Türkiye · Klinikler, ajanslar, sözleşmeler ve ödemeler

Deniz kıyısına bakan pencerenin yanında masada sözleşme evrakları ve ödeme çizelgesi; editoryal illüstrasyon.
Yalnızca editoryal illüstrasyondur; gerçek bir kliniği, onaylanmış programı, kamu makamını veya gerçek bir hukuki belgeyi göstermez.

Türkiye’de taşıyıcı annelik düzenlemelerinde sözleşmeler, ajanslar ve ödemeler

Bir sözleşmenin “danışmanlık”, “koordinasyon” veya “sağlık turizmi” olarak adlandırılması, taşıyıcı annelik düzenlemesini Türkiye’de hukuka uygun hâle getirmez. 2238 sayılı Kanun’un Ek 1. maddesi, taşıyıcı anneliği ve eşlerden birinin veya her ikisinin üreme hücreleri ya da bu hücrelerden oluşan embriyonun gebelik amacıyla başka bir kişiye uygulanmasını açıkça yasaklar. Aynı hüküm, yardımcı üreme tedavisini evli eşlerle sınırlar; yetkili hekim ve Bakanlıkça ruhsatlandırılmış merkez şartı getirir.

Bu yasak, bir ajansın bağımsız hizmetlerinin, her sözleşme hükmünün geçerliliğinin veya belirli bir ödemenin geri alınıp alınamayacağının tüm ayrıntılarını kendiliğinden çözmez. Gerçekte vaat edilen hizmet, tarafların amacı ve davranışı, parayı alan kişi ve paranın kullanım amacı ile uygulanacak emredici kurallar önemlidir. Bu rehber, kanuni yasak ile sözleşme ve iade analizini birbirinden ayırır; mahkeme kararı veya somut sonuç garantisi değildir.

1. Türk mevzuatının açıkça yasakladığı işlemler

2018’de 7151 sayılı Kanun’la eklenen 2238 sayılı Kanun’un Ek 1. maddesi, yardımcı üreme tedavisinin yalnızca evli eşler arasında, Sağlık Bakanlığının tıbbi kurallarına göre, Bakanlıkça yetkilendirilmiş hekimler tarafından ve Bakanlıkça ruhsatlandırılmış merkezlerde yapılabileceğini belirtir. Hüküm, eşlerden birinin veya her ikisinin üreme hücreleri ya da bunlardan oluşan embriyonun gebelik sağlamak için başka bir kişiye uygulanmasını açıkça yasaklar ve ayrıca taşıyıcı anneliğin yasak olduğunu söyler.

Hüküm ayrıca başkasına ait gamet veya embriyo kullanılarak donasyon yapılmasını ve bununla bağlantılı bağış, satış, bulundurma, kullanma, saklama, taşıma, ithalat, ihracat ve aracılık faaliyetlerini yasaklar. 2238 sayılı Kanun’un 15. maddesi, belirtilen hukuka aykırı gamet/embriyo faaliyetleri ile bunlara bağlı aracılık, teşvik, yönlendirme, reklam veya yayın için, daha ağır cezayı gerektiren bir suç yoksa, üç yıldan beş yıla kadar hapis ve bin günden iki bin güne kadar adli para cezası öngörür. Ek 1. maddeye aykırı fiillerde sertifika ve izinlerin iptali de mümkündür.

Bu ceza, taşıyıcı annelikle herhangi bir şekilde bağlantılı sözleşme imzalayan herkese otomatik uygulanır diye anlatılmamalıdır. Sorumluluk, kanıtlanan fiile ve ilgili suçun unsurlarına bağlıdır. Yabancı bir kliniğin program sunması, Türkiye’deki kanuni sınırlamaları ortadan kaldırmaz.

2. Yasak programı yan hizmetlerden ayırın

İncelenen hükümler taşıyıcı anneliği ve üçüncü kişilerin üreme materyaline ilişkin belirli faaliyetleri açıkça yasaklar. Metin, kişinin yurt dışında aile kurmayı düşünmesi nedeniyle her çeviri, olağan hukuki danışmanlık, otel rezervasyonu veya gerçekten bağımsız hizmeti kendiliğinden hukuka aykırı ilan etmez. Hizmet gerçekte yasak bir prosedürü veya üreme materyali işlemini düzenliyor, kolaylaştırıyor ya da gizliyorsa değerlendirme değişir.

