Draagmoederschap in Portugal: medische indicaties en donoreisen
Brongebaseerde gids over de medische drempel, de herkomst van gameten, donorscreening en klinische waarborgen in Portugal; de uitvoeringsregeling blijft onopgelost.
De wettelijke regels bestaan, maar de uitvoeringsprocedure blijft onduidelijk
Het Portugese regime voor medisch begeleide voortplanting staat in Wet nr. 32/2006, gewijzigd bij Wet nr. 90/2021. Die wijzigingswet trad op 1 januari 2022 in werking en regelt medische voorwaarden, de herkomst van gameten, documentatie, voorafgaande toestemming en bescherming van de draagmoeder. De Nationale Raad voor Medisch Begeleide Voortplanting (CNPMA) vermeldt echter nog steeds dat het regime wacht op overheidsregulering. Een ontwerpregeling die de ministerraad in november 2023 goedkeurde, werd op 13 januari 2024 door de president teruggestuurd zonder bekrachtiging. In mei 2026 beval een ontwerp van parlementaire resolutie de regering opnieuw aan het regime te regelen. In de officiële bronnen is geen later afgekondigde regeling gevonden. Het bestaan van een wettelijke bepaling betekent dus niet dat er nu een bruikbare toestemmingsprocedure is. Vraag vóór behandeling aan een Portugese advocaat en de CNPMA schriftelijk en actueel of aanvragen worden aangenomen en welke procedure geldt.
Artikel 2 van Wet nr. 90/2021 bepaalt afzonderlijk dat de wet geldt voor Portugese staatsburgers en buitenlandse staatsburgers met permanent verblijf in Portugal. Dit artikel beoordeelt niet of een bepaalde aanvrager aan die afzonderlijke persoonlijke voorwaarde voldoet.
Verordening (EU) 2024/1938 over kwaliteits- en veiligheidsnormen voor stoffen van menselijke oorsprong geldt in het algemeen vanaf 7 augustus 2027, behoudens bepalingen met andere toepassingsdata en overgangsregelingen. Bij behandelingen die vanaf die datum zijn gepland, moeten de veiligheidseisen voor donaties en de verhouding tot het Portugese recht opnieuw worden beoordeeld.
Welke medische situatie kan aan de wettelijke voorwaarde voldoen?
Artikel 8, lid 2, staat een overeenkomst alleen bij uitzondering en zonder betaling voor de zwangerschap toe wanneer de wensmoeder geen baarmoeder heeft, een baarmoederletsel of -ziekte heeft, of een andere klinische situatie heeft die een zwangerschap absoluut en definitief verhindert. De wettelijke drempel is streng: de situatie moet het dragen van een zwangerschap verhinderen, niet alleen de conceptie bemoeilijken of ouderschap minder gemakkelijk maken. Een onvruchtbaarheidsdiagnose, leeftijd, persoonlijke voorkeur of de bereidheid van een kliniek om behandeling aan te bieden bewijst op zichzelf niet dat aan de wettelijke medische voorwaarde is voldaan. Het onvermogen om levensvatbare eicellen te produceren is bijvoorbeeld niet automatisch hetzelfde als een absolute en definitieve onmogelijkheid om een zwangerschap te dragen. De term ‘andere klinische situatie’ kan een beoordeling van de concrete medische en juridische feiten vereisen. Het gaat om de wettelijke drempel, niet om de vraag of een kliniek een draagmoederschapsprogramma adverteert.
Artikel 39, leden 1 en 2, voorziet in strafrechtelijke sancties voor draagmoederschapsovereenkomsten tegen betaling: voor een wensouder maximaal twee jaar gevangenisstraf of een geldboete van maximaal 240 dagboetes; voor de draagmoeder een geldboete van maximaal 240 dagboetes. Leden 3 en 4 bestraffen ook kosteloze overeenkomsten buiten de in artikel 8, leden 2, 4, 5, 7 en 8 genoemde gevallen: voor een wensouder maximaal één jaar gevangenisstraf of een geldboete van maximaal 120 dagboetes; voor de draagmoeder een geldboete van maximaal 120 dagboetes. Een Portugese jurist moet deze bepalingen op de concrete feiten toepassen; instemming van een kliniek of een particuliere overeenkomst vervangt naleving van de wet niet.
