Portugalia · Warunki medyczne i dawstwo

Neutralne laboratorium medyczne z mikroskopem, stojakami na próbki i biurkiem przygotowanym do oceny medycznej

Macierzyństwo zastępcze w Portugalii: wskazania medyczne i zasady dotyczące dawców

Portugalia: jaki stan medyczny spełnia wymóg ustawowy, dokumentacja medyczna, pochodzenie gamet, badania dawców i brak przepisów wykonawczych.

Przepisy istnieją, ale praktyczna procedura nadal nie jest rozstrzygnięta

Portugalski system medycznie wspomaganej prokreacji wynika z ustawy nr 32/2006, zmienionej ustawą nr 90/2021. Nowelizacja weszła w życie 1 stycznia 2022 r. i określa przesłanki medyczne, zasady dotyczące pochodzenia gamet, dokumentację, uprzednią zgodę i ochronę osoby noszącej ciążę. Krajowa Rada Medycznie Wspomaganej Prokreacji (CNPMA) nadal jednak informuje, że system oczekuje na rozporządzenie rządowe. Projekt rozporządzenia zatwierdzony przez Radę Ministrów w listopadzie 2023 r. został 13 stycznia 2024 r. zwrócony przez prezydenta bez promulgacji. W maju 2026 r. projekt uchwały parlamentarnej ponownie zalecił rządowi uregulowanie systemu. W oficjalnych źródłach nie znaleziono później promulgowanego rozporządzenia. Sam przepis ustawowy nie oznacza więc, że obecnie działa procedura uzyskania zgody. Przed leczeniem uzyskaj aktualne pisemne potwierdzenie od portugalskiego prawnika i CNPMA, czy wnioski są przyjmowane i jaki tryb obowiązuje.

Odrębnie art. 2 ustawy nr 90/2021 stanowi, że ustawa ma zastosowanie do obywateli Portugalii oraz cudzoziemców mających stałe miejsce zamieszkania w Portugalii. Ten artykuł nie rozstrzyga, czy konkretny wnioskodawca spełnia ten odrębny wymóg podmiotowy.

Rozporządzenie (UE) 2024/1938 w sprawie norm jakości i bezpieczeństwa substancji pochodzenia ludzkiego stosuje się zasadniczo od 7 sierpnia 2027 r., z zastrzeżeniem przepisów o innych datach stosowania i zasad przejściowych. W przypadku leczenia planowanego od tej daty należy ponownie ocenić wymogi bezpieczeństwa dawstwa i ich relację z prawem portugalskim.

Jaki stan medyczny może spełnić wymóg ustawowy?

Art. 8 ust. 2 dopuszcza umowę tylko wyjątkowo i bez wynagrodzenia za ciążę, gdy kobieta będąca zamierzonym rodzicem nie ma macicy, ma uraz lub chorobę macicy albo występuje inny stan kliniczny, który uniemożliwia zajście i donoszenie ciąży w sposób absolutny i trwały. Próg jest rygorystyczny: stan musi uniemożliwiać donoszenie ciąży, a nie tylko utrudniać poczęcie lub czynić rodzicielstwo mniej wygodnym. Samo rozpoznanie niepłodności, wiek, osobista preferencja lub gotowość kliniki do przeprowadzenia leczenia nie dowodzą spełnienia ustawowej przesłanki medycznej. Na przykład brak możliwości uzyskania zdolnych do zapłodnienia komórek jajowych nie oznacza automatycznie absolutnej i trwałej niemożności donoszenia ciąży. Pojęcie „innego stanu klinicznego” może wymagać indywidualnej oceny medycznej i prawnej. Istotne jest spełnienie progu ustawowego, a nie to, czy klinika reklamuje program surogacji.

Art. 39 ust. 1–2 przewiduje sankcje karne za odpłatne umowy o macierzyństwo zastępcze: wobec beneficjenta do dwóch lat pozbawienia wolności albo grzywnę do 240 stawek dziennych; wobec osoby noszącej ciążę grzywnę do 240 stawek dziennych. Ust. 3–4 przewidują również sankcje za nieodpłatne umowy zawarte poza przypadkami określonymi w art. 8 ust. 2, 4, 5, 7 i 8: wobec beneficjenta do roku pozbawienia wolności albo grzywnę do 120 stawek dziennych; wobec osoby noszącej ciążę grzywnę do 120 stawek dziennych. Zastosowanie tych przepisów do konkretnych okoliczności powinien ocenić portugalski prawnik; akceptacja kliniki ani umowa prywatna nie zastępują zgodności z ustawą.

