Hollanda · Tıbbi ve bağış koşulları

Anatomik model ve laboratuvar mikroskobu bulunan bir doğurganlık kliniği danışma odası.

Hollanda’da taşıyıcı annelik: tıbbi ve donör koşulları

Kısa cevap

Hollanda hukukunda, kimin IVF yoluyla taşıyıcı anneliğe başvurabileceğini veya her kliniğin hangi tıbbi endikasyonu kabul etmek zorunda olduğunu belirleyen tek ve eksiksiz bir yasal kontrol listesi yoktur. 21 Ekim 2026 itibarıyla 36 390 sayılı Wet kind, draagmoederschap en afstamming tasarısı hâlâ parlamentoda görüşülmekteydi ve yürürlükte bir kanun değildi. Güncel kararlar; embriyolar, donör verileri, doku ve hücre güvenliği, sağlık hizmeti kalitesi ve taşıyıcı annelik reklamına ilişkin bağlayıcı kurallar ile mesleki standartlar ve ilgili kliniğin protokolünün birlikte değerlendirilmesine dayanır.

Bu ayrım önemlidir. Donör hücrelerinin güvenliği ve izlenebilirliği, donör verilerinin yasal kaydı ve rıza hukuki yükümlülükler içerir. Tıbbi endikasyon, taşıyıcı annenin yaşı, önceki gebeliklerin komplikasyonsuz olması, niyetli ebeveynlerden biriyle genetik bağ, psikososyal değerlendirme ve tek embriyo transferi ise esas olarak mesleki rehberlerden ve yerel protokollerden kaynaklanır; bunlar genel bir taşıyıcı annelik kanununun hükümleri değildir. Mesleki standartlar yine de bakım kalitesinin değerlendirilmesinde önem taşıyabilir. Bu rehber, kliniğin kabulünü veya hukuki ebeveynliği garanti etmez.

Kanun neyi belirler, kliniğe ne kalır?

Tabloyu ilk değerlendirme için kullanın; donör kategorisinin, kliniğin güncel protokolünün ve somut tedavi koşullarının ayrıca incelenmesinin yerine geçmez.

KonuHukuki durumPratik sonuç
Donör hücrelerinin güvenliği ve testleriBağlayıcı Hollanda ve AB kaynaklı güvenlik kurallarıDonör kategorisi, testler, izlenebilirlik ve hücrelerin işlenmesi önemlidir; tanımlı istisnalar vardır.
Donör verileri ve kodlarıBağlayıcı Hollanda donör-verisi mevzuatıKapsamdaki tedavilerde donör/anne kodları ve yasal bilgiye erişim usulü uygulanır.
Tıbbi endikasyon ve taşıyıcı annenin uygunluğuMesleki rehber ve klinik protokolü2018 NVOG/KLEM ölçütleri evrensel bir yasal liste değildir; güncel protokol kontrol edilmelidir.
Embriyo transferi ve danışmanlıkMesleki rehber ve kişisel klinik değerlendirmeTek embriyo transferi önerilir; özel bir taşıyıcı annelik kanunu evrensel bir sayı belirlemez.
Hukuki ebeveynlikAyrı soybağı kurallarıKliniğin kabulü ve donör kurallarına uyum, niyetli ebeveynleri kendiliğinden hukuki ebeveyn yapmaz.

Tıbbi endikasyon ve niyetli ebeveynlerin uygunluğu

NVOG/KLEM’in 27 Ağustos 2018 tarihli Modelreglement Embryowet belgesi olası endikasyonlar olarak şunları sayar: yumurtalıklar korunmuşken rahmin bulunmaması, yumurtalıklar korunmuşken rahmin işlevsiz olması, gebeliği potansiyel olarak yaşamı tehdit edici veya sakıncalı kılan ciddi bir hastalık ve erkek niyetli ebeveynler. Belge, her kurumun tıbbi, psikososyal, hukuki ve kurumsal ölçütleri değerlendirdiğini ve bunları kendi yerel protokolünde belirlediğini açıkça belirtir.