Wat moet de medische documentatie aantonen?
De wet voorziet in een gezamenlijke aanvraag van de wensouders en de draagmoeder. De stukken omvatten hun identiteitsgegevens, aanvaarding van de voorgestelde contractvoorwaarden, medische documentatie van het PMA-centrum waar de behandeling zou plaatsvinden om aan te tonen dat aan artikel 8, leden 2 en 4, is voldaan, en een verklaring van de centrumdirecteur dat de behandelingen daar kunnen worden uitgevoerd. Voorafgaande toestemming van de CNPMA is vereist; de wet voorziet ook in raadpleging van de Portugese beroepsorganisaties van artsen en psychologen. Een medisch verslag moet daarom meer bevatten dan het woord ‘onvruchtbaarheid’: de diagnose, uitleg waarom deze een zwangerschap absoluut en definitief verhindert, de onderliggende klinische gegevens en de koppeling met de wettekst. Het verslag van het centrum is zelf geen CNPMA-toestemming. Omdat de uitvoeringsregeling officieel nog niet is opgehelderd, moeten de actuele formulieren, verplichte inhoud en indieningsroute vooraf worden bevestigd.
Ten minste één wensouder moet een gameet leveren
Artikel 8, lid 4, vereist dat de PMA-techniek gameten van ten minste één wensouder gebruikt. De draagmoeder mag in de procedure waarin zij de zwangerschap draagt nooit de eicel leveren. De wet vereist dus een genetische bijdrage van ten minste één wensouder en sluit een constructie uit waarbij de draagmoeder ook de eicel levert. Met inachtneming van de afzonderlijke donatieregels zou een donoreicel eventueel kunnen worden gecombineerd met sperma van een wensouder, of donorsperma met de eicel van de wensmoeder. Een embryo dat volledig uit gameten van derden is ontstaan, mag niet als een veilige optie voor draagmoederschap in Portugal worden aangenomen, omdat dit onverenigbaar lijkt met de eis dat gameten van ten minste één wensouder worden gebruikt. Vraag vóór de keuze van een gametencombinatie om een schriftelijk advies voor het concrete geval.
Wanneer mogen donor-eicellen of donorsperma worden gebruikt?
Artikel 10 van de algemene PMA-wet staat het gebruik van gedoneerde eicellen, zaadcellen of embryo’s toe wanneer op basis van objectief beschikbare medisch-wetenschappelijke kennis geen zwangerschap — of geen zwangerschap zonder ernstige genetische aandoening — kan worden bereikt met een techniek die gameten van de begunstigden gebruikt, en doeltreffende voorwaarden voor de kwaliteit van gameten zijn gewaarborgd. Bij draagmoederschap moet deze regel samen met artikel 8, lid 4, worden gelezen: nog steeds moet een gameet van ten minste één wensouder worden gebruikt. De bepaling is geen algemene toestemming om uit gemak of voorkeur een donor te kiezen. De kliniek moet de medische indicatie voor donatie, de beoogde genetische bijdrage en de naleving van beide bepalingen uitleggen. Naar Portugees recht wordt een donor niet als juridische ouder van het kind beschouwd. Deze afstammingsregel neemt de vereisten voor toestemming, traceerbaarheid, screening en registratie niet weg.
De identiteit van de donor is niet absoluut geheim. Iemand die is geboren na donatie van gameten of embryo’s kan bij de gezondheidsdiensten relevante genetische informatie verkrijgen; vanaf 18 jaar kan die persoon bij de CNPMA de burgerlijke identiteit van de donor opvragen en vanaf 16 jaar informatie krijgen over een mogelijk wettelijk huwelijksbeletsel. Een rechter kan bekendmaking van de donoridentiteit ook om zwaarwegende redenen toestaan.
