Niemcy · Uznanie po programie za granicą

Porównanie dokumentów o transgranicznym rodzicielstwie w bibliotece prawniczej

Uznanie w Niemczech zagranicznego rodzicielstwa po surogacji

Co mogą uznać Niemcy

Niemcy mogą uznać prawne rodzicielstwo ustalone po programie surogacyjnym za granicą, ale nie tylko dlatego, że zagraniczny akt urodzenia wskazuje rodziców zamierzonych. Najpierw trzeba ustalić, czy zagraniczny sąd rzeczywiście rozstrzygnął o rodzicielstwie, czy organ jedynie wpisał nazwiska do rejestru. Następnie stosuje się niemieckie zasady uznawania orzeczeń albo normy kolizyjne. Znaczenie mają skutki orzeczenia, udział kobiety, która urodziła dziecko, więzi genetyczne, miejsce zwykłego pobytu dziecka i status rodziców zamierzonych. Nie istnieje automatyczna gwarancja uznania.

Należy odróżnić niemieckie ograniczenia określonych czynności medycznych i pośrednictwa przy macierzyństwie zastępczym od późniejszego uznania rodzicielstwa dziecka urodzonego już za granicą. Pierwsza kwestia nie rozstrzyga drugiej. Liczą się niemieckie prawo prywatne międzynarodowe, przepisy o uznawaniu orzeczeń, prawa dziecka i rzeczywista procedura zagraniczna. Niemieckie MSZ wskazuje, że sama umowa o macierzyństwo zastępcze nie ustanawia rodzicielstwa. Przed zapłatą lub transferem zarodka należy sprawdzić prawo państwa urodzenia i możliwą drogę uznania w Niemczech.

Według niemieckiego prawa materialnego § 1591 BGB matką jest kobieta, która urodziła dziecko. § 1592 wiąże prawne ojcostwo z małżeństwem z matką, skutecznym uznaniem ojcostwa albo ustaleniem sądowym, zgodnie z warunkami każdej drogi. Sam związek genetyczny nie uchyla tych reguł, a umowa nie czyni matki zamierzonej prawną matką na podstawie prawa niemieckiego. Reguły te mają znaczenie przy bezpośrednim stosowaniu prawa niemieckiego; odpowiednie zagraniczne orzeczenie sądowe podlega natomiast osobnej analizie w ramach uznawania.

Zagraniczne orzeczenia: warunki i ograniczenia

§§ 108 i 109 FamFG regulują wiele zagranicznych orzeczeń sądowych innych niż małżeńskie. Zgodnie z § 108 ust. 1 takie orzeczenia co do zasady uznaje się bez odrębnego postępowania. Osoba mająca interes prawny może na podstawie § 108 ust. 2 żądać stwierdzenia uznania lub nieuznania orzeczenia niemajątkowego. § 109 przewiduje jednak przeszkody: brak uznawanej jurysdykcji sądu zagranicznego, istotne wady doręczenia podniesione zgodnie z ustawą, sprzeczne orzeczenia i oczywistą niezgodność z podstawowymi zasadami prawa niemieckiego, w tym prawami podstawowymi.

Klauzula porządku publicznego z § 109 ust. 1 pkt 4 nie sprowadza się do pytania, czy program byłby dozwolony w Niemczech. Ocenia się skutki uznania, prawa dziecka i sytuację kobiety, która je urodziła. § 109 ust. 5 wyklucza ponowne merytoryczne badanie legalności zagranicznego orzeczenia. Istotne mogą być dowody świadomego, dobrowolnego udziału kobiety i stabilnej sytuacji prawnej dziecka. Konkretne zabezpieczenia muszą jednak wynikać z akt sprawy, a nie z zapewnień agencji lub nierzetelnych oświadczeń o zgodzie.

W postanowieniu z 10 grudnia 2014 r. (XII ZB 463/13) Federalny Trybunał Sprawiedliwości (BGH) zaakceptował uznanie kalifornijskiego orzeczenia o rodzicielstwie genetycznie spokrewnionego ojca zamierzonego i jego zarejestrowanego partnera. Kobieta, która urodziła dziecko, nie była z nim genetycznie spokrewniona i nie dochodziła rodzicielstwa. BGH odróżnił rzeczywiste sądowe ustalenie rodzicielstwa od samego wpisu rejestrowego, uwzględniając bezpieczeństwo prawne dziecka. To ważny precedens dla porównywalnych okoliczności, nie nakaz uznania każdego zagranicznego dokumentu.

