3 grudnia 2024 r. wyraźnie stosują włoskie prawo karne do określonych działań za granicą popełnionych przez obywateli Włoch. Bezpłatne porozumienie nie stanowi wyraźnego wyjątku. Odpowiedzialność karna każdej osoby, czasowy zakres zmiany w starszych sprawach oraz droga ochrony relacji dziecka z niebiologicznym zamierzonym rodzicem zależą od faktów. Postanowienie nr 5656/2026 wskazuje na możliwy rozwój debaty o środkach ochrony rodzicielstwa, ale nie zmienia definitywnie prawa. Przed podjęciem działań wykwalifikowany włoski prawnik powinien sprawdzić aktualne prawo karne i rodzinne w świetle konkretnych okoliczności. [1], [2], [6]

Podstawowe źródła prawa i orzeczenia

  1. Law No. 40/2004, Article 12 (current text)
  2. Law No. 169 of 4 November 2024
  3. Constitutional Court, Judgment No. 272/2017
  4. Constitutional Court, Judgment No. 33/2021
  5. Court of Cassation, Joint Civil Sections, Judgment No. 38162/2022 (official monthly review)
  6. Court of Cassation, Interlocutory Order No. 5656/2026, 12 March 2026
  7. Court of Cassation, Judgment No. 7919/2026, 31 March 2026
  8. Constitution of the Italian Republic, Article 25
  9. Constitutional Court, Judgment No. 68/2025
  10. Sąd Kasacyjny, aktualny wykaz orzecznictwa cywilnego

Poradniki — Włochy

Ostatnia aktualizacja:

Autor: Khachatrian Razmik, LL.M.

Międzynarodowe usługi prawne w sprawach macierzyństwa zastępczego i pochodzenia dziecka — LEX SURROGACY, Lex Agency · Profil autora · Zasady redakcyjne