Macierzyństwo zastępcze w Ukrainie: ramy prawne, zakazy i modele płatności
Ukraina nie reguluje macierzyństwa zastępczego jedną kompleksową ustawą. Ramy prawne wynikają z Kodeksu rodzinnego, przepisów dotyczących ochrony zdrowia, rozporządzenia Ministerstwa Zdrowia nr 787 w sprawie technik wspomaganego rozrodu, ogólnych zasad umów w Kodeksie cywilnym oraz przepisów o rejestracji urodzeń. Przepisy te przewidują regulowaną ścieżkę macierzyństwa zastępczego typu gestacyjnego, ale nie rozstrzygają w pełni istotnych kwestii umownych i transgranicznych.
Odpowiedź jest zatem warunkowa: program może być zgodny z prawem, jeśli spełniono wymogi medyczne, warunki dotyczące uczestników, zgody, więzi genetycznej i dokumentacji. Nie oznacza to automatycznej legalności każdego profilu rodziców zamierzonych, każdej klauzuli płatności, pośrednictwa ani planu wyjazdu dziecka za granicę. Decydujące fakty należy sprawdzić przed leczeniem lub zapłatą.
1. Krótka odpowiedź: regulowane, lecz bez kompleksowej kodyfikacji
Ukrainę najlepiej opisać jako państwo regulujące macierzyństwo zastępcze w ramach technik wspomaganego rozrodu (ART), a nie jako państwo posiadające odrębny, wyczerpujący kodeks. Artykuł 123 Kodeksu rodzinnego uznaje zamierzonych rodziców pozostających w małżeństwie za rodziców dziecka w określonym prawem przypadku transferu zarodka. Rozporządzenie nr 787 określa warunki kliniczne i dokumentacyjne, w tym wymagania wobec surogatki.
Dlatego nieprawdziwe byłoby stwierdzenie, że wszelkie macierzyństwo zastępcze jest w Ukrainie zakazane. Nieprawidłowe byłoby też założenie, że każdy program jest legalny tylko dlatego, że oferuje go klinika. Kwalifikacja uczestników, zgodność kliniczna, ważność umowy, rejestracja urodzenia i uznanie za granicą to odrębne kwestie. Uchybienie w jednej z nich może opóźnić lub uniemożliwić rezultat praktyczny, nawet jeśli ART jest dostępne.
2. Jakie źródła prawa mają zastosowanie?
Najważniejsze wiążące źródła to: (1) ukraiński Kodeks rodzinny, zwłaszcza art. 123 o pochodzeniu dziecka po ART; (2) art. 48 Podstaw ustawodawstwa Ukrainy o ochronie zdrowia; (3) rozporządzenie Ministerstwa Zdrowia nr 787 z 9 września 2013 r., którego tekst ujednolicony zmieniono według stanu na 29 stycznia 2025 r.; (4) ogólne przepisy Kodeksu cywilnego o ważności czynności i swobodzie umów; oraz (5) przepisy Ministerstwa Sprawiedliwości o rejestracji stanu cywilnego, w tym szczególna procedura rejestracji urodzenia po przeniesieniu zarodka do organizmu innej kobiety.
Źródła te pełnią różne funkcje. Kodeks rodzinny reguluje rodzicielstwo; przepisy zdrowotne i rozporządzenie nr 787 dotyczą wskazań medycznych, warunków klinik, badań, zgody i dokumentów programu. Kodeks cywilny dostarcza ogólnych zasad umownych, a nie szczególnego kodeksu surogacji. Przepisy rejestracyjne określają wymagane dowody. Opracowania naukowe i nota analityczna Służby Badawczej Rady Najwyższej z 2023 r. pomagają zrozumieć luki, ale nie są prawem wiążącym.
3. Dostęp do ART nie oznacza automatycznej kwalifikacji do surogacji
Rozporządzenie nr 787 ogólnie przewiduje, że pełnoletnie kobiety i/lub mężczyźni mogą korzystać z programów ART ze wskazań medycznych, po złożeniu wniosku, badaniu lekarskim i odpowiedniej diagnostyce. Zasada ta nie daje każdej osobie bezwarunkowego prawa do skorzystania z surogatki: szczególne przepisy nakładają dodatkowe warunki medyczne, genetyczne, osobowe i dokumentacyjne.