Co musi wykazać dokumentacja medyczna?

Ustawa przewiduje wspólny wniosek zamierzonych rodziców i osoby noszącej ciążę. Dokumentacja obejmuje ich dane identyfikacyjne, akceptację warunków proponowanej umowy, dokumentację medyczną z ośrodka PMA, w którym miałoby odbyć się leczenie, potwierdzającą warunki z art. 8 ust. 2 i 4, oraz oświadczenie dyrektora ośrodka o zgodzie na przeprowadzenie leczenia w tym miejscu. Wymagana jest uprzednia zgoda CNPMA; ustawa przewiduje też konsultacje z portugalskimi organizacjami zawodowymi lekarzy i psychologów. Raport medyczny powinien zatem zawierać więcej niż słowo „niepłodność”: diagnozę, wyjaśnienie, dlaczego uniemożliwia ona ciążę w sposób absolutny i trwały, dane kliniczne i powiązanie ich z brzmieniem ustawy. Raport ośrodka sam w sobie nie jest zgodą CNPMA. Ponieważ kwestia przepisów wykonawczych nadal nie jest rozstrzygnięta, przed złożeniem dokumentów należy potwierdzić aktualne formularze, wymagane treści i sposób złożenia wniosku.

Co najmniej jeden zamierzony rodzic musi dostarczyć gametę

Art. 8 ust. 4 wymaga, aby technika PMA wykorzystywała gamety co najmniej jednego zamierzonego rodzica. Osoba nosząca ciążę nie może być dawczynią komórki jajowej użytej w tej samej procedurze, w której nosi ciążę. Ustawa wymaga więc wkładu genetycznego co najmniej jednego zamierzonego rodzica i wyklucza model, w którym osoba nosząca ciążę dostarcza również komórkę jajową. Z zastrzeżeniem odrębnych zasad dawstwa można potencjalnie połączyć komórkę jajową dawczyni z nasieniem zamierzonego rodzica albo nasienie dawcy z komórką jajową zamierzonej matki. Zarodek utworzony wyłącznie z gamet osób trzecich nie powinien być uznawany za bezpieczną opcję w portugalskim programie surogacji, ponieważ wydaje się sprzeczny z wymogiem wykorzystania gamety co najmniej jednego zamierzonego rodzica. Przed wyborem kombinacji uzyskaj pisemną opinię dla konkretnej sprawy.

Kiedy można użyć komórki jajowej lub nasienia dawcy?

Art. 10 ogólnej ustawy o PMA pozwala korzystać z komórek jajowych, plemników lub zarodków od osób trzecich, gdy według obiektywnie dostępnej wiedzy medycznej i naukowej nie można uzyskać ciąży — albo ciąży bez ciężkiej choroby genetycznej — przy użyciu techniki wykorzystującej gamety beneficjentów, a jakość gamet jest skutecznie zabezpieczona. W przypadku surogacji zasadę tę należy odczytywać łącznie z art. 8 ust. 4: nadal musi zostać wykorzystana gameta co najmniej jednego zamierzonego rodzica. Przepis nie daje ogólnego zezwolenia na wybór dawcy z wygody lub preferencji. Klinika powinna wyjaśnić medyczne uzasadnienie dawstwa, planowany wkład genetyczny i zgodność planu z oboma przepisami. Prawo portugalskie stanowi też, że dawca nie jest uznawany za prawnego rodzica dziecka. Zasada filiacyjna nie znosi wymogów zgody, identyfikowalności, badań ani prowadzenia dokumentacji.

Tożsamość dawcy nie jest objęta bezwzględną tajemnicą. Osoba urodzona w wyniku dawstwa gamet lub zarodka może uzyskać od służby zdrowia dotyczące jej informacje genetyczne; od ukończenia 18 lat może wystąpić do CNPMA o cywilną tożsamość dawcy, a od 16 lat uzyskać informację o ewentualnej przeszkodzie prawnej do planowanego małżeństwa. Sąd może również zezwolić na ujawnienie tożsamości dawcy z ważnych powodów.