Bunlar mesleki rehberlerdir; her başvuranın rahminin olmamasını veya kısırlık tanısı almasını zorunlu kılan yasal bir kural değildir. Model genel olarak çocuğun en az bir niyetli ebeveynle genetik bağını bekler; ancak ağır basan nedenlerle istisnaları ve Çocuk Koruma Kuruluna (Raad voor de Kinderbescherming) önceden danışılmasını öngörür. Klinik yine de güncel protokolü ve kişisel risk değerlendirmesi uyarınca tedaviyi reddedebilir. Koşulun kanundan mı, mesleki standarttan mı, klinik politikasından mı yoksa sigorta kapsamından mı kaynaklandığını sorun; bunlar farklı meselelerdir.

Taşıyıcı anne için tıbbi ve kişisel ölçütler

2018 NVOG/KLEM model rehberi, tedavi sırasında reşit ve 50 yaşından küçük olan, önceki gebelik ve doğumları komplikasyonsuz geçmiş ve kararını gönüllü ve bilinçli biçimde veren bir taşıyıcı anne tarif eder. Ailenin tamamlanmış olması tercih edilir, ancak mutlak bir yasal koşul olarak belirtilmez. Tıbbi ve psikososyal riskler değerlendirilip görüşülmelidir; model ölçütlerine göre taşıyıcı annenin partneri yazılı onay verir. Tarama reddedilirse veya riskler kabul edilemezse ekip tedaviyi erteleyebilir ya da başlatmayabilir.

Bunlar 2018 tarihli bir belgedeki mesleki ölçütlerdir; yaşa dayalı genel bir yasal yasak değildir. Klinikler daha ayrıntılı veya güncellenmiş sınırlar uygulayabilir. Taşıyıcı anne gebelik, IVF ve olası sonuçlar hakkında doğrudan ve anlaşılır bilgi almalıdır. Sözleşme, niyetli ebeveynlere onun bedeni üzerinde kontrol sağlamaz: model rehbere göre taşıyıcı anne tedaviye, sağlık talimatlarına uymaya, gebeliği sonlandırmaya veya çocuğu teslim etmeye zorlanamaz. Tedaviden önce kliniğin güncel ölçütlerini ve her sözleşme maddesinin hukuki etkisini doğrulayın.

Enfeksiyon taraması ve gamet güvenliği

Tedavi edilen kişinin partneri olmayan bir kişinin üreme hücresi bağışında, AB kaynaklı kurallar donörün yaş, sağlık ve tıbbi geçmişine göre seçilmesini; anket ve eğitimli, nitelikli sağlık çalışanıyla görüşme yapılmasını gerektirir. Gerekli laboratuvar testleri HIV 1 ve 2, hepatit B, hepatit C ve sifilizi kapsar; sperm donörlerinde ayrıca nükleik asit amplifikasyonu (NAT) ile klamidya testinin negatif olması gerekir. Kurallar numune zamanlaması, tekrar testleri, işleme, saklama ve izlenebilirliği de düzenler.

Bu, her durumda her donöre tamamen aynı test panelinin uygulanacağı anlamına gelmez. AB kuralları, doğrudan kullanım için partner bağışını Ek III’teki seçim ve test ölçütlerinden muaf tutar; diğer sınırlı istisnalar hücrelerin nasıl işlendiğine bağlıdır. Donörü şahsen tanımak tek başına muafiyet yaratmaz. Donör kategorisini, gerekli testleri, test tarihlerini, tekrar gerekip gerekmediğini ve hücrelerin nasıl saklanacağını veya aktarılacağını klinikten yazılı isteyin. Hollanda denetim kurumu, gametleri de kapsayan izinli doku kuruluşları sistemini açıklar.

İnsan kaynaklı maddelere ilişkin (AB) 2024/1938 sayılı Tüzük kabul edilmiştir ancak 7 Ağustos 2027'den itibaren uygulanacaktır; tedavi, saklama veya ithalat bu tarihte ya da sonrasında planlanıyorsa klinikten geçerli olacak kuralları ve geçiş düzenlemelerini teyit etmesini isteyin.

Genetik öykü, herkese uygulanan DNA paneliyle aynı şey değildir

NVOG/KLEM model rehberi, donör seçiminde kalıtsal hastalıklar için ayrıntılı aile öyküsü alınmasını öngörür. Ayrıca 2018’de belge hazırlanırken Hollanda’da tüm potansiyel donörlere rutin DNA testi yapılmadığını belirtir. Bu tarihsel ifade, her kliniğin 2026’da da aynı uygulamayı izlediğini kanıtlamaz: uygulama donöre, aile öyküsüne, tıbbi endikasyona, mevcut testlere ve yerel protokole göre değişebilir.