Postanowienie z 2014 r. wyraźnie pozostawiło otwartą ocenę sytuacji, gdy żaden rodzic zamierzony nie ma związku genetycznego z dzieckiem albo gdy kobieta rodząca jest zarazem matką genetyczną. W postanowieniu z 5 września 2018 r. (XII ZB 224/17) BGH analizował kolejne amerykańskie orzeczenie przyznające rodzicielstwo, ale szczegóły sprawy nadal są istotne. Nie wolno twierdzić ani że więź genetyczna jest zawsze konieczna, ani że jej brak zawsze wyklucza uznanie. Spory o zgodę, zawiadomienie czy kompetencje zagranicznego sądu wymagają analizy indywidualnej.

Sprawa z Kolorado z 2018 r. zakończyła się natomiast uznaniem orzeczenia: BGH uznał decyzję przyznającą rodzicielstwo bliźniąt małżeństwu z Niemiec; ojciec zamierzony był genetycznie spokrewniony z dziećmi. Wynagrodzenie kobiety rodzącej oraz brak jej osobistego przesłuchania nie podważały same przez się, w tamtych okolicznościach, dobrowolności jej udziału ani podstawowych gwarancji procesowych; wiedziała ona o postępowaniu. Nie oznacza to ogólnego zwolnienia z wymogów zgody i zawiadomienia. Trzeba zbadać konkretny wyrok i akta zagraniczne.

Gdy nie ma orzeczenia nadającego się do uznania

Akt urodzenia sporządzony po rejestracji administracyjnej nie musi być zagranicznym „orzeczeniem” w rozumieniu § 108 FamFG. Trzeba ustalić, czy sąd w postępowaniu rozstrzygnął o rodzicielstwie, czy urzędnik tylko przepisał dane podane we wniosku albo wynikające z domniemania prawnego. Uwierzytelniony akt potwierdza urodzenie i treść wpisu, lecz bez rozpoznawalnego orzeczenia Niemcy mogą wymagać ustalenia pochodzenia według właściwego prawa materialnego. Apostille i tłumaczenie ułatwiają posługiwanie się dokumentem, ale nie przesądzają o uznaniu rodzicielstwa.

Gdy brak zagranicznego orzeczenia sądowego nadającego się do uznania, szczególnie ważny jest art. 19 ust. 1 EGBGB, ustawy wprowadzającej BGB. Przewiduje równorzędne łączniki: prawo państwa zwykłego pobytu dziecka oraz, dla relacji z każdym rodzicem, prawo państwa jego obywatelstwa. Dodatkowy łącznik istnieje przy małżeństwie matki. Nie zawsze stosuje się prawo kraju urodzenia, a samo miejsce porodu nie ustala automatycznie zwykłego pobytu. Rzeczywiste więzi i możliwe podstawy prawne wymagają udokumentowania.

Postanowienie BGH z 20 marca 2019 r. (XII ZB 530/17) dotyczyło dziecka urodzonego przez matkę zastępczą w Ukrainie i wkrótce legalnie przewiezionego do Niemiec zgodnie ze wspólnym zamiarem uczestników. W tych warunkach sąd uznał zwykły pobyt dziecka w Niemczech, bez wcześniejszego pobytu zwykłego w Ukrainie, co wpłynęło na prawo właściwe dla pochodzenia. Nie oznacza to, że każde niemowlę urodzone za granicą zwykle przebywa w Niemczech od urodzenia. Liczą się czas i legalność przeprowadzki, okoliczności rodzinne oraz inne związki.

Sprawa ukraińska z 2019 r. miała jeszcze jeden zasadniczy wynik: matka zamierzona była również matką genetyczną dziecka, lecz BGH utrzymał sprostowanie niemieckiego rejestru urodzeń, nakazujące wskazanie jako matki prawnej kobiety, która urodziła dziecko w Ukrainie. Ukraiński wpis nie stanowił orzeczenia sądowego o pochodzeniu podlegającego uznaniu na podstawie § 108 FamFG; przy stosowaniu prawa niemieckiego decydował § 1591 BGB. Dla uzyskania zamierzonego statusu prawnego BGH wskazał adopcję. Wynik dotyczy wpisu administracyjnego i nie przekreśla uznania odpowiedniego zagranicznego orzeczenia sądowego.

