Draagmoederschap in Nederland: medische en donoreisen
Kort antwoord
De Nederlandse wet bevat geen volledige, uniforme wettelijke checklist die bepaalt wie IVF-draagmoederschap mag ondergaan of welke medische indicatie iedere kliniek moet accepteren. Op 21 oktober 2026 was wetsvoorstel 36 390, Wet kind, draagmoederschap en afstamming, nog in behandeling en dus geen geldend recht. De huidige beoordeling berust op bindende regels over embryo’s, donorgegevens, veiligheid van weefsels en cellen, kwaliteit van zorg en reclame voor draagmoederschap, aangevuld met professionele normen en het protocol van de afzonderlijke kliniek.
Dat onderscheid is essentieel. Veiligheid en traceerbaarheid van donorcellen, wettelijke registratie van donorgegevens en toestemming brengen juridische verplichtingen mee. Een medische indicatie, leeftijdsgrenzen voor de draagmoeder, eerdere ongecompliceerde zwangerschappen, een genetische band met een wensouder, psychosociale beoordeling en terugplaatsing van één embryo volgen vooral uit professionele richtlijnen en lokale protocollen, niet uit één algemene draagmoederschapswet. Professionele normen kunnen wel meewegen bij de beoordeling van goede zorg. Deze gids garandeert geen toelating door een kliniek en geen juridisch ouderschap.
Wat staat in de wet en wat bepaalt de kliniek?
Gebruik de tabel als eerste oriëntatie, niet als vervanging van controle van de donorcategorie, het actuele kliniekprotocol en de feiten van de concrete behandeling.
| Onderwerp | Juridische status | Praktische betekenis |
|---|---|---|
| Veiligheid en testen van donorcellen | Bindende Nederlandse en uit EU-recht voortvloeiende veiligheidsregels | De donorcategorie, tests, traceerbaarheid en omgang met cellen zijn van belang; er bestaan afgebakende uitzonderingen. |
| Donorgegevens en codes | Bindende Nederlandse wetgeving over donorgegevens | Bij behandelingen die onder de wet vallen, gelden donor-/moedercodes en de wettelijke procedure voor toegang tot gegevens. |
| Medische indicatie en geschiktheid van de draagmoeder | Professionele richtlijnen en kliniekprotocol | De NVOG/KLEM-criteria uit 2018 zijn geen universele wettelijke checklist; controleer het actuele protocol. |
| Embryotransfer en counseling | Professionele richtlijnen en individuele klinische beoordeling | Transfer van één embryo wordt aanbevolen; een specifieke draagmoederschapswet stelt geen universeel aantal vast. |
| Juridisch ouderschap | Afzonderlijke afstammingsregels | Toelating door de kliniek en naleving van donorregels maken wensouders niet automatisch juridisch ouder. |
Medische indicatie en geschiktheid van wensouders
Het Modelreglement Embryowet van NVOG/KLEM van 27 augustus 2018 noemt mogelijke indicaties: het ontbreken van een baarmoeder bij behouden eierstokken, een niet-functionerende baarmoeder bij behouden eierstokken, een ernstige aandoening waardoor zwangerschap mogelijk levensbedreigend of af te raden is, en mannelijke wensouders. Het document zegt uitdrukkelijk dat de instelling medische, psychosociale, juridische en organisatorische criteria beoordeelt en deze vastlegt in een lokaal protocol.
Dit zijn professionele richtlijnen, geen wettelijke regel dat iedere aanvrager geen baarmoeder moet hebben of een onvruchtbaarheidsdiagnose moet krijgen. Het model gaat er doorgaans van uit dat ten minste één wensouder genetisch verwant is aan het kind, maar noemt uitzonderingen bij zwaarwegende redenen en voorafgaand overleg met de Raad voor de Kinderbescherming. Een kliniek kan behandeling nog steeds weigeren op basis van het actuele protocol en de individuele risico-inschatting. Vraag of een voorwaarde voortkomt uit wetgeving, een professionele norm, kliniekbeleid of verzekeringsdekking; dat zijn verschillende zaken.
Medische en persoonlijke criteria voor de draagmoeder
De NVOG/KLEM-modelrichtlijn uit 2018 beschrijft een draagmoeder die meerderjarig en bij de behandeling jonger dan 50 jaar is, alleen ongecompliceerde zwangerschappen en bevallingen in de voorgeschiedenis heeft en vrijwillig en weloverwogen kiest. Een voltooid gezin heeft de voorkeur, maar is niet als absolute wettelijke eis geformuleerd. Medische en psychosociale risico’s moeten worden beoordeeld en besproken; volgens de modelcriteria stemt de partner van de draagmoeder schriftelijk in. Het team kan behandeling uitstellen of niet starten als onderzoek wordt geweigerd of risico’s onaanvaardbaar zijn.