Najbardziej jednoznaczna droga do ustalenia pochodzenia dziecka na podstawie art. 123 Kodeksu rodzinnego dotyczy małżonków — męża i żony — których zarodek przenosi się do innej kobiety. Sekcja VI rozporządzenia nr 787 również traktuje małżonków jako przypadek standardowy, a pkt 6.11 wymienia akt małżeństwa w wykazie dokumentów przyszłych rodziców. Pkt 6.1 rzeczywiście odnosi się do „jednego z przyszłych rodziców” w warunku więzi genetycznej, ale samo to sformułowanie nie ustanawia pełnej i jednoznacznej ścieżki dla osoby składającej wniosek samodzielnie: art. 48 Podstaw ustawodawstwa Ukrainy o ochronie zdrowia jest sformułowany w kategoriach wskazań medycznych dotyczących pełnoletniej kobiety i pisemnej zgody małżonków, a wykaz dokumentów programu oraz szczególna procedura rejestracji urodzenia również opierają się na małżonkach. Zbadane materiały nie rozstrzygają ostatecznie relacji między tymi przepisami. Osoba samotna, para niepozostająca w małżeństwie ani para jednopłciowa nie powinna wywodzić uprawnienia z ogólnej zasady dostępu do ART; przed podpisaniem umowy lub dokonaniem płatności należy uzyskać pisemną opinię ukraińskiego prawnika odnoszącą się do konkretnych okoliczności.
4. Wskazania medyczne do macierzyństwa zastępczego
Punkt 6.2 sekcji VI rozporządzenia nr 787 wymienia wskazania medyczne: wrodzony lub nabyty brak macicy; deformację jamy macicy lub szyjki macicy wskutek wad wrodzonych albo zabiegów, w tym niektórych łagodnych guzów, gdy donoszenie ciąży jest niemożliwe; strukturalne lub anatomiczne zmiany endometrium powodujące utratę receptywności albo nieuleczalne zrosty wewnątrzmaciczne; oraz ciężką chorobę somatyczną, przy której ciąża zagraża zdrowiu lub życiu przyszłej matki, ale nie zdrowiu przyszłego dziecka.
Lista obejmuje również cztery lub więcej nieudanych prób ART, gdy wielokrotnie uzyskano zarodki wysokiej jakości, lecz ich transfer nie doprowadził do ciąży. Przepis mówi o czterech lub większej liczbie prób, a nie o jednej nieudanej procedurze. Zespół kliniczny musi udokumentować właściwe wskazanie i ocenić przeciwwskazania przewidziane w rozporządzeniu. Reklama agencji, niechęć do samodzielnego donoszenia ciąży lub ogólne wskazanie niepłodności same w sobie nie dowodzą spełnienia konkretnego kryterium.
5. Kto może zostać surogatką?
Zgodnie z punktem 6.4 rozporządzenia nr 787 surogatka musi być pełnoletnią kobietą posiadającą zdolność do czynności prawnych, mieć własne zdrowe dziecko, dobrowolnie złożyć pisemny wniosek na przewidzianym formularzu i nie mieć przeciwwskazań medycznych. Rozporządzenie wymaga również badania psychiatrycznego. Są to warunki regulacyjne, których klinika lub agencja nie może uchylić umową.
Surogatka nie może mieć bezpośredniej więzi genetycznej z dzieckiem. Rozporządzenie wyraźnie dopuszcza, by ciążę nosiła bliska krewna rodziców zamierzonych, na przykład matka, siostra lub kuzynka, o ile spełnia pozostałe warunki. Jest to surogacja gestacyjna: zarodek tworzy się z dozwolonego materiału genetycznego i przenosi do surogatki; wykorzystanie jej własnej komórki jajowej byłoby sprzeczne z warunkiem braku więzi genetycznej.
Jeżeli surogatka jest zamężna, dokumentacja programu obejmuje zgodę jej małżonka. Rozporządzenie przewiduje wyjątek od tego dokumentu dla kobiety niezamężnej. Zgoda ustna, formularz agencji ani obietnica rodzinna nie zastępują wymaganych dokumentów pisemnych.
6. Licencja kliniki, badania i świadoma zgoda
ART musi być wykonywane w placówce medycznej posiadającej licencję na działalność leczniczą i spełniającej wymagania rozporządzenia nr 787 dotyczące personelu, wyposażenia i pomieszczeń. Pacjenci mogą wybrać placówkę, ale wybór nie znosi jej obowiązków regulacyjnych. Przed zatwierdzeniem programu pacjent lub pacjenci składają wymagany wniosek ART, przechodzą badania i testy, a specjaliści oceniają wskazanie medyczne.