Poniższa macierz służy wstępnej ocenie, a nie gwarantuje rezultatu według rodzaju dokumentu. Rozpocznij od sentencji, skutku prawnego i kompetencji organu zagranicznego, nie od nazwy formularza. Czy akt rzeczywiście ustala rodzicielstwo? Czy zainteresowani mogli uczestniczyć w postępowaniu? Czy Niemcy mają uznać orzeczenie, czy samodzielnie ustalić pochodzenie? Mylenie orzeczenia, odpisu rejestrowego i prywatnej umowy często powoduje, że pozornie kompletny zagraniczny zestaw dokumentów nie wystarcza urzędowi stanu cywilnego ani konsulatowi niemieckiemu.

DokumentCo potwierdzaOcena w Niemczech
Zagraniczne orzeczenie o rodzicielstwieMożliwe sądowe ustalenie rodzicielstwaPrawomocność, kompetencja, udział, FamFG §§ 108–109
Tylko zagraniczny akt urodzeniaUrodzenie i dane w rejestrzeCzy zapadł wyrok? W innym razie art. 19 EGBGB
Prywatna umowa lub pismo agencjiDowód uzgodnień, nie rodzicielstwaNie uznawać automatycznie niemieckiego statusu rodzica
Żaden rodzic zamierzony nie ma więzi genetycznej z dzieckiem albo zgoda kobiety rodzącej jest spornaFakty poza rozstrzygnięciem z 2014 r.Indywidualna ocena porządku publicznego i procedury
Niemiecki rodzic, urodzenie za granicąPytania o obywatelstwo i rejestrOsobno PStG § 36, StAG § 4 oraz podróż

Dokumenty, organy i ryzyka statusu

Jeżeli jest to zgodne z prawem i wykonalne, gromadź dowody przed narodzinami: prawomocne zagraniczne orzeczenie, potwierdzenie prawomocności i kompetencji sądu, wnioski, dowody doręczenia i zgody, akt urodzenia. Zachowaj dane i stan cywilny kobiety rodzącej, dokumenty małżeństwa lub partnerstwa, obywatelstwa i pobytu rodziców zamierzonych oraz wiarygodne dowody genetyczne, gdy są istotne. Przygotuj uwierzytelnione odpisy, wymagane apostille lub legalizację oraz akceptowane tłumaczenia. Apostille potwierdza pochodzenie dokumentu urzędowego, nie materialną ważność wpisanego rodzicielstwa.

W Niemczech wskaż właściwy Standesamt do ewentualnej późniejszej rejestracji zagranicznych urodzin oraz sąd rodzinny właściwy w sporze o uznanie. § 36 PStG dopuszcza na wniosek wpisanie do niemieckiego rejestru urodzenia obywatela Niemiec za granicą i reguluje wnioskodawców oraz właściwość miejscową. Nie jest to uniwersalna procedura dla wszystkich dzieci cudzoziemskich; urząd nadal bada prawną podstawę rodzicielstwa. Konsulat może żądać dokumentów dotyczących obywatelstwa czy podróży bez ostatecznego rozstrzygania wszystkich kwestii statusu.

§ 36 PStG dotyczy nie tylko obywateli Niemiec: przy spełnieniu przesłanek obejmuje również bezpaństwowców, określonych cudzoziemców bez ojczyzny i uchodźców konwencyjnych zwykle zamieszkujących w Niemczech. Nie jest to ogólna procedura rejestracji każdego dziecka urodzonego za granicą. Właściwość urzędu określa najpierw niemiecki adres lub zwykły pobyt dziecka, następnie analogiczny związek wnioskodawcy, a ostatecznie Standesamt I w Berlinie. Przed złożeniem wniosku sprawdź uprawnienie, właściwość i dowody pochodzenia.

Jeżeli urząd ma wątpliwości, zażądaj konkretnych pisemnych powodów: brak orzeczenia sądowego, wady zawiadomienia lub zgody, sprzeczne orzeczenia, porządek publiczny, tłumaczenie albo prawo właściwe. Przy spełnieniu § 108 ust. 2 zainteresowany może żądać sądowego ustalenia uznania bądź nieuznania, które na zasadach ustawowych może wiązać sądy i organy administracji. Sprostowanie aktu lub bezpośrednie ustalenie pochodzenia może wymagać innego trybu. Właściwość, środki zaskarżenia i terminy zależą od konkretnych pism, które trzeba szybko przeanalizować.