Dit zijn professionele criteria uit een document uit 2018, geen algemeen wettelijk leeftijdsverbod. Klinieken kunnen gedetailleerdere of bijgewerkte grenzen hanteren. De draagmoeder moet zelf begrijpelijke informatie krijgen over zwangerschap, IVF en mogelijke gevolgen. Een contract geeft wensouders geen zeggenschap over haar lichaam: volgens het model kan zij niet worden gedwongen tot behandeling, gezondheidsinstructies, zwangerschapsafbreking of afstaan van het kind. Controleer vóór behandeling de actuele kliniekcriteria en het juridische effect van iedere contractsbepaling.
Infectiescreening en veiligheid van donorcellen
Bij donatie van voortplantingscellen door iemand die geen partner is van de behandelde persoon, vereisen uit EU-recht voortvloeiende regels selectie op leeftijd, gezondheid en medische voorgeschiedenis, met een vragenlijst en gesprek met een gekwalificeerde, getrainde zorgprofessional. De vereiste laboratoriumtests omvatten hiv 1 en 2, hepatitis B, hepatitis C en syfilis; spermadonoren moeten ook negatief testen op chlamydia via nucleïnezuuramplificatie (NAT). De regels betreffen ook het tijdstip van afname, herhalingstests, verwerking, opslag en traceerbaarheid.
Dit betekent niet dat iedere donor in elke situatie exact hetzelfde testpakket krijgt. De EU-regels stellen partnerdonatie voor direct gebruik vrij van de selectie- en testcriteria van bijlage III; andere beperkte uitzonderingen hangen af van de verwerking van de cellen. Een bekende donor is niet automatisch vrijgesteld omdat wensouders hem kennen. Vraag schriftelijk naar de donorcategorie, vereiste tests, testdata, eventuele herhaling en de opslag of overdracht van cellen. De Nederlandse inspectie beschrijft het gereguleerde stelsel van toegelaten weefselinstellingen, waaronder instellingen die gameten verwerken.
Verordening (EU) 2024/1938 over stoffen van menselijke oorsprong is aangenomen, maar is van toepassing vanaf 7 augustus 2027; als behandeling, opslag of invoer op of na die datum is gepland, vraag de kliniek dan te bevestigen welke regels en overgangsregelingen gelden.
Genetische voorgeschiedenis is niet hetzelfde als een universeel DNA-testpakket
Het NVOG/KLEM-modelreglement verlangt bij donorselectie een uitgebreide familieanamnese voor erfelijke aandoeningen. Het vermeldt ook dat in Nederland ten tijde van het document uit 2018 niet routinematig DNA-onderzoek bij alle potentiële donoren werd verricht. Die historische passage bewijst niet dat elke kliniek in 2026 hetzelfde werkt: de praktijk kan afhangen van de donor, familiegeschiedenis, medische indicatie, beschikbare tests en het lokale protocol.
Vraag naar de actuele vragenlijst over erfelijke aandoeningen, of dragerschapsonderzoek of andere genetische tests worden aangeboden of verplicht zijn, wat een uitslag wel en niet kan uitsluiten en hoe relevante bevindingen worden meegedeeld. Infectietests sluiten erfelijke aandoeningen niet uit. Als bij een bekende donor een ernstige aandoening in de familie voorkomt, vraag dan genetisch advies voordat de donor wordt gekozen; een negatief infectiepakket lost dat niet op.
Donorcodes, de grens van twaalf codes en toegang tot identiteit
De Nederlandse Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting gebruikt een donorcode- en moedercodesysteem voor kunstmatige donorbevruchting die onder de wet valt en via een zorgverlener plaatsvindt. De gewijzigde wet geldt sinds 5 juli 2025; het uitvoeringsbesluit stelt in het algemeen een maximum van 12 moedercodes per donorcode. Dit telt moedercodes, niet twaalf kinderen. Er bestaan overgangsregels en uitzonderlijke toewijzingsmechanismen.
Bij draagmoederschap kunnen de personen die gameten leveren, worden behandeld en de zwangerschap dragen van elkaar verschillen. Ga daarom niet automatisch uit van wie in een concreet geval de moedercode krijgt. Vraag de kliniek schriftelijk uit te leggen hoe donor, wensouders en draagmoeder worden geregistreerd, of een code beschikbaar is en of overgangs- of uitzonderingsregels gelden. Dit moet vóór behandeling voor het concrete geval worden bevestigd, vooral bij een bekende donor of geïmporteerde gameten.