Rozporządzenie opisuje kolejność działań: wybór surogatki, synchronizację odpowiednich cykli menstruacyjnych, przygotowanie zarodków lub zarodków kriokonserwowanych, transfer zarodka, rozpoznanie ciąży i jej monitorowanie. Obejmuje też planowanie porodu i działania po narodzinach. Etapy muszą być udokumentowane w dokumentacji medycznej i realizowane przez uprawniony podmiot. Umowa nie legalizuje leczenia przez podmiot bez licencji ani nie zastępuje oceny medycznej, świadomej zgody czy wymaganych dokumentów programu.
7. Rodzicielstwo: co stanowi ustawa, a czego nie rozstrzyga
Art. 123 ust. 2 Kodeksu rodzinnego stanowi, że gdy zarodek utworzony przez małżonków w ramach ART zostaje przeniesiony do innej kobiety, rodzicami dziecka są małżonkowie. Ustęp 3 osobno reguluje sytuację, gdy zarodek powstaje z materiału genetycznego męża i innej kobiety, a następnie zostaje przeniesiony do jego żony. W programie surogacji przepis należy czytać łącznie z wymogiem więzi genetycznej: co najmniej jeden rodzic zamierzony musi być genetycznie spokrewniony z dzieckiem, a surogatka nie może mieć takiej więzi.
Ta reguła ustawowa jest ważna, ale sama umowa nie ustanawia rodzicielstwa. Urodzenie trzeba zarejestrować w przewidzianym trybie, z wymaganymi dowodami medycznymi i zgodami. Przepis nie rozstrzyga też, czy inne państwo uzna rodzicielstwo, wyda paszport, przyzna obywatelstwo lub zezwoli na podróż dziecka. To odrębne kwestie zależne od prawa państwa docelowego, obywatelstwa rodziców i dokumentów dziecka.
8. Podstawowe dokumenty i kolejność działań
Rozporządzenie nr 787 określa dokumenty obu stron. Dokumentacja surogatki obejmuje jej pisemny wniosek, kopię paszportu, kopię aktu urodzenia własnego dziecka, a w stosownych przypadkach dokumenty małżeństwa lub rozwodu oraz zgodę małżonka. Dokumentacja rodziców zamierzonych obejmuje wniosek ART, kopie paszportów, kopię aktu małżeństwa i notarialnie poświadczoną kopię pisemnej wspólnej umowy między surogatką a zamierzoną matką, zamierzonym ojcem lub małżonkami. Dokładną listę należy sprawdzić w aktualnym tekście jednolitym i w zgodnych z prawem wymogach kliniki.
Po porodzie sam dokument ze szpitala nie wystarcza. Rozporządzenie nr 787 i zasady Ministerstwa Sprawiedliwości wymagają wniosku małżonków, zgody surogatki na wpisanie małżonków jako rodziców z podpisem poświadczonym notarialnie oraz zaświadczenia o więzi genetycznej matki lub ojca z płodem/dzieckiem. Szczegółowa procedura rejestracji wymaga odrębnej analizy; dokumenty należy zaplanować przed transferem zarodka, a nie zbierać po raz pierwszy po porodzie.
9. Model komercyjny i altruistyczny: nie wyolbrzymiaj skutków prawnych
Model altruistyczny zwykle oznacza brak honorarium dla surogatki, choć można zwrócić rozsądne koszty związane z ciążą. Model komercyjny zazwyczaj obejmuje wynagrodzenie ponad koszty. Są to użyteczne kategorie opisowe, ale główne ukraińskie ustawy i rozporządzenie nr 787 nie tworzą szczegółowego kodeksu, który definiowałby każdy model, ustalał limit wynagrodzenia lub kompleksowo regulował płatności.
Ogólne zasady Kodeksu cywilnego obejmują swobodę umów i swobodę prowadzenia legalnej działalności gospodarczej. Obowiązują jednak wraz z normami bezwzględnie wiążącymi: czynność musi spełniać warunki ważności, w tym mieć zgodną z prawem treść i wynikać ze swobodnej woli. Zasady te wyjaśniają, dlaczego umowy o surogację analizuje się cywilnoprawnie, ale nie dowodzą, że każda klauzula wynagrodzenia jest wykonalna ani że każda kwota jest legalna. Analizy parlamentarne i naukowe opisują system jako fragmentaryczny i wskazują nierozstrzygnięte kwestie umowne; nie są wiążącym rozstrzygnięciem konkretnej umowy.