Güncel genetik öykü anketini, taşıyıcılık taraması veya başka genetik testlerin sunulup sunulmadığını ya da zorunlu olup olmadığını, sonuçların neleri dışlayıp neleri dışlayamayacağını ve önemli bulguların nasıl bildirileceğini sorun. Enfeksiyon testleri kalıtsal hastalıkları dışlamaz. Bilinen donörün ailesinde ciddi bir hastalık öyküsü varsa, yalnızca enfeksiyon paneli negatif diye düşünmek yerine donörü seçmeden önce genetik danışmanlık alın.

Donör kodları, on iki kod sınırı ve kimliğe erişim

Hollanda’nın Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting kanunu, kanun kapsamındaki ve bir sağlık hizmeti sağlayıcısı üzerinden yapılan donörlü yapay döllenme için donör kodu ve anne kodu sistemi öngörür. Değiştirilmiş kanun 5 Temmuz 2025’te yürürlüğe girmiştir; uygulama kararnamesi genel olarak her donör kodu için en fazla 12 anne kodu belirler. Bu, çocuk sayısı değil anne kodu sayısıdır. Geçiş hükümleri ve istisnai kod tahsis mekanizmaları vardır.

Taşıyıcı annelikte gamet sağlayan, tedavi gören ve gebeliği taşıyan kişiler farklı olabilir. Bu nedenle somut olayda anne kodunun kimin verileriyle ilişkilendirileceğini varsaymayın. Kliniğin donörü, niyetli ebeveynleri ve taşıyıcı anneyi nasıl kaydedeceğini, kod bulunup bulunmadığını ve geçiş ya da istisna hükümlerinin uygulanıp uygulanmadığını yazılı açıklamasını isteyin. Özellikle bilinen donör veya ithal gametlerde bu konu tedaviden önce somut olay bazında doğrulanmalıdır.

Resmî bilgilere göre donör yoluyla dünyaya gelen kişiler 12 yaşından itibaren donörün fiziksel ve sosyal bilgilerini, 16 yaşından itibaren ise kimlik bilgilerini Hollanda donör-veri kurumu aracılığıyla talep edebilir. Yasal süreç donörle iletişimi ve ağır basan menfaatlerin sınırlı biçimde tartılmasını içerir. Mutlak anonimlik veya her durumda otomatik açıklama sözü vermeyin. Kayıt ve bilgiye erişim, hukuki ebeveynliği de belirlemez.

Rıza, klinik protokolleri ve kayıtlar

Embryowet çerçevesi, kurumların gamet ve embriyoların işlenmesine ilişkin protokoller bulundurmasını gerektirir. NVOG/KLEM model rehberi, invaziv bağış işlemlerinde yazılı bilgilendirme ve rızayı, ayrıca taşıyıcı annelikte gamet bağışı için ayrı belgeleri açıklar. Donörün rızası bağımsızdır; niyetli ebeveynlerin isteği veya yetişkinler arasındaki sözleşme bunun yerine geçmez.

Model rehber rızanın geri alınması için farklı zamanları açıklar. Yürürlükteki Embryowet, bağışlanan gametlerin kullanıma sunulmasının gametler henüz kullanılmamışken geri alınabileceğini doğrular (Madde 5(2)). Embriyo bağışına ilişkin ayrı kural (Madde 8(2)), embriyoları kullanıma sunan kişilerin başlangıçta kendi gebelikleri için oluşturttuğu, ancak artık bu amaçla kullanmak istemediği embriyoları kapsar; bu embriyoların kullanıma sunulması, embriyolar henüz kullanılmamışken geri alınabilir. Madde 8(2)'nin taşıyıcı annelik düzenlemesi kapsamında oluşturulan her embriyoya uygulanacağı varsayılmamalıdır: belirli tedavi yolundaki hukuki dayanak ve geri alma zamanı doğrulanmalıdır. Tüm rıza formlarını, donör anlaşmasını, embriyo kullanım ve saklama talimatlarını ve geri alma, başarısız tedavi, kullanılmayan embriyolar ve kayıtların saklanmasına ilişkin klinik kurallarını isteyin.