Badanie dawców i bezpieczeństwo gamet podlegają odrębnym zasadom

Ustawa nr 12/2009 ma zastosowanie również do komórek rozrodczych i wskazuje CNPMA jako organ właściwy do odpowiednich kontroli jakości i bezpieczeństwa. W przypadku dawców, którzy nie są partnerami biorcy, załącznik VII wymaga doboru na podstawie wieku, stanu zdrowia i wywiadu medycznego, udokumentowanych kwestionariuszem i osobistą rozmową z doświadczonym lekarzem. W przypadku dawstwa między osobami niebędącymi partnerami próbkę krwi należy pobrać przy każdej donacji. Badania wymagane ustawą obejmują HIV-1/2, wirusowe zapalenie wątroby typu B, wirusowe zapalenie wątroby typu C i kiłę; dawcy nasienia muszą mieć również ujemny wynik badania w kierunku Chlamydia metodą NAT z próbki moczu. Badania przeciwciał HTLV I/II są wymagane w określonych sytuacjach narażenia związanych z obszarami o wysokiej częstości występowania; w zależności od wywiadu i rodzaju komórek mogą być potrzebne dodatkowe badania, np. RhD, malaria, CMV lub T. cruzi. Za zgodą dawcy wymagane są także badania genetyczne w kierunku genów autosomalnych recesywnych częstych w grupie etnicznej dawcy oraz ocena znanych w rodzinie chorób dziedzicznych. Nasienie od dawców, którzy nie są partnerami biorcy, powinno co do zasady pozostawać w kwarantannie przez co najmniej 180 dni, a następnie zostać ponownie zbadane na podstawie nowej próbki krwi; ustawa przewiduje wyjątek, jeśli pierwotna próbka została również zbadana metodą NAT w kierunku HIV, HBV i HCV. Wyjątek ma zastosowanie także wtedy, gdy proces obejmuje zwalidowany etap inaktywacji odpowiednich wirusów. O ryzyku i środkach jego ograniczania trzeba jasno poinformować biorcę. Wymagane są także dokumentacja i identyfikowalność. Poproś klinikę o wykaz właściwych badań, wyniki i daty, dodatkowe testy oparte na ryzyku, podstawę ewentualnego wyjątku oraz dokumentację identyfikowalności próbki. Dodatkowe zabezpieczenia kliniki należy odróżnić od ustawowego minimum.

Stan zdrowia osoby noszącej ciążę i wcześniejsze macierzyństwo

Ustawa stanowi, że osobą noszącą ciążę powinna być w miarę możliwości kobieta, która wcześniej została matką, ale konkretne okoliczności mogą uniemożliwić spełnienie tej preferencji. Jest to preferencja zawarta w ustawie, a nie bezwzględny warunek, by każda osoba nosząca ciążę wcześniej rodziła. Sam art. 8 nie ustanawia uniwersalnej listy diagnoz, jednego limitu wieku ani pełnego, jednolitego panelu badań. Kryteriów wewnętrznych kliniki nie należy przedstawiać jako prawa bez innego wiążącego źródła. Osobie noszącej ciążę przysługuje odpowiednia opieka medyczna i rzetelna informacja o prawdopodobnych skutkach medycznych, psychologicznych, społecznych i prawnych, w tym o możliwych powikłaniach ciąży. Ma prawo do wsparcia psychologicznego przed porodem, w jego trakcie i po nim oraz do leczenia choroby pojawiającej się w czasie ciąży, nawet gdy leczenie może wpłynąć na jej dalszy przebieg. Zachowuje podstawowe prawa jako kobieta w ciąży i po porodzie.

Czego ustawa wymaga od kliniki i procedury świadomej zgody

Techniki PMA mogą być stosowane wyłącznie w publicznych lub prywatnych ośrodkach wyraźnie do tego upoważnionych. Beneficjenci mają prawo nie poddawać się technice bez rozsądnej szansy powodzenia lub niosącej istotne ryzyko dla zdrowia matki albo dziecka, do opieki w odpowiednim środowisku medycznym oraz do informacji o prawdopodobnych skutkach medycznych, społecznych i prawnych. Zgoda musi być dobrowolna, świadoma, wyraźna i pisemna. Przed jej udzieleniem beneficjenci muszą otrzymać na piśmie informacje o wszystkich znanych korzyściach i ryzykach oraz o skutkach etycznych, społecznych i prawnych. Zarówno beneficjenci, jak i osoba nosząca ciążę muszą również otrzymać pisemne informacje o tym, jak styl życia tej osoby może wpływać na rozwój zarodka i płodu.

Umowa musi być również nieodpłatna. Zamierzeni rodzice nie mogą nakładać na osobę noszącą ciążę obowiązków, płacić jej ani przekazywać jej prezentów z powodu ciąży, z wyjątkiem należycie udokumentowanych kosztów faktycznie zapewnionej opieki zdrowotnej, w tym transportu. Artykuł 8 zakazuje także zawarcia umowy, gdy między stronami istnieje stosunek podporządkowania ekonomicznego, w tym stosunek pracy lub świadczenia usług. Bez opinii portugalskiego prawnika nie należy zakładać, że ryczałt lub dodatek mieści się w tym wąskim wyjątku kosztowym.

Umowa powinna regulować m.in. zalecenia położnika i niezbędne badania lub leczenie, udział osoby noszącej ciążę w wyborze położnika oraz rodzaju i miejsca porodu, wsparcie psychologiczne, możliwość odmowy badań diagnostycznych, takich jak amniopunkcja, podróże i styl życia, komplikacje zdrowotne dotyczące osoby noszącej ciążę lub płodu, przerwanie ciąży zgodnie z prawem, nieudane próby, cofnięcie zgody, wydatki i rozstrzyganie sporów. Umowa nie może naruszać jej praw ustawowych. Zgodnie ze zmienionym tekstem może cofnąć zgodę do chwili rejestracji dziecka. Praktyczny tryb trzeba jednak potwierdzić, ponieważ nie odnaleziono promulgowanych przepisów wykonawczych.

Wymóg ustawowy czy polityka kliniki? Porównanie praktyczne

Poniższe zestawienie pomaga ocenić listę kwalifikacyjną kliniki lub propozycję leczenia. Klinika może podejmować decyzje medyczne, ale wewnętrznego progu nie należy przedstawiać jako wymogu prawnego bez oparcia w źródle prawa. Z drugiej strony akceptacja pacjenta lub dawcy przez klinikę nie uchyla warunku ustawowego.

KwestiaCo przewiduje ustawaCzego nie należy zakładać
Wskazanie medyczneCiąża musi być absolutnie i trwale uniemożliwiona przez brak macicy, jej uraz/chorobę lub inny stan kliniczny.Każda diagnoza niepłodności, wiek lub osobista preferencja automatycznie wystarczają.
Pochodzenie gametWykorzystuje się gametę co najmniej jednego zamierzonego rodzica; osoba nosząca ciążę nie może oddać komórki jajowej w tej procedurze.Plan wykorzystujący wyłącznie gamety osób trzecich jest zgodny z surogacją.
Dawstwo od osób trzecichObowiązują warunki medyczno-naukowe z art. 10 i zabezpieczenia jakości gamet.Wybór dawcy z wygody lub pominięcie wymaganych kontroli jakości.
Historia osoby noszącej ciążęWcześniejsze macierzyństwo jest preferencją, nie bezwzględnym warunkiem.Każda osoba nosząca ciążę musiała wcześniej rodzić lub dawna polityka kliniki jest aktualnym prawem.
Badania i klinikaWymagane są upoważniony ośrodek PMA, zasady bezpieczeństwa, informacja, zgoda i opieka medyczna.Art. 8 ustanawia uniwersalny panel testów, limit wieku lub limit transferów.
ZgodaUstawa przewiduje uprzednią zgodę CNPMA i dokumentację medyczną ośrodka.Gotowość kliniki lub umowa prywatna zastępuje urzędową zgodę.
Płatności i relacje między stronamiUmowa musi być nieodpłatna; wyjątek obejmuje wyłącznie należycie udokumentowane koszty faktycznie zapewnionej opieki zdrowotnej, w tym transportu. Podporządkowanie ekonomiczne, w tym stosunek pracy lub świadczenia usług, wyklucza zawarcie umowy.Nie zakładaj, że ryczałt, dodatek, prezent lub stosunek pracy/usług jest zgodny z prawem tylko dlatego, że akceptuje go klinika.