Należy zatem unikać obu skrajności: nie twierdzić, że ustawa jednoznacznie dopuszcza wyłącznie model altruistyczny bez wskazania aktualnej normy wiążącej; nie gwarantować też płatności komercyjnej tylko dlatego, że programy są oferowane w praktyce. Uzasadniony wniosek jest węższy: ścieżka kliniczna jest uregulowana, ale skutki prawne, ograniczenia i środki ochrony dla konkretnego modelu płatności wymagają analizy umowy.
10. Umowa, wynagrodzenie i środki ochrony prawnej
Rozporządzenie nr 787 wymaga pisemnej wspólnej umowy oraz jej notarialnie poświadczonej kopii w dokumentacji rodziców zamierzonych. Nie zawiera pełnego wzoru umowy i nie rozwiązuje wszystkich możliwych sporów. Umowa powinna rozdzielać obowiązki i koszty, nie próbując uchylać bezwzględnie obowiązujących norm medycznych, rodzinnych lub karnych. Należy uregulować rozsądne koszty ciąży, sposób i termin uzgodnionego wynagrodzenia, dowody płatności, ubezpieczenie i koszty leczenia, poufność, komunikację i podejmowanie decyzji, monitorowanie ciąży, organizację porodu, współpracę przy dokumentach, sytuacje nadzwyczajne i rozstrzyganie sporów.
Szczólnej uwagi wymagają płatności uzależnione od wyniku ciąży, procedury inwazyjne, decyzje o przerwaniu ciąży, ciąża mnoga, poronienie lub komplikacje, odmowa transferu albo przyjęcia dziecka, śmierć lub utrata zdolności uczestnika oraz brak możliwości uzyskania dokumentów. Umowa nie może opisywać dziecka jako własności ani zakładać, że płatność przenosi status rodzica. Klauzule wywierające presję na surogatkę, by podejmowała ryzyko medyczne, ograniczające decyzje chronione prawem lub nakładające nieproporcjonalne kary, mogą budzić wątpliwości co do wykonalności i porządku publicznego.
Przed przekazaniem pieniędzy niezależni prawnicy powinni odróżnić zwrot kosztów od wynagrodzenia, określić wymagane dowody, ustalić skutki przerwania leczenia, wskazać podmiot przechowujący środki, sprawdzić kwestie podatkowe i sprawozdawcze oraz ocenić, który sąd lub mechanizm może rzeczywiście zapewnić ochronę. Te kwestie trzeba rozwiązać w konkretnej umowie; ogólny dostęp do ART nie rozstrzyga ich automatycznie.
11. Zakazy i granica z zachowaniem przestępnym
Sam fakt istnienia programu surogacji nie zwalnia uczestników, klinik ani pośredników z przestrzegania ogólnego prawa. Klinika musi przestrzegać zasad licencjonowania i ART, a zgoda musi być rzeczywista i dobrowolna. Oszustwo, przymus, wykorzystanie zależności lub podatności, bezprawne pozbawienie wolności, fałszowanie dokumentów albo wyzysk osoby mogą — zależnie od faktów — rodzić skutki cywilne, administracyjne lub karne.
Art. 149 Kodeksu karnego definiuje handel ludźmi przez określone działania, takie jak werbowanie, przemieszczanie, ukrywanie, przekazywanie lub przyjmowanie osoby w celu wykorzystania, z użyciem środków wskazanych w ustawie, np. przymusu, porwania, oszustwa, szantażu, zależności materialnej lub innej, bezbronności albo przekupienia osoby kontrolującej pokrzywdzonego. Odpłatna surogacja nie jest automatycznie handlem ludźmi tylko dlatego, że występuje wynagrodzenie. Z drugiej strony etykieta „macierzyństwo zastępcze” nie chroni zachowania spełniającego znamiona przestępstwa. Kwalifikacja wymaga dowodów i analizy konkretnego przypadku.
Art. 149 przewiduje również szczególną zasadę dotyczącą osób poniżej 18. roku życia: werbowanie, przemieszczanie, ukrywanie, przekazywanie lub przyjmowanie takiej osoby w celu jej wykorzystania może rodzić odpowiedzialność niezależnie od użycia środków wymienionych dla typu podstawowego. Dlatego brak przymusu lub oszustwa sam w sobie nie wyklucza odpowiedzialności, gdy uczestniczy osoba poniżej 18. roku życia; należy odrębnie ocenić właściwy przepis i konkretne okoliczności.
Nie należy utożsamiać prawnego rodzicielstwa z własnością, sprzedażą ani usługą komercyjną. Wynagrodzenie za uzgodnione usługi lub udokumentowany zwrot kosztów ciąży, autonomia cielesna surogatki, dobro dziecka i przestępczy wyzysk to odrębne kwestie. Bez analizy faktów i prawa właściwego nie należy gwarantować, że określona płatność lub przekazanie dziecka po porodzie nie zostaną zakwestionowane.