Rodzicielstwo, obywatelstwo niemieckie, paszport i prawo do podróży to odrębne kwestie. § 4 ust. 1 StAG łączy obywatelstwo przez urodzenie z prawnie ustalonym niemieckim rodzicem oraz dalszymi wymogami. § 4 ust. 4 przewiduje ważny wyjątek dla niektórych dzieci urodzonych poza Niemcami, których niemiecki rodzic sam urodził się za granicą, wraz z rocznym terminem zgłoszenia urodzenia i wyjątkami. Zagraniczny wpis niemieckiego rodzica zamierzonego nie gwarantuje niemieckiego paszportu. Obywatelstwo, dokumenty i warunki wjazdu trzeba sprawdzić przed podróżą.

Roczny mechanizm zachowania obywatelstwa wymaga dokładnego sprawdzenia. Zgodnie z § 4 ust. 4 StAG dziecko urodzone za granicą może nie nabyć obywatelstwa niemieckiego, jeśli niemiecki rodzic sam urodził się za granicą po 31 grudnia 1999 r. i zwykle tam przebywa. Złożony w ciągu roku wniosek o rejestrację urodzenia według § 36 PStG, także doręczony właściwej placówce dyplomatycznej, może zapobiec temu skutkowi. Ustawa chroni ponadto przed bezpaństwowością, odrębnie reguluje dwoje niemieckich rodziców i przewiduje wyjątki w § 4 ust. 5. Nie jest to ogólny roczny termin na paszport.

Przykłady i dalsze działania

Dwa przykłady pokazują różnicę. Jeżeli sąd zagraniczny rzeczywiście ustalił rodzicielstwo genetycznego ojca zamierzonego i jego partnera, kobieta rodząca uczestniczyła, nie dochodzi rodzicielstwa i brak sprzecznych orzeczeń, argumentacja BGH z 2014 r. może wspierać uznanie; nadal należy sprawdzić orzeczenie i gwarancje. Jeżeli natomiast istnieje jedynie zagraniczny akt urodzenia wskazujący dwoje rodziców zamierzonych, może być konieczne badanie na gruncie art. 19 EGBGB i dodatkowe dowody. Żaden przykład nie przesądza spraw przy innym obywatelstwie, faktach, jurysdykcji czy prawach kobiety.

Przed programem zagranicznym poproś prawników w Niemczech i państwie narodzin o analizę tych samych akt i pisemne odpowiedzi: kto jest prawnym rodzicem na każdym etapie; orzeczenie czy rejestracja; jakie związki genetyczne, zgody i zawiadomienia można wykazać; jakie prawo obowiązuje bez uznania; jak te same dokumenty ocenią niemiecki USC, organ paszportowy i migracyjny. Jeżeli droga jest niepewna, sprawdź legalne alternatywy, takie jak ustalenie ojcostwa lub przysposobienie po spełnieniu warunków, nie zakładając ich dostępności ani szybkości.

Wniosek jest warunkowy: prawidłowo uzyskane zagraniczne orzeczenie o rodzicielstwie może zostać uznane w Niemczech, również w niektórych sprawach surogacji; prywatna umowa lub akt urodzenia nie zastępują analizy prawnej. Trzeba unikać luki pomiędzy statusem w państwie urodzenia a niemieckimi wymaganiami rejestracyjnymi, obywatelskimi i podróżnymi. Zachowaj pełne akta i sprawdź niemiecką drogę przed poleganiem na zagranicznym statusie.

Źródła i materiały prawne

  1. German Federal Foreign Office: surrogacy and parentage
  2. BGB § 1591: maternity
  3. BGB § 1592: paternity
  4. FamFG § 108: foreign decisions
  5. FamFG § 109: impediments
  6. EGBGB Article 19: parentage conflict rules[official text not fully accessible in this guide]
  7. PStG § 36: foreign births
  8. StAG § 4: citizenship at birth and foreign-birth exception
  9. BGH decision 10 December 2014, XII ZB 463/13[official text not fully accessible in this guide]
  10. BGH decision 5 September 2018, XII ZB 224/17[official text not fully accessible in this guide]
  11. BGH decision 20 March 2019, XII ZB 530/17, transcribed by IPRspr
  12. BGH 2014 full text, reproduced by legal database
  13. AdVermiG §§ 13a–13d: surrogate mediation restrictions
  14. BGH 5 September 2018, XII ZB 224/17 (full reproduced decision)

Ostatnia aktualizacja:

Autor: Khachatrian Razmik, LL.M.

Międzynarodowe usługi prawne w sprawach macierzyństwa zastępczego i pochodzenia dziecka — LEX SURROGACY, Lex Agency · Profil autora · Zasady redakcyjne