Donorscreening en de veiligheid van gameten vallen onder aparte regels
Wet nr. 12/2009 is ook van toepassing op voortplantingscellen en wijst de CNPMA aan als bevoegde autoriteit voor de bijbehorende kwaliteits- en veiligheidscontroles. Voor donoren die geen partner van de ontvanger zijn, vereist bijlage VII selectie op basis van leeftijd, gezondheid en medische voorgeschiedenis, vastgelegd via een vragenlijst en een persoonlijk gesprek met een ervaren arts. Bij donaties tussen niet-partners moet bij elke donatie een bloedmonster worden afgenomen. De wettelijk voorgeschreven tests omvatten hiv-1/2, hepatitis B, hepatitis C en syfilis; spermadonoren moeten ook negatief testen op Chlamydia via NAT op een urinemonster. Tests op HTLV I/II-antistoffen zijn vereist bij bepaalde blootstelling aan gebieden met hoge prevalentie; afhankelijk van de medische voorgeschiedenis en de gedoneerde cellen kunnen aanvullende tests nodig zijn, bijvoorbeeld RhD, malaria, CMV of T. cruzi. Met toestemming van de donor is ook genetische screening vereist op autosomaal recessieve genen die veel voorkomen binnen de etnische achtergrond van de donor, evenals beoordeling van bekende erfelijke aandoeningen in de familie. Spermadonaties van personen die geen partner van de ontvanger zijn, moeten in beginsel ten minste 180 dagen in quarantaine blijven en daarna opnieuw worden getest met een nieuw bloedmonster; de wet voorziet in een uitzondering wanneer het oorspronkelijke monster ook met NAT op hiv, HBV en HCV is getest. Een andere uitzondering geldt wanneer de verwerking een voor de betrokken virussen gevalideerde inactiveringsstap omvat. De risico’s en maatregelen om die te beperken moeten duidelijk aan de ontvanger worden uitgelegd. Documentatie en traceerbaarheid zijn eveneens verplicht. Vraag de kliniek naar het toepasselijke testpanel, de resultaten en data, aanvullende risicogebaseerde tests, de grondslag voor eventuele uitzonderingen en de traceerbaarheidsgegevens van het monster. Extra klinische waarborgen moeten worden onderscheiden van het wettelijke minimum.
Medische geschiktheid van de draagmoeder en eerder moederschap
De wet zegt dat de draagmoeder bij voorkeur een vrouw is die al moeder is geweest, maar de omstandigheden van een concreet geval kunnen verhinderen dat aan deze voorkeur wordt voldaan. Dit is een wettelijke voorkeur, geen absolute eis dat iedere draagmoeder eerder moet zijn bevallen. Artikel 8 bevat geen universele lijst met diagnoses, één vaste leeftijdsgrens of een volledig uniform screeningspakket. Interne kliniekcriteria mogen niet als wet worden gepresenteerd zonder een andere bindende bron die ze ondersteunt. De draagmoeder heeft recht op passende medische zorg en juiste informatie over waarschijnlijke medische, psychologische, sociale en juridische gevolgen, waaronder mogelijke zwangerschapscomplicaties. Zij heeft recht op psychologische begeleiding vóór, tijdens en na de bevalling en op zorg voor een aandoening die tijdens de zwangerschap ontstaat, ook als die behandeling de voortzetting van de zwangerschap kan beïnvloeden. Haar fundamentele rechten als zwangere of pas bevallen vrouw blijven gelden.
Wat de wet vereist van de kliniek en de toestemmingsprocedure
PMA-technieken mogen alleen worden uitgevoerd in openbare of particuliere centra die daarvoor uitdrukkelijk zijn toegelaten. De wensouders hebben het recht geen techniek te ondergaan zonder redelijke kans op succes of met aanzienlijke gezondheidsrisico’s voor moeder of kind, recht op zorg in een geschikte medische omgeving en recht op informatie over de waarschijnlijke medische, sociale en juridische gevolgen. Toestemming moet vrij, geïnformeerd, uitdrukkelijk en schriftelijk zijn. Vóór de toestemming moeten de wensouders schriftelijke informatie krijgen over alle bekende voordelen en risico’s en over de ethische, sociale en juridische gevolgen. Zowel de wensouders als de draagmoeder moeten ook schriftelijke informatie ontvangen over de mogelijke invloed van de levensstijl van de draagmoeder op de embryonale en foetale ontwikkeling.
De regeling moet ook kosteloos zijn. De wensouders mogen de draagmoeder wegens de zwangerschap geen verplichtingen opleggen, betalen of geschenken geven, behalve behoorlijk aangetoonde kosten voor daadwerkelijk verleende medische begeleiding, inclusief vervoer. Artikel 8 verbiedt de regeling ook wanneer tussen de partijen een economische afhankelijkheidsrelatie bestaat, waaronder een arbeids- of dienstverleningsrelatie. Ga er zonder Portugees juridisch advies niet van uit dat een vast bedrag of toelage onder deze beperkte kostenuitzondering valt.
De overeenkomst moet onder meer bepalingen bevatten over aanwijzingen van de verloskundige en noodzakelijke onderzoeken of behandelingen, de betrokkenheid van de draagmoeder bij de keuze van verloskundige, type en plaats van bevalling, psychologische steun, de mogelijkheid diagnostische tests zoals een vruchtwaterpunctie te weigeren, reizen en levensstijl, gezondheidscomplicaties bij draagmoeder of foetus, zwangerschapsafbreking volgens de wet, mislukte pogingen, intrekking van toestemming, kosten en geschillenbeslechting. De overeenkomst mag haar wettelijke rechten niet aantasten. Volgens de gewijzigde tekst kan zij toestemming intrekken tot de registratie van het kind. De praktische procedure moet nog steeds worden bevestigd, omdat geen afgekondigde uitvoeringsregeling is gevonden.
Wettelijke regel of kliniekbeleid? Praktische vergelijking
Gebruik de vergelijking hieronder bij het beoordelen van een toelatingslijst van een kliniek of een behandelvoorstel. Een kliniek moet soms medische afwegingen maken, maar een interne drempel mag niet als wettelijke eis worden aangeduid zonder steun in de rechtsbron. Omgekeerd kan een kliniek een wettelijke voorwaarde niet opzijzetten door een patiënt of donor te accepteren.
| Onderwerp | Wat de wet bepaalt | Wat niet mag worden aangenomen |
|---|---|---|
| Medische indicatie | Een zwangerschap moet absoluut en definitief worden verhinderd door het ontbreken van de baarmoeder, letsel/ziekte of een andere klinische situatie. | Elke onvruchtbaarheidsdiagnose, leeftijd of persoonlijke voorkeur volstaat automatisch. |
| Herkomst gameten | Een gameet van ten minste één wensouder wordt gebruikt; de draagmoeder kan in deze procedure geen eicel doneren. | Een plan met uitsluitend gameten van derden is verenigbaar met draagmoederschap. |
| Donatie door derden | De medisch-wetenschappelijke voorwaarden van artikel 10 en kwaliteitswaarborgen gelden. | Een donor kiezen uit gemak of verplichte kwaliteitscontroles overslaan. |
| Voorgeschiedenis draagmoeder | Eerder moederschap is een voorkeur, geen absolute voorwaarde. | Elke draagmoeder moet eerder zijn bevallen of oud kliniekbeleid is huidig recht. |
| Screening en kliniek | Een toegelaten PMA-centrum, veiligheidsregels, informatie, toestemming en medische zorg zijn vereist. | Artikel 8 stelt één universeel testpakket, leeftijdsgrens of transferquotum vast. |
| Toestemming | De wet voorziet in voorafgaande CNPMA-toestemming en medische stukken van het centrum. | Bereidheid van de kliniek of een privaat contract vervangt officiële toestemming. |
| Betaling en relatie tussen partijen | De regeling moet kosteloos zijn; alleen behoorlijk aangetoonde kosten voor daadwerkelijk verleende medische begeleiding, inclusief vervoer, zijn uitgezonderd. Economische afhankelijkheid, waaronder een arbeids- of dienstverleningsrelatie, staat aan de regeling in de weg. | Ga er niet van uit dat een vast bedrag, toelage, geschenk of arbeids-/dienstverleningsrelatie rechtmatig is omdat de kliniek die accepteert. |
Documenten en vragen vóór financiële verplichtingen
Vraag het volgende schriftelijk op voordat u een overeenkomst met een bureau ondertekent, een niet-terugbetaalbare aanbetaling doet, embryo’s laat maken of een transfer regelt:
- Een actuele schriftelijke reactie van een Portugese advocaat en de CNPMA over de vraag of een aanvraag kan worden ingediend, welke regels/formulieren gelden en welke toestemmingsprocedure wordt gevolgd.