Dokumenty i pytania przed podjęciem zobowiązań finansowych

Przed podpisaniem umowy z agencją, wpłatą bezzwrotnej zaliczki, utworzeniem zarodków lub zorganizowaniem transferu poproś na piśmie o następujące dokumenty i informacje:

  • Aktualna pisemna odpowiedź portugalskiego prawnika i CNPMA, czy można złożyć wniosek, jakie zasady/formularze obowiązują i jaka jest procedura uzyskania zgody.
  • Specjalistyczny raport medyczny wskazujący stan zdrowia zamierzonej matki i wyjaśniający absolutną i trwałą niemożność ciąży, wraz z dokumentacją i badaniami.
  • Pisemny plan gamet wskazujący pochodzenie komórki jajowej i nasienia, ewentualne dawstwo, jego uzasadnienie medyczne i wykorzystanie gamety zamierzonego rodzica.
  • Dokumentacja doboru dawcy, badań i identyfikowalności planowanych gamet, w tym dat pobrania krwi, wyników, dodatkowych badań opartych na ryzyku oraz podstawy ewentualnego wyjątku od kwarantanny lub ponownych badań; oddziel wymogi ustawowe od dodatkowych zasad kliniki.
  • Potwierdzenie upoważnienia ośrodka PMA oraz jego pisemne kryteria kwalifikacji i badań przesiewowych dla zamierzonych rodziców i osoby noszącej ciążę.
  • Projekty świadomej zgody i umowy obejmujące ryzyka, opiekę położniczą, badania diagnostyczne, wsparcie psychologiczne, powikłania, przerwanie ciąży, nieudane próby, cofnięcie zgody i wydatki.

Praktyczny wniosek

Najbardziej jednoznaczną ustawową podstawą medyczną jest brak macicy, uraz lub choroba macicy albo inny stan kliniczny, który absolutnie i trwale uniemożliwia ciążę. Co najmniej jeden zamierzony rodzic musi dostarczyć gametę; osoba nosząca ciążę nie może dostarczyć komórki jajowej, a gamety dawcy podlegają odrębnym zasadom konieczności medycznej i jakości. Dobór dawców, badania i identyfikowalność należą do ustawowego systemu jakości i bezpieczeństwa, a nie są wyłącznie elementem oferty handlowej. Oficjalne materiały pokazują jednak nierozwiązany problem wdrożenia: ustawa nr 90/2021 obowiązuje, lecz projekt regulacji mającej uruchomić procedurę zwrócono bez promulgacji, a w 2026 r. parlament ponownie zalecił jej uregulowanie. Nie polegaj na reklamie; przed krokami medycznymi lub finansowymi uzyskaj aktualną pisemną odpowiedź CNPMA i niezależną poradę portugalskiego prawnika. W przypadku leczenia planowanego na 7 sierpnia 2027 r. lub później należy ponownie sprawdzić także rozporządzenie (UE) 2024/1938 i mające zastosowanie przepisy przejściowe.

Źródła prawne i materiały urzędowe

W przejrzanych materiałach nie znaleziono później promulgowanego rozporządzenia wykonawczego; przed poleganiem na projekcie należy potwierdzić aktualny stan.

  1. Tekst jednolity ustawy nr 32/2006 o medycznie wspomaganej prokreacji [S1]
  2. Ustawa nr 90/2021 zmieniająca zasady macierzyństwa zastępczego [S2]
  3. CNPMA: oficjalne informacje o macierzyństwie zastępczym [S3]
  4. Prezydentura: projekt rozporządzenia zwrócony bez promulgacji 13 stycznia 2024 r. [S4]
  5. Parlament: projekt uchwały 897/XVII/1, wniesiony 3 maja 2026 r. [S5]
  6. Ustawa nr 12/2009 o jakości i bezpieczeństwie ludzkich tkanek i komórek [S6]
  7. Regulation (EU) 2024/1938 on standards of quality and safety for substances of human origin [S7]

Ostatnia aktualizacja:

Autor: Khachatrian Razmik, LL.M.

Międzynarodowe usługi prawne w sprawach macierzyństwa zastępczego i pochodzenia dziecka — LEX SURROGACY, Lex Agency · Profil autora · Zasady redakcyjne