Hizmetin adı belirleyici değildir: “idari ücret” gerçekte taşıyıcı anne bulmak, embriyonun başka bir kadına transferini düzenlemek veya yasaklı gametlere aracılık etmek için ödeniyor olabilir. Çeviri ya da hukuki yardım için ayrı fatura düzenlenmesi güvenli bir istisna yaratmaz. Hizmetin gerçekten bağımsız mı olduğu, yoksa yasaklı programı fiilen kolaylaştırdığı veya gizlediği mi değerlendirilmelidir. Bu, kanun metninin ihtiyatlı bir yorumudur; Türk mahkemelerinin herhangi bir hizmet kategorisini onayladığı iddiası değildir. Bu rehber için somut acente/ödeme modeli hakkında bir karar doğrulanmamıştır.

Ödeme öncesinde sağlayıcının neyi, nerede, kimin için yapacağını ve hizmetin taşıyıcı annelik veya yasak donasyona bağlı olup olmadığını yazılı hâle getirin. Kesin Türk hukuku dayanağını yazılı isteyin. Reklam, müşteri yorumu veya para transferinin mümkün olması hukuka uygunluğu kanıtlamaz.

3. Kliniği ve tıbbi hizmeti doğrulayın

“Tüp bebek kliniği”, “IVF merkezi” veya “uluslararası bölüm” ifadeleri, kuruluşun reklamını yaptığı her işlemi yapmaya yetkili olduğunu göstermez. Türk hukuku yetkili hekim ve Bakanlıkça ruhsatlandırılmış yardımcı üreme merkezlerini şart koşar; tedavi ilgili tıbbi kurallara uygun olmalıdır. İmzadan veya ödemeden önce gerçek sağlayıcının ticaret unvanını ve adresini, ilgili ruhsatı ve sorumlu hekimin yetkisini yetkili Türk sağlık makamından doğrulayın.

Yardımcı üreme tedavisi ruhsatı tek başına taşıyıcı anneliğe izin vermez. Önerilen işlemi, hangi gamet ve embriyonun kullanılacağını, embriyo transferinin kime yapılacağını ve her aşamayı hangi ruhsatlı merkezin ve yetkili hekimin gerçekleştireceğini sorun. Fatura veya tıbbi onam formu bir işlemi belgelendirir; prosedürün izinli olduğunu kanıtlamaz. Sağlayıcı kimliğini açıklamıyorsa veya Türk kurallarının yabancılara uygulanmadığını söylüyorsa süreci durdurun ve bağımsız Türk hukuki görüşü alın.

4. Ajans ve aracı sözleşmeleri: gerçek rolü inceleyin

Ajans sözleşmesini başlığına göre değil, gerçek yükümlülüklerine göre değerlendirin. Ajans gerçekten bağımsız hizmet mi veriyor, yoksa taşıyıcı anne bulmayı, aday ebeveynlerle eşleştirmeyi, yasak embriyo transferini düzenlemeyi, donör gamet/embriyo temin veya aracılığını, program için para tutmayı ya da yasak prosedüre bağlı katılımcılara ödeme yapmayı mı üstleniyor? Kanun, üçüncü kişilere ait gamet ve embriyolarla ilgili belirli faaliyetlerde aracılığı açıkça kapsar; bu nedenle somut rol ve kanıtlar önemlidir.

“Danışman”, “koordinatör”, “dosya yöneticisi” veya “sağlık turizmi şirketi” ifadeleri kanuni istisna değildir. Öte yandan, gerçek faaliyet incelenmeden her seyahat rezervasyon veya çeviri şirketi de otomatik olarak suç teşkil eden aracı sayılmamalıdır. Hizmetler paket hâlindeyse her bileşen için sağlayıcı, teslim edilecek iş, ödeme alıcısı, ücret ve hukuki dayanak yazılı olarak istenmelidir.

Gebelik, doğum, çocuğun teslimi, Türkiye’de doğum kaydı, soybağı, pasaport veya koşulsuz iade garantisi vaatlerine temkinli yaklaşın. Ajans sözleşmeyle emredici kuralları bertaraf edemez ve kamu makamlarının kararlarını kontrol edemez.