- Een specialistisch medisch verslag dat de aandoening van de wensmoeder en de absolute en definitieve onmogelijkheid van zwangerschap uitlegt, met onderliggende dossiers en onderzoeken.
- Een schriftelijk gametenplan met de herkomst van eicel en sperma, eventuele donatie, medische indicatie en het gebruik van een gameet van een wensouder.
- De dossiers over donorselectie, tests en traceerbaarheid van de beoogde gameten, met data van bloedafname, resultaten, risicogebaseerde aanvullende tests en de grondslag voor een eventuele uitzondering op quarantaine/herhaling van tests; onderscheid wettelijke eisen van aanvullend kliniekbeleid.
- Bevestiging dat het PMA-centrum is toegelaten en de schriftelijke medische toelatings- en screeningscriteria voor wensouders en draagmoeder.
- Concepten van geïnformeerde toestemming en overeenkomst over risico’s, verloskundige zorg, diagnostiek, psychologische steun, complicaties, afbreking, mislukte pogingen, intrekking en kosten.
Praktische conclusie
De duidelijkste wettelijke medische grond is het ontbreken van een baarmoeder, een baarmoederletsel of -ziekte, of een andere klinische situatie die een zwangerschap absoluut en definitief onmogelijk maakt. Ten minste één wensouder moet een gameet leveren; de draagmoeder mag de eicel niet leveren en donorgameten vallen onder afzonderlijke regels voor medische noodzaak en kwaliteit. Donorselectie, tests en traceerbaarheid maken deel uit van het wettelijke kwaliteits- en veiligheidskader, niet alleen van commerciële dienstverlening. Tegelijk laten de officiële bronnen een onopgelost uitvoeringsprobleem zien: Wet nr. 90/2021 is van kracht, maar de regeling die de procedure uitvoerbaar moest maken is zonder bekrachtiging teruggestuurd en het parlement heeft in 2026 opnieuw om regelgeving verzocht. Vertrouw niet op reclame; vraag vóór medische of financiële stappen een actuele schriftelijke reactie van de CNPMA en onafhankelijk Portugees juridisch advies. Voor behandelingen op of na 7 augustus 2027 moeten ook Verordening (EU) 2024/1938 en de toepasselijke overgangsbepalingen opnieuw worden gecontroleerd.
Juridische en officiële bronnen
In de geraadpleegde stukken is geen later afgekondigde uitvoeringsregeling gevonden; bevestig de actuele stand voordat u op deze gids vertrouwt.
- Geconsolideerde Wet nr. 32/2006 inzake medisch begeleide voortplanting [S1]
- Wet nr. 90/2021 tot wijziging van de draagmoederschapsregeling [S2]
- CNPMA: officiële informatie over draagmoederschap [S3]
- Presidentschap: ontwerpregeling op 13 januari 2024 zonder bekrachtiging teruggestuurd [S4]
- Parlement: resolutievoorstel 897/XVII/1, ingediend op 3 mei 2026 [S5]
- Wet nr. 12/2009 inzake kwaliteit en veiligheid van menselijke weefsels en cellen [S6]
- Regulation (EU) 2024/1938 on standards of quality and safety for substances of human origin [S7]