Volgens officiële informatie kunnen donorkinderen vanaf 12 jaar fysieke en sociale gegevens van de donor opvragen en vanaf 16 jaar identificerende gegevens aanvragen via de Nederlandse donorgegevensorganisatie. De wettelijke procedure omvat contact met de donor en een beperkte belangenafweging bij zwaarwegende belangen. Beloof daarom geen absolute anonimiteit en ook geen automatische openbaarmaking in ieder geval. Registratie en toegang tot donorgegevens bepalen bovendien niet wie juridisch ouder is.
Toestemming, kliniekprotocollen en dossiers
Het kader van de Embryowet vereist dat instellingen protocollen hebben voor de omgang met gameten en embryo’s. Het NVOG/KLEM-modelreglement beschrijft schriftelijke informatie en toestemming voor invasieve donatieprocedures en aparte documentatie voor gametendonatie bij draagmoederschap. De toestemming van de donor staat op zichzelf en wordt niet vervangen door de wens van de wensouders of een contract tussen volwassenen.
Het modelreglement beschrijft verschillende momenten voor intrekking. De geldende Embryowet bevestigt dat het beschikbaar stellen van gedoneerde gameten kan worden ingetrokken zolang de gameten nog niet zijn gebruikt (art. 5 lid 2). De afzonderlijke regel voor embryodonatie (art. 8 lid 2) betreft embryo’s die de personen die ze beschikbaar stellen oorspronkelijk voor hun eigen zwangerschap hebben laten ontstaan, maar niet langer voor dat doel willen gebruiken; het beschikbaar stellen van die embryo’s kan worden ingetrokken zolang ze nog niet zijn gebruikt. Ga er niet van uit dat art. 8 lid 2 geldt voor elk embryo dat in een draagmoederschapstraject is gemaakt: de rechtsgrond en het moment van intrekking moeten voor het concrete behandeltraject worden bevestigd. Vraag alle toestemmingsformulieren, de donoreenkomst, instructies voor gebruik en opslag van embryo’s en de kliniekregels over intrekking, mislukte behandeling, ongebruikte embryo’s en dossierbewaring op.
Embryotransfer en zwangerschapsrisico’s
Het NVOG/KLEM-modelreglement waarschuwt dat IVF-draagmoederschap grotere gezondheidsrisico’s voor draagmoeder en kind meebrengt dan een natuurlijk ontstane zwangerschap. Het adviseert een consult vóór de conceptie bij een gynaecoloog-perinatoloog, bespreking van zwangerschapsrisico’s en specialistische begeleiding. Ook adviseert het één embryo terug te plaatsen om het risico op een meerlingzwangerschap te verkleinen.
De aanbeveling voor één embryo is een professionele richtlijn, geen aantal dat in een specifieke draagmoederschapswet is vastgelegd. Vraag het behandelteam de actuele aanbeveling, individuele medische onderbouwing, het zwangerschapszorgplan en de aanpak van complicaties vast te leggen. De draagmoeder moet rechtstreeks worden voorgelicht, niet alleen via de wensouders. Beslissingen over prenatale diagnostiek of zwangerschapsafbreking blijven medische beslissingen waarbij de draagmoeder betrokken is; een eerder contract kan haar niet tot een ingreep dwingen.
Betalingen, onkosten en verboden reclame
Het Europese kader voor weefsels en cellen en Nederlandse professionele richtlijnen gaan uit van vrijwillige, onbetaalde gametendonatie; vergoeding is beperkt tot toegestane kosten en ongemakken volgens de toepasselijke regels. Eicellen en sperma zijn geen goederen die tegen een koopprijs worden verkocht. Leg werkelijke kosten schriftelijk vast en laat betalingen door de kliniek en een Nederlandse jurist beoordelen. Een privéafspraak met een bekende draagmoeder en onkostenvergoeding zijn mogelijk, maar openbare werving en bevordering van commerciële draagmoederschap zijn verboden; details over bureaus, contracten en betalingen vallen buiten deze artikelreikwijdte.
De herkomst van de gameten verandert de beoordeling
Bepaal vóór de screening of het embryo sperma of eicellen van een wensouder, gameten van een derde of een combinatie gebruikt. Stel ook vast of de draagmoeder haar eigen eicel levert. Het NVOG/KLEM-modelreglement gaat uit van een draagmoeder die genetisch niet verwant is aan het kind; gebruik van haar eigen eicel kan andere medische en afstammingsrechtelijke vragen oproepen en moet afzonderlijk door de kliniek en een jurist worden beoordeeld.
Het model verwacht doorgaans een genetische band met ten minste één wensouder, maar erkent uitzonderingen. Zonder beoordeling van de feiten mag dit niet worden gepresenteerd als een universeel wettelijk verbod. Donorregistratie, tests en afstammingsgevolgen kunnen verschillen per behandeling, gametenbron en import. Vraag vóór medicatie of embryocreatie om een schriftelijk overzicht van de gametenbron, de draagmoeder, de behandelde persoon, donorregistratie en de keten van toestemmingen.
Praktische checklist vóór de behandeling
Vraag vóór een behandelcyclus het actuele schriftelijke draagmoederschapsprotocol op en laat de kliniek de volgende vragen schriftelijk beantwoorden:
- Welke medische indicatie en geschiktheidscriteria gelden voor wensouders en draagmoeder? Welke komen uit de wet, een professionele norm of alleen het kliniekbeleid?
- Welke medische stukken zijn nodig: fertiliteitsgeschiedenis, eerdere zwangerschappen en bevallingen, diagnoses, medicatie, contra-indicaties en familiegeschiedenis van de donor?
- Welke infectietests zijn voor elke gametenbron vereist, wanneer zijn monsters afgenomen, zijn herhalingstests nodig en wie bewaart de traceerbaarheidsgegevens?
- Hoe worden donorcode en moedercode in dit geval toegewezen? Moet de grens van twaalf codes of een overgangs-/uitzonderingsregel worden gecontroleerd?
- Welke genetische tests worden aangeboden of vereist, wat is niet routinematig beschikbaar en wie licht de uitslagen toe?
- Welke afzonderlijke toestemmingen en contracten zijn nodig, en wat gebeurt er bij intrekking, mislukte behandeling of ongebruikte embryo’s?
- Welk plan voor embryotransfer en zwangerschapscontrole is voorzien, hoe worden onkosten vastgelegd en wie adviseert over ouderschap, verzekering en de juridische status van het kind?
- Als behandeling, opslag of invoer op of na 7 augustus 2027 kan plaatsvinden, welke nieuwe EU-regels en overgangsbepalingen past de kliniek dan toe?
Als de kliniek weigert of een extra voorwaarde stelt
Vraag om een schriftelijke uitleg waarin de bron van de voorwaarde staat: wetgeving, een uit EU-recht voortvloeiende veiligheidseis, professionele richtlijn, het actuele kliniekprotocol of een individuele medische beoordeling. Vraag welke feiten de beslissing kunnen veranderen en of herbeoordeling of een second opinion mogelijk is. Bewaar de afwijzing, protocolversie, testuitslagen en toestemmingen. Uitgebreidere geschillen of aansprakelijkheidsclaims vereisen afzonderlijk Nederlands juridisch advies en vallen buiten dit artikel.
Juridisch ouderschap is een afzonderlijke kwestie
Op 21 oktober 2026 was wetsvoorstel 36 390 nog niet in werking getreden; uit het officiële parlementaire dossier bleek dat de stemming nog niet was afgerond. Controleer de dossierpagina opnieuw voordat u op deze status vertrouwt. Onder het huidige kader is de vrouw die bevalt doorgaans de juridische moeder. Klinische goedkeuring en donorregistratie stellen op zichzelf geen juridisch ouderschap van de wensouders vast; regel daarom vóór de behandeling afzonderlijk het ouderschapsplan in Nederland.
FAQ: geldt “25 kinderen per donor” nog als wettelijke grens?
Nee. Het IGJ-rapport van 10 juni 2026 vermeldt dat maximaal 25 kinderen per donor vóór 2018 een praktijknorm uit de sector was op basis van CBO-advies, geen algemene wettelijke grens voor het aantal kinderen. Het huidige systeem voor donorgegevens gebruikt donor- en moedercodes, met een algemeen maximum van 12 moedercodes per donorcode. Dat zijn verschillende maatstaven: kinderen zijn geen moedercodes. De kliniek moet overgangs- en uitzonderingsregels en de precieze codering van een draagmoederschapszaak controleren.
Primaire wetgeving en officiële informatie
- [SRC-01] Embryowet (official Dutch legislation)
- [SRC-02] Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting (version effective 5 July 2025)
- [SRC-03] Besluit donorgegevens kunstmatige bevruchting (version effective 1 April 2025)
- [SRC-04] Modelreglement Embryowet, NVOG and KLEM, 27 August 2018
- [SRC-05] Commission Directive 2006/17/EC
- [SRC-06] Directive 2004/23/EC on tissues and cells
- [SRC-07] IGJ: Supervision of cells and tissues
- [SRC-08] Government.nl: Legal and illegal aspects of surrogacy
- [SRC-09] Government.nl: Requesting donor information after artificial insemination
- [SRC-10] IGJ: Inspector’s explanation of the MCK report (10 June 2026)
- [SRC-11] Tweede Kamer: Bill 36 390, Wet kind, draagmoederschap en afstamming
- [SRC-12] Government.nl: Difference between biological and legal parenthood
- [SRC-13] Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz)
- [SRC-14] IGJ: Wet- en regelgeving; EU Regulation (EU) 2024/1938 applies from 7 August 2027