12. Macierz decyzji: jakie wnioski są bezpieczne?
Macierz oddziela wnioski wynikające ze wskazanych przepisów od kwestii wymagających indywidualnej weryfikacji. To narzędzie planowania, a nie zamiennik aktualnego tekstu urzędowego ani porady dotyczącej konkretnych faktów.
| Pytanie | Uzasadnione stanowisko | Warunek lub ograniczenie | Działanie praktyczne |
|---|---|---|---|
| Czy surogacja gestacyjna jest całkowicie zakazana? | Z badanych przepisów nie wynika ogólny zakaz; rozporządzenie nr 787 ją reguluje. | Dotyczy to wyłącznie regulowanej ścieżki ART i uczestników spełniających wymogi. | Sprawdź aktualne rozporządzenie i wskazanie medyczne. |
| Czy każdy wnioskodawca może uczestniczyć? | Nie. Ogólny dostęp do ART nie rozstrzyga wszystkich warunków surogacji. | Znaczenie mają małżeństwo, więź genetyczna, wskazanie i dokumenty. | Uzyskaj pisemną opinię przed zapłatą. |
| Czy surogatka musi być genetycznie spokrewniona z dzieckiem? | Nie; rozporządzenie wymaga braku bezpośredniej więzi genetycznej. | Nadal wymagane są pełnoletność, zdolność, własne dziecko, zgoda i kwalifikacja medyczna. | Sprawdź dokumentację kliniki i pochodzenie zarodka. |
| Czy wynagrodzenie komercyjne jest gwarantowane ustawowo? | Nie. Ogólna swoboda umów nie gwarantuje każdej klauzuli. | Nie stwierdzono pełnego kodeksu wynagrodzeń ani uniwersalnej zasady wykonalności. | Zbadaj każdą płatność, warunek, podatek i środek ochrony. |
| Czy rodzice automatycznie otrzymają zagraniczne dokumenty podróży? | Nie. Ukraińskie rodzicielstwo i zagraniczne reguły obywatelstwa i podróży są odrębne. | Decydują prawo państwa docelowego i indywidualne fakty. | Przed programem skonsultuj prawników w Ukrainie i państwie docelowym. |
| Czy każda odpłatna umowa oznacza handel ludźmi? | Nie; art. 149 wymaga określonych znamion ustawowych. | Przymus, oszustwo, wyzysk i inne fakty mogą zmienić ocenę. | Wyklucz przymus i skorzystaj z niezależnej pomocy prawnej. |
13. Zagraniczni rodzice zamierzeni i ograniczenia transgraniczne
Obce obywatelstwo samo w sobie nie rozstrzyga kwalifikacji. Ukraińskie przepisy nie gwarantują, że każda zagraniczna para lub każda forma rodziny zostanie dopuszczona; program musi spełniać konkretne warunki ART i rodzicielstwa. Gotowość kliniki do przyjęcia klienta odzwierciedla stanowisko kliniki, a nie wiążącą decyzję urzędu stanu cywilnego, sądu, konsulatu czy państwa obywatelstwa rodziców.
Przed rozpoczęciem należy sprawdzić trzy odrębne obszary: ukraińską procedurę kliniczną i rodzicielską; lokalne dowody i dokumenty potrzebne do rejestracji urodzenia; oraz prawo każdego właściwego państwa obcego dotyczące uznania rodzicielstwa, obywatelstwa, paszportu, wjazdu i wyjazdu. Ten artykuł nie rozstrzyga prawa żadnego konkretnego państwa obcego. Obywatelstwo ani prawo podróży nie wynikają wyłącznie z urodzenia dziecka w Ukrainie ani z wpisania rodziców zamierzonych do ukraińskiego aktu urodzenia.
14. Bezpieczne kroki przed umową lub leczeniem
Przed podpisaniem lub zapłatą uzyskaj i zachowaj: (1) aktualny tekst jednolity rozporządzenia nr 787 oraz dokładne przepisy, na które powołują się strony; (2) pisemne potwierdzenie lekarza dotyczące wskazania medycznego i oceny przeciwwskazań; (3) licencję kliniki i potwierdzenie, że może legalnie świadczyć wymaganą usługę ART; (4) dowody, że status rodziców zamierzonych i więź genetyczna spełniają szczególne wymogi; (5) dokumenty kwalifikacyjne surogatki, ocenę medyczną, dobrowolny wniosek pