Brazilië: medische en gametendonoreisen bij draagzwangerschap
Kort antwoord
In Brazilië is het niet genoeg dat een kliniek zegt draagzwangerschap aan te bieden. Vóór de embryotransfer moet het dossier de medische indicatie, de geschiktheid van de draagster, geïnformeerde toestemming en de vereiste toezeggingen aantonen. Donorgameten moeten daarnaast voldoen aan afzonderlijke regels over leeftijd, klinische screening, laboratoriumtests, vertrouwelijkheid en traceerbaarheid. De belangrijkste instrumenten zijn CFM-resolutie nr. 2.320/2022 en ANVISA-RDC nr. 771/2022.
De CFM-resolutie is een professionele ethische norm voor Braziliaanse artsen; de ANVISA-RDC bevat sanitaire regels voor centra voor geassisteerde voortplanting en de omgang met gameten, kiemweefsel en embryo’s. Geen van beide regelt op zichzelf alle vragen over juridisch ouderschap, afdwingbaarheid van overeenkomsten, nationaliteit of erkenning in het buitenland. Dit artikel behandelt alleen medische en donoreisen.
Welke regels gelden?
CFM-resolutie nr. 2.320/2022 is de belangrijkste beroepsnorm voor de hieronder beschreven klinische beslissingen. De resolutie noemt zichzelf de deontologische norm die Braziliaanse artsen moeten volgen; uit de officiële stukken blijkt niet of later een formeel besluit is vastgesteld. De resolutie bepaalt wanneer geassisteerde voortplanting mag worden toegepast, welke voorwaarden voor draagzwangerschap gelden, hoe donorleeftijd en identiteit worden behandeld en welke dossiers moeten worden bewaard. Een overtreding kan disciplinaire gevolgen hebben, maar maakt niet automatisch iedere private overeenkomst ongeldig.
ANVISA-RDC nr. 771/2022 stelt minimale sanitaire en technische eisen aan openbare en particuliere centra voor geassisteerde menselijke voortplanting (CRHA), waaronder donorscreening, tests, toestemming, gescheiden opslag van monsters, dossiers en traceerbaarheid. Wetsvoorstel PL 1.260/2026 voor een breder wettelijk kader was op 26 oktober 2026 nog in behandeling bij de Kamer van Afgevaardigden; een wetsvoorstel is geen geldende wet. In deze beperkte controle is geen aangenomen, allesomvattende federale wet over geassisteerde voortplanting gevonden. Op de agenda van de CFM-plenaire vergadering van augustus 2026 stond een voorstel om een herziening van de regels over de bestemming van embryo’s te starten; een agendapunt wijzigt de resolutie niet.
Eisen in één oogopslag
| Onderwerp | Basisregel | Bron / te controleren punt |
|---|---|---|
| Indicatie | Een aandoening moet zwangerschap verhinderen of contra-indiceren; succes en ernstige risico’s tellen ook mee. | CFM 2.320/2022; individuele medische beoordeling. |
| Geschiktheid | Ten minste één levend kind en bloedverwantschap tot graad 4; anders CRM-toestemming aanvragen. | CFM-regel; geen automatische uitzondering. |
| Betaling en keuze | Geen winstgevend/commercieel karakter; kliniek mag niet bemiddelen bij de keuze. | CFM-beroepsregel; vergoedingen apart beoordelen. |
| Donorleeftijd | Meerderjarig; vrouwen tot 37, mannen tot 45; beperkte uitzonderingen voor vrouwen. | CFM 2.320/2022 en ANVISA RDC 771/2022. |
| Donortests | Klinisch interview, schriftelijke toestemming, infectie- en toepasselijke gentests, termijnen en monstercontrole. | ANVISA RDC 771/2022; panelen verschillen voor sperma en eicellen. |
| Identiteit en betaling | Vertrouwelijkheid als regel; beperkte familie-uitzondering; geen vergoeding voor donatie. | CFM- en ANVISA-regels; uitzonderingen zijn beperkt. |
| Dossier en transfer | Gezondheidsverslag en toezeggingen; transfergrenzen en verbod op embryoreductie bij meerlingzwangerschap. | CFM 2.320/2022; vóór de cyclus controleren. |
Medische indicatie en gezondheidsrisico
Volgens het CFM kan draagzwangerschap via geassisteerde voortplanting worden toegepast als een medische aandoening zwangerschap verhindert of contra-indiceert. Een medische indicatie is nodig; alleen de voorkeur dat iemand anders de zwangerschap draagt, volstaat niet. De algemene regel vereist ook een reële kans op succes en een lage kans op ernstig risico voor de patiënt of het mogelijke kind. De verantwoordelijke arts moet de concrete medische voorgeschiedenis beoordelen en wezenlijke risico’s uitleggen; goedkeuring of succes is niet gegarandeerd.