5. Sözleşmenin geçerliliği ve hükümlerin ayrılabilirliği

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 26 ve 27. maddeleri sözleşme özgürlüğünü yalnızca kanuni sınırlar içinde tanır. Emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı ya da konusu imkânsız olan sözleşme kesin hükümsüzdür. Bazı hükümler geçersizse diğerleri ayakta kalabilir; ancak tarafların geçersiz hükümler olmadan sözleşmeyi yapmayacakları açıkça anlaşılıyorsa sözleşmenin tamamı kesin hükümsüz olur.

Yasak taşıyıcı annelik işlemini düzenleme veya yasak üreme materyali faaliyetlerine aracılık etme vaadi ciddi hükümsüzlük riski taşır. Gerçekten bağımsız ve hukuka uygun hizmet için ayrı değerlendirme gerekir: hizmet fiilen ayrılabilir mi ve taraflar onu tek başına da alır mıydı? Yabancı hukuku seçen hüküm veya “danışmanlık” etiketi, Türkiye’deki davranışa uygulanan emredici Türk hukukunu kendiliğinden devre dışı bırakmaz. Bu rehber için tam olarak bu ajans modeline ilişkin bir Türk mahkeme kararı doğrulanmamıştır; somut sonuç olgulara bağlıdır. Avukat tam sözleşmeyi, ekleri, reklamları ve fiilî ifayı incelemelidir.

6. Her ödemeyi gerçek amacına bağlayın

Paket fiyatını ayrıştırılmamış tek bir tutar olarak değerlendirmeyin. Her tutarı alıcı, amaç, tarih, sözleşme hükmü ve alınan hizmete göre ayırın. Aşağıdaki tablo risk taraması içindir; herhangi bir ödeme kategorisinin otomatik olarak hukuka uygun veya geri alınabilir olduğu anlamına gelmez.

Ödeme kategorisiSorulacak soruPratik risk
Ruhsatlı klinik ücretiTedavi izinli miydi, yetkili personelce ve ruhsat kapsamında mı yapıldı?Klinik ruhsatı taşıyıcı anneliğe izin vermez; ayrıntılı fatura ve işlem kayıtları isteyin.
Ajans ücretiHizmet bağımsız ve hukuka uygun muydu, yoksa yasak işlem/materyale aracılık mı edildi?“Danışmanlık” ifadesi belirleyici değildir; mesajları, teslimatları ve amacı inceleyin.
Taşıyıcı anne ödemesi veya giderleriKarşılığında ne vaat edildi ve ödeme yasak bir düzenlemenin parçası mı?Tahsil edilebilir veya iade edilir varsaymayın; ek ödeme öncesinde danışın.
Gamet/embriyo bedeli veya aracılıkBaşkasına ait materyal ya da yasak bağış, satış, saklama, taşıma veya aracılıkla mı ilgili?Belirli faaliyetler açıkça yasaktır ve ceza yaptırımları doğurabilir.
Ayrı hukuki, çeviri veya seyahat hizmetiGerçek ve bağımsız bir hizmet verildi mi?Ayrı sözleşme ve fatura saklayın; hizmet yasak faaliyeti gizlememelidir.
Emanet hesap veya aşamalı ödemeParayı kim kontrol ediyor, ne zaman serbest bırakılıyor ve neyi finanse ediyor?Emanet veya taksitlendirme temel amacı hukuka uygun hâle getirmez ve iadeyi garanti etmez.

7. Para iadesi otomatik değildir

Türk Borçlar Kanunu’nun 77. maddesi, hukuki sebep olmadan başkasının malvarlığı veya emeğinden yarar sağlayan kişinin bu zenginleşmeyi geri vermesine ilişkin genel bir yol tanır; dayanak geçersiz, gerçekleşmemiş veya sona ermiş olabilir. Ancak 81. madde önemli bir sınırlama getirir: hukuka veya ahlaka aykırı bir sonuca ulaşmak amacıyla verilen şey geri istenemez; hâkim bunun Devlete geçirilmesine karar verebilir. Yasak bir sonucu elde etmek için yapılan ödemelerde bu ciddi bir risktir.