Embriyo transferi ve gebelik riskleri

NVOG/KLEM model rehberi, IVF ile taşıyıcı anneliğin taşıyıcı anne ve çocuk için doğal yolla oluşan gebeliğe kıyasla daha yüksek sağlık riskleri taşıdığını belirtir. Gebelik öncesinde perinatal tıp alanında uzman jinekologla görüşme, gebelik risklerinin tartışılması ve uzman takibi önerilir. Çoğul gebelik riskini azaltmak için tek embriyo transferi de tavsiye edilir.

Tek embriyo transferi önerisi mesleki rehberdir; özel bir taşıyıcı annelik kanununda belirlenmiş sayı değildir. Tedavi ekibinden güncel öneriyi, kişisel tıbbi gerekçeyi, gebelik takip planını ve komplikasyonların nasıl yönetileceğini yazılı kaydetmesini isteyin. Taşıyıcı anne yalnızca niyetli ebeveynler üzerinden değil, doğrudan danışmanlık almalıdır. Doğum öncesi tanı veya gebeliğin sonlandırılması kararları taşıyıcı annenin katıldığı tıbbi kararlardır; önceki bir sözleşme onu bir işleme zorlayamaz.

Ödemeler, giderler ve yasak reklamlar

Avrupa doku ve hücre çerçevesi ile Hollanda mesleki rehberleri gamet bağışını gönüllü ve ücretsiz kabul eder; yalnızca geçerli kuralların izin verdiği giderler ve zahmetler karşılanabilir. Yumurta ve sperm satın alınan mallar değildir. Gerçek masrafları belgeleyin ve ödemeleri klinik ile Hollandalı bir avukata inceletin. Tanınan bir taşıyıcı anneyle özel ve ticari olmayan anlaşma ve giderlerin karşılanması mümkündür; ancak kamuya açık arama ve ticari taşıyıcı anneliğin tanıtımı yasaktır. Ajanslar, sözleşmeler ve ödemelere ilişkin ayrıntılar bu yazının kapsamı dışındadır.

Gametlerin kaynağı değerlendirmeyi değiştirir

Taramadan önce embriyoda niyetli ebeveynlerden birinin spermi veya yumurtası mı, üçüncü kişinin gametleri mi, yoksa bunların birleşimi mi kullanılacağını belirleyin. Taşıyıcı annenin kendi yumurtasını sağlayıp sağlamayacağını da netleştirin. NVOG/KLEM modeli çocukla genetik bağı olmayan taşıyıcı anneyi ele alır; taşıyıcı annenin kendi yumurtasının kullanılması farklı tıbbi ve soybağı sorunları doğurabilir ve klinik ile avukat tarafından ayrıca değerlendirilmelidir.

Model genel olarak en az bir niyetli ebeveynle genetik bağ bekler, ancak istisnaları kabul eder. Olayın koşulları incelenmeden bu beklenti evrensel bir yasal yasak gibi sunulmamalıdır. Donör kaydı, testler ve soybağı sonuçları tedavi biçimine, gamet kaynağına ve ithalata göre değişebilir. İlaç veya embriyo oluşturma öncesinde gamet kaynağını, taşıyıcı anneyi, tedavi gören kişiyi, donör kaydını ve rıza zincirini açıklayan yazılı bir şema isteyin.

Tedavi öncesi pratik kontrol listesi

Bir tedavi döngüsüne karar vermeden önce kliniğin güncel yazılı protokolünü isteyin ve aşağıdaki sorulara yazılı cevap alın:

  • Niyetli ebeveynler ve taşıyıcı anne için hangi tıbbi endikasyon ve uygunluk ölçütleri uygulanıyor? Hangileri kanundan, mesleki standarttan veya yalnızca klinik politikasından kaynaklanıyor?
  • Hangi tıbbi kayıtlar gerekiyor: üreme öyküsü, önceki gebelik ve doğumlar, tanılar, ilaçlar, kontrendikasyonlar ve donörün aile öyküsü?
  • Her gamet kaynağı için hangi enfeksiyon testleri gerekiyor, örnekler ne zaman alındı, tekrar test gerekli mi ve izlenebilirlik kayıtlarını kim tutuyor?
  • Bu olayda donör ve anne kodları nasıl tahsis edilecek? On iki kod sınırı veya geçiş/istisna kuralı kontrol edilmeli mi?
  • Hangi genetik testler sunuluyor veya zorunlu, rutin olarak neler mevcut değil ve sonuçları kim açıklayacak?
  • Hangi ayrı rıza formları ve sözleşmeler gerekli; rıza geri alınırsa, tedavi başarısız olursa veya embriyolar kullanılmazsa ne olacak?
  • Hangi embriyo transferi ve gebelik takip planı öneriliyor, masraflar nasıl belgelenecek ve ebeveynlik, sigorta ve çocuğun hukuki statüsü hakkında kim danışmanlık verecek?
  • Tedavi, saklama veya ithalat 7 Ağustos 2027’de ya da sonrasında gerçekleşebilecekse klinik hangi yeni AB kurallarını ve geçiş hükümlerini uygulayacak?