Het CFM hanteert in beginsel een maximumleeftijd van 50 jaar voor vrouwen die via geassisteerde voortplanting zwanger worden. Een uitzondering vereist een gemotiveerde technisch-wetenschappelijke beoordeling door de verantwoordelijke arts, met aandacht voor het ontbreken van comorbiditeiten die niet met onvruchtbaarheid samenhangen en voor risico’s voor patiënt en mogelijk nageslacht. Omdat de regel algemeen op zwangerschapskandidaten ziet, moeten de kliniek en het bevoegde CRM bevestigen hoe zij op de specifieke draagster en een eventuele uitzondering van toepassing is.
Draagster: geschiktheid en verboden
De draagster moet ten minste één levend kind hebben en tot en met de vierde graad bloedverwant zijn aan een van de beoogde ouders of partners. Voorbeelden van het CFM: eerste graad, ouders en kinderen; tweede, grootouders en broers/zussen; derde, ooms/tantes en neven/nichten; vierde, volle neven en nichten in de betekenis van cousins. Vriendschap en instemming van iedereen vervangen de standaard familievoorwaarde niet.
Als niet aan de verwantschapseis kan worden voldaan, vereist de CFM-resolutie een aanvraag om toestemming bij de bevoegde regionale Raad voor Geneeskunde (CRM). Dit is geen automatische uitzondering. Controleer welke CRM bevoegd is en welk bewijs nodig is; vraag uit voorzorg vóór de behandeling een schriftelijke beslissing van de CRM aan en laat de toepasselijke procedure door een Braziliaanse jurist bevestigen. De regeling mag geen winstgevend of commercieel karakter hebben en de voortplantingskliniek mag niet bemiddelen bij de keuze van de draagster. De regel bevat geen algemene lijst van toegestane kosten; ga zonder afzonderlijke juridische beoordeling niet ervan uit dat elke vergoeding automatisch toegestaan of verboden is.
De draagster mag binnen dezelfde regeling niet ook de eicel- of embryodonor zijn. Als donoreicellen nodig zijn, moeten donor en draagster verschillende personen zijn. Deze scheiding staat uitdrukkelijk in de CFM-regels en moet uit het medische dossier en de toestemmingsformulieren blijken.
Verplicht medisch dossier en toestemmingen
Volgens de CFM-resolutie moeten de volgende documenten in het patiëntendossier van het centrum voor geassisteerde voortplanting staan. Verkrijg ze schriftelijk; behandel ze niet als optionele interne formaliteiten:
- Door de beoogde ouders en de draagster ondertekende geïnformeerde toestemming over biopsychosociale aspecten, risico’s van zwangerschap en kraamperiode en juridische aspecten van ouderschap.
- Medisch verslag dat de lichamelijke en geestelijke geschiktheid van alle betrokkenen bevestigt.
- Schriftelijke toezegging tussen beoogde ouders en draagster waarin het ouderschap van het kind duidelijk wordt geregeld.
- Toezegging van de beoogde ouders om medische zorg en zo nodig multidisciplinaire begeleiding tot het einde van de kraamperiode te bieden, in zowel publieke als particuliere diensten.
- Toezegging om de burgerlijke geboorteaangifte van het kind te regelen; de documenten moeten tijdens de zwangerschap worden voorbereid.
- Schriftelijke toestemming van echtgenoot of partner als de draagster getrouwd is of in een stabiele relatie leeft.
Gametendonoren: leeftijd en gescheiden rollen
Een donor van gameten of embryo’s moet meerderjarig zijn, instemmen met de vereiste tests op infectieziekten en waar toepasselijk genetische tests, een klinisch screeningsgesprek voeren en een specifieke geïnformeerde toestemming ondertekenen. Volgens CFM-resolutie nr. 2.320/2022 is de leeftijdsgrens 37 jaar voor eiceldonoren en 45 jaar voor spermadonoren. Bij eiceldonatie telt de leeftijd bij het verzamelen van de eicellen, niet de leeftijd wanneer de ontvanger ze later gebruikt.
Het CFM staat uitzonderingen op de leeftijdsgrens voor vrouwen toe bij eerder ingevroren eicellen, eerder ingevroren embryo’s en toegestane familiedonatie aan een verwant van de ontvanger tot en met de vierde graad, mits aan de resolutievoorwaarden wordt voldaan en de ontvanger(s) over risico’s voor het nageslacht worden geïnformeerd. Voor mannelijke donoren is geen vergelijkbare algemene leeftijdsuitzondering vastgelegd. Deze beperkte uitzonderingen zijn geen algemene vrijstelling van leeftijdsgrenzen.
Verplichte donorscreening
ANVISA-RDC nr. 771/2022 vereist screening vóór donatie. De kandidaat moet minimaal meerderjarig zijn, instemmen met de in de RDC genoemde infectiemarkertests en waar van toepassing genetische mutatietests, schriftelijke geïnformeerde toestemming geven en een klinisch interview ondergaan. De vragenlijst moet worden afgenomen door een opgeleide en gekwalificeerde professional met hoger onderwijs. Het interview moet rekening houden met lichamelijk of geestelijk invaliderende aandoeningen, ernstige of genetische ziekten en andere klinische omstandigheden die volgens de protocollen van het centrum donatie kunnen uitsluiten.
Extra klinische of laboratoriumtests kunnen nodig zijn op basis van reisgeschiedenis of verblijf in een gebied met hoge lokale overdracht van een infectieuze ziekteverwekker. Het centrum blijft verantwoordelijk voor de screening, ook wanneer het onderdelen uitbesteedt aan een naar behoren toegelaten dienstverlener. De RDC vereist traceerbare dossiers en verbiedt sneltests voor laboratoriumscreening van donoren. Vraag concrete uitslagen en data op, niet alleen de mededeling dat alle tests normaal zijn.
Laboratoriumscreening: sperma en eicellen
Voor spermadonoren noemt RDC 771/2022 tests op HIV-1/2, hepatitis B, hepatitis C, syfilis, HTLV-I/II, zikavirus, gonorroe, chlamydia, karyotype en sikkelcelkenmerk. Bloed en urine worden afgenomen op de dag van de spermamonstername; bij meerdere monsters op verschillende dagen gebeurt dat op de dag van de laatste spermamonstername. HIV-, hepatitis-B- en hepatitis-C-tests moeten niet eerder dan 180 dagen na de spermamonstername worden herhaald. Het sperma blijft apart en niet vrijgegeven totdat de vereiste hertest is afgerond, behalve wanneer de eerste tests voor deze drie virussen gelijktijdig met serologie en nucleïnezuurtest (NAT) zijn uitgevoerd.
Voor eiceldonoren van eicellen die worden ingevroren, omvat de lijst HIV-1/2, hepatitis B en C, syfilis, Zika, gonorroe, chlamydia, karyotype en sikkelcelkenmerk. Bloed en urine moeten uiterlijk 30 dagen vóór de eicelwinning zijn afgenomen. HIV-, hepatitis-B- en hepatitis-C-tests worden niet eerder dan 180 dagen later herhaald; de eicellen blijven tot die tijd apart en niet vrijgegeven, tenzij de RDC-uitzondering voor gelijktijdige serologie en NAT geldt. Bij verse eiceldonatie zijn ook NAT-tests voor HIV, hepatitis B en hepatitis C vereist, met afname binnen 30 dagen vóór de winning.
Volgens art. 96 van de RDC leiden positieve HIV-, hepatitis-B/C- of HTLV-resultaten en een afwijkend karyotype of sikkelcelkenmerk bij spermadonoren tot permanente uitsluiting; positieve tests op syfilis, Zika, gonorroe of chlamydia leiden tot tijdelijke uitsluiting. Volgens art. 97–98 gelden voor zowel ingevroren als verse eicellen positieve HIV-, hepatitis-B- of hepatitis-C-resultaten en een afwijkend karyotype of sikkelcelkenmerk als gronden voor permanente uitsluiting; positieve tests op syfilis, Zika, gonorroe of chlamydia leiden tot tijdelijke uitsluiting. Bij tijdelijke uitsluiting kan de donatie niet doorgaan totdat de vereiste negatieve uitslag is vastgelegd. Art. 93 voorziet daarnaast in een strikt begrensde uitzonderlijke vrijgave voor therapeutisch gebruik van monsters met vastgestelde genetische veranderingen die buiten de genoemde donoruitsluitingscriteria vallen. Daarvoor zijn een door de medisch verantwoordelijke van het oorspronkelijke centrum goedgekeurde genetische-risicobeoordeling, een medisch verslag, specifieke geïnformeerde toestemming en een afzonderlijke schriftelijke procedure vereist. Dit is geen algemene afwijking van de uitsluitingscriteria voor karyotypeafwijkingen of sikkelcelkenmerken. Vraag de kliniek de exacte bepaling aan te wijzen en de status van het monster vast te leggen.
Anonimiteit, dossiers en vergoeding
Gamet- en embryodonatie moet kosteloos zijn en mag niet worden vergoed. Het CFM staat ook gedeelde eiceldonatie toe, waarbij donor en ontvanger zowel het biologische materiaal als de procedurekosten delen. Dit is geen toestemming om eicellen te verkopen of een koopprijs aan de donor te betalen; de kliniek moet de grondslag en kostenverdeling duidelijk documenteren. Artsen, kliniekmedewerkers en andere leden van het multidisciplinaire team mogen geen donor zijn in programma’s voor geassisteerde voortplanting.
De identiteit van donor en ontvanger is standaard vertrouwelijk. Het CFM staat een uitzondering toe voor donatie aan een verwant van een ontvanger tot en met de vierde graad, mits geen bloedverwantschap ontstaat die consanguïniteit oplevert. Ook ANVISA vereist strikte vertrouwelijkheid. Gezondheidsautoriteiten mogen dossiers inzien voor inspectie of onderzoek; in bijzondere medische of juridische omstandigheden kan informatie aan de behandelend arts worden verstrekt met bescherming van de burgerlijke identiteit van de donor. Centra moeten algemene klinische en fenotypische gegevens en traceerbaarheid bewaren.
Het CFM bepaalt dat lokale geboorteregisters moeten helpen voorkomen dat één donor meer dan twee geboorten van kinderen van verschillend geslacht veroorzaakt in een gebied met één miljoen inwoners. Een uitzondering geldt wanneer dezelfde ontvangende familie dezelfde donor kiest; die donor kan dan bijdragen aan zoveel zwangerschappen als die familie wenst. Vraag hoe de kliniek deze regel lokaal toepast.
Grenzen voor embryotransfer
De algemene CFM-regel beperkt het aantal over te brengen embryo’s naar leeftijd: tot en met 37 jaar maximaal twee; boven 37 jaar maximaal drie. Bij genetisch als euploïd vastgestelde embryo’s geldt maximaal twee, ongeacht de leeftijd. Bij eiceldonatie wordt de leeftijd van de donor op de verzamelingsdatum gebruikt. Het CFM verbiedt procedures om embryo’s te reduceren bij een meerlingzwangerschap als gevolg van geassisteerde voortplanting. Deze veiligheidsgrenzen vervangen geen individuele risicobeoordeling.
Wat een kliniek mag toevoegen en niet mag opheffen
Een kliniek mag in een schriftelijk protocol extra onderzoeken voorschrijven, zoals op risico gebaseerde infectietests, genetische counseling of een uitgebreidere psychosociale beoordeling. De ANVISA-regels voorzien zelf in klinische protocollen en aanvullende tests wanneer lokaal risico dat rechtvaardigt. Een kliniek kan dus meer vragen dan de minimumlijst als zij de medische of sanitaire reden uitlegt.
Een intern kliniekbeleid is echter geen landelijke rechtsregel en kan verplichte CFM- of ANVISA-eisen niet opheffen. Vraag dat iedere eis wordt aangeduid als (1) CFM-regel, (2) ANVISA-sanitaire regel, (3) voorwaarde van CRM-toestemming of (4) eigen kliniekprotocol. Vraag om de toepasselijke bepaling, geldigheidsduur van de test, gevolgen van een positieve uitslag en of een uitzondering schriftelijke toestemming vereist.
Checklist vóór de cyclus
Vraag vóór ondertekening of betaling schriftelijke antwoorden op de volgende punten:
- Vraag om een schriftelijke medische indicatie en risicobeoordeling voor draagster en mogelijk kind.
- Bevestig ten minste één levend kind en documenteer de verwantschapsgraad; verkrijg anders CRM-toestemming vóór behandeling.
- Verzamel toestemmingen, gezondheidsverslag, ouderschapstoezegging, zorg- en registratietoezeggingen en eventuele partnergoedkeuring.
- Controleer donorleeftijd op de relevante datum, een eventuele uitzondering voor vrouwelijke donoren en dat draagster en eicel-/embryodonor verschillende personen zijn.
- Vraag het testpanel, de data, het hertestplan, quarantaine-/vrijgavestatus en uitleg over genetische risico’s schriftelijk op.
- Vraag de schriftelijke kliniekregels over kosten, vertrouwelijkheid, dossiers en extra tests en onderscheid die van CFM-, ANVISA- en CRM-eisen.
Wat deze gids niet beslist
Deze medische en donoregels bepalen op zichzelf niet wie juridisch ouder is, of een private overeenkomst afdwingbaar is, hoe de geboorte wordt geregistreerd, welke nationaliteit het kind krijgt of of een ander land het ouderschap erkent. Daarvoor is afzonderlijke analyse van het Braziliaanse familierecht en het recht van het bestemmingsland nodig. Het verbod op een commercieel karakter van draagzwangerschap en het verbod op vergoeding van gametendonatie mogen niet worden verward: ze zien op verwante maar verschillende situaties.
Primaire en officiële bronnen
- CFM-resolutie nr. 2.320/2022 — officiële PDF
- ANVISA RDC nr. 771/2022 — officiële regelingstekst
- Officieel CFM-artikel over geassisteerde voortplanting, 26 maart 2025 — achtergrondbron, geen actueel normenregister
- Kamer van Afgevaardigden — status van wetsvoorstel PL 1.260/2026
- Agenda CFM-plenaire vergadering, augustus 2026 — voorstel tot herziening van regels over embryo’s