Faturanın bölünmesi veya ayrı bir kalem gösterilmesi, ödemenin otomatik olarak geri alınabileceği anlamına gelmez. Her ödemenin gerçek amacı, sözleşmenin bütünü, ödeyenin amacı ve bilgisi, alıcı ve fiilen yapılan iş değerlendirilmelidir. Türk hukukçusu, 81. maddenin belirli bir ödemenin iadesini engelleyip engellemediğini, gerçekten bağımsız bir hizmetin ayrı olarak kararlaştırılıp kararlaştırılmadığını ve sunulmadığını, ayrıca başka bir hukuki dayanağın bulunup bulunmadığını incelemelidir. Hizmet adları veya ayrı faturalar tek başına sonucu belirlemez.

82. madde sebepsiz zenginleşme talepleri için iade hakkının öğrenilmesinden itibaren iki yıl ve zenginleşme tarihinden itibaren her hâlde on yıllık süre öngörür. Bunlar her tür talep için geçerli evrensel süreler değildir. Başka talepler farklı süreye tabi olabilir ve sürenin başlangıcını olgular etkileyebilir. Ödemelerin tarihli dökümünü saklayın ve gecikmeden hukuki görüş alın.

8. Soybağı, doğum kaydı ve vatandaşlık ayrı konulardır

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 282. maddesi, çocuk ile ana arasındaki soybağının doğumla kurulduğunu belirtir. Baba ile çocuk arasındaki soybağı için ayrı yollar öngörülür: ana ile evlilik, tanıma veya mahkeme kararı; soybağı evlat edinmeyle de kurulabilir. Bu nedenle özel bir sözleşme veya ajansın vaadi, aday ebeveynlerin Türk hukukuna göre yasal ebeveyn olarak tanınacağını garanti etmez.

Soybağını yalnızca genetikten, klinik evrakından veya sözleşmedeki isimlerden çıkarmayın. Doğum kaydı, soybağı, vatandaşlık, pasaport ve Türkiye’den çıkış izni ayrı hukuki ve idari sorulardır. Atıf yapılan hükümler belirli bir çocuğun vatandaşlığını veya seyahat sonucunu belirlemez; bu rehber için taşıyıcı annelik dosyalarına özgü kayıt uygulaması doğrulanmamıştır.

Sınır ötesi bir programa başlamadan önce doğum yerinin hukuku ile her aday ebeveynin vatandaşlık veya ikamet ülkesinin hukukuna ilişkin görüş alın. Doğumda kimin ebeveyn olarak tanınacağını, kayıt plandan farklı olursa hangi sürecin uygulanacağını ve çocuğun seyahati için hangi belgelerin gerekeceğini sorun. Sözleşme mahkeme, nüfus kaydı, göç makamı veya konsolosluk kararlarını garanti edemez.

9. Uyarı işaretleri ve saklanacak deliller

Kliniğin veya doktorun adının açıklanmaması; gebeliği kimin taşıyacağına ilişkin belirsiz açıklamalar; hukuki dayanak gösterilmeden sözleşmenin “tamamen yasal” olduğunun söylenmesi; soybağı veya pasaport garantisi; hemen ödeme baskısı; ilgisiz kişisel hesaplara transfer; ayrıntılı fatura olmaması; ajansın kontrol ettiği iade şartı; ya da ödemenin başka bir hizmet gibi gösterilmesinin istenmesi uyarı işaretleridir. Tek başına hiçbiri suç kanıtı değildir, ancak her biri incelenmelidir.

İmzalı sözleşme ve eklerini, dayandığınız reklamları, tüm mesaj ve e-postaları, faturaları, banka/kart kayıtlarını, makbuzları, ödeme alıcılarının kimlik bilgilerini, klinik ve ruhsat verilerini, onam formlarını, hizmet açıklamalarını, iade vaatlerini ve tarihli olay çizelgesini saklayın. Elektronik dosyaların orijinallerini koruyun; yazışmaları düzenlemeyin ve yerine yeni belge üretmeyin. Hangi hizmetin verildiğini ve hangisinin verilmediğini not edin.

Noter imzası, çeviri, ajansın “hukuki görüşü” veya banka transferi bir beyanı ya da ödemeyi kanıtlamaya yardımcı olabilir; ancak emredici hukuku bertaraf etmez. Görüşme kaydı almadan veya tıbbi ve üreme verilerini paylaşmadan önce gizlilik, delil ve veri koruma kuralları hakkında danışın.