Klinik reddeder veya ek koşul koyarsa

Koşulun kaynağını belirten yazılı açıklama isteyin: kanun, AB hukukundan kaynaklanan güvenlik şartı, mesleki rehber, kliniğin güncel protokolü veya kişisel tıbbi değerlendirme. Hangi olguların kararı değiştirebileceğini ve inceleme ya da ikinci görüş imkânı olup olmadığını sorun. Ret yazısını, protokol sürümünü, test sonuçlarını ve rıza belgelerini saklayın. Daha geniş uyuşmazlıklar veya sorumluluk talepleri ayrı Hollanda hukuku danışmanlığı gerektirir ve bu yazının kapsamı dışındadır.

Hukuki ebeveynlik ayrı bir konudur

21 Ekim 2026 itibarıyla 36 390 sayılı tasarı yürürlüğe girmemişti; resmî parlamento kaydı oylamanın henüz tamamlanmadığını gösteriyordu. Bu duruma güvenmeden önce tasarının resmî sayfasını yeniden kontrol edin. Mevcut çerçevede doğumu yapan kadın genellikle hukuki annedir. Kliniğin tedaviyi kabul etmesi ve donörün kaydedilmesi, niyetli ebeveynler için tek başına hukuki ebeveynlik oluşturmaz; bu nedenle tedaviden önce Hollanda’da ayrı bir ebeveynlik planı hazırlanmalıdır.

SSS: “Donör başına 25 çocuk” hâlâ yasal sınır mı?

Hayır. IGJ’nin 10 Haziran 2026 tarihli raporu, donör başına 25 çocuğa kadar uygulamasının 2018 öncesinde CBO tavsiyesine dayanan bir sektör uygulaması olduğunu, genel bir yasal çocuk sayısı sınırı olmadığını belirtir. Güncel donör-verisi sistemi donör ve anne kodlarını kullanır; genel üst sınır her donör kodu için 12 anne kodudur. Bunlar farklı ölçümlerdir: çocuk sayısı anne kodu sayısı değildir. Geçiş ve istisna hükümleri ile somut taşıyıcı annelik dosyasındaki kodlama klinikle doğrulanmalıdır.

Birincil mevzuat ve resmî bilgiler

  1. [SRC-01] Embryowet (official Dutch legislation)
  2. [SRC-02] Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting (version effective 5 July 2025)
  3. [SRC-03] Besluit donorgegevens kunstmatige bevruchting (version effective 1 April 2025)
  4. [SRC-04] Modelreglement Embryowet, NVOG and KLEM, 27 August 2018
  5. [SRC-05] Commission Directive 2006/17/EC
  6. [SRC-06] Directive 2004/23/EC on tissues and cells
  7. [SRC-07] IGJ: Supervision of cells and tissues
  8. [SRC-08] Government.nl: Legal and illegal aspects of surrogacy
  9. [SRC-09] Government.nl: Requesting donor information after artificial insemination
  10. [SRC-10] IGJ: Inspector’s explanation of the MCK report (10 June 2026)
  11. [SRC-11] Tweede Kamer: Bill 36 390, Wet kind, draagmoederschap en afstamming
  12. [SRC-12] Government.nl: Difference between biological and legal parenthood
  13. [SRC-13] Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz)
  14. [SRC-14] IGJ: Wet- en regelgeving; EU Regulation (EU) 2024/1938 applies from 7 August 2027

Son güncelleme:

Yazar: Khachatrian Razmik, LL.M.

Taşıyıcı annelik ve soybağı alanında uluslararası hukuki hizmetler — Lex Agency'nin LEX SURROGACY projesi · Yazar profili · Editoryal standartlar