10. Ödeme öncesinde ve sonrasında güvenli adımlar

İmzadan önce, ajans tarafından münhasıran yönlendirilmeyen veya ücretlendirilmeyen, sizin seçtiğiniz bağımsız bir Türk avukata başvurun. Tam sözleşmeyi, ekleri, reklamları, hizmet dökümünü ve ödeme talimatlarını iletin. Alıcı, para birimi, vade, hizmet, serbest bırakma koşulu ve iade şartlarını gösteren ayrıntılı bütçe isteyin. Herhangi bir ücretin taşıyıcı anneliği veya başkasına ait gamet/embriyolarla yasak faaliyetleri finanse edip etmediğini sorun.

Klinik tüzel kişiliğini, adresini, Bakanlık iznini, sorumlu hekimi, önerilen işlemi ve üreme materyalinin kaynağını doğrulayın. Emredici hukuk, hükümsüzlük, hükümlerin ayrılabilirliği, uygulanacak hukuk, mahkeme veya tahkim, geçerli sözleşme dili, fesih, sorumluluk ve süreleri inceletin. Geri dönüşü zor bir taahhütten önce soybağı, kayıt, vatandaşlık ve seyahat konularını ayrıca açıklığa kavuşturun. Sağlayıcı hizmeti ve hukuki dayanağı açıklamıyorsa işlemi durdurun ve daha fazla para göndermeyin.

Ödeme yaptıysanız, hukuki görüş alıncaya kadar yeni ve zorunlu olmayan ödemeleri durdurun. Sözleşmenin karşı tarafını ve her transferin alıcısını belirleyin; tarihli çizelge hazırlayın ve kayıtları koruyun. Avukat; bağımsız ve hukuka uygun hizmete dayalı talebi, mümkünse fesih veya tazminatı, sebepsiz zenginleşmeyi, banka/kart itirazını ya da yasak faaliyete ilişkin kanıt varsa yetkili makama bildirimi ayrı ayrı değerlendirebilir. Her yolun kanıt ve süre şartları farklıdır. Şikâyet veya kart itirazı iade garantisi değildir; ödeme hukuka aykırı sonuç için yapılmışsa 81. madde önem taşıyabilir.

11. Sınır ötesi meseleler ve sonuç

Sınır ötesi bir program; Türkiye’deki davranış ve tedavi kurallarını, uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözümü hükümlerini, ajansın veya hesabın bulunduğu ülkenin hukukunu, doğum ve soybağı kurallarını ve ebeveynler ile çocuğun vatandaşlık, göç ve seyahat hükümlerini ilgilendirebilir. Tek bir cevap bu soruların hepsini çözmez. Yabancı hukuk seçimi, emredici Türk hukukunun yasakladığı davranışları kendiliğinden izinli hâle getirmez ve Türk kamu makamını aday ebeveynleri istenen şekilde kaydetmeye zorlamaz.

Kaynakların desteklediği sonuç sınırlı ama önemlidir: 2238 sayılı Kanun taşıyıcı anneliği ve başkasına ait gamet/embriyolarla ilgili belirli faaliyetleri açıkça yasaklar; yardımcı üreme tedavisi evli eşler, yetkili hekimler ve ruhsatlı merkezlerle sınırlıdır; belirli hukuka aykırı üreme materyali faaliyetleri ve aracılık için yaptırımlar öngörülür. Borçlar Kanunu sözleşmenin hükümsüzlüğünü ve iade taleplerini ayrıca düzenler; Medeni Kanun’un 282. maddesi ana ile çocuk arasındaki soybağını doğuma bağlar.

2238, 6098 ve 4721 sayılı kanunların güncel konsolide metinleri ve yürürlük durumları doğrulanmalı; somut hizmet ve ödeme modeli için Türk hukukçusundan görüş alınmalı; Bakanlığın güncel ruhsat süreçleri ve sonraki içtihat/resmî açıklamalar kontrol edilmelidir. Bu rehber için taşıyıcı anneliğe özgü bir Türk mahkeme kararı doğrulanmamıştır.

İncelenen mevzuat metinleri ve konsolide sürümler

İlk üç bağlantı, kabul edilmiş kanunların Türkiye Büyük Millet Meclisindeki resmî metinlerine yönelir.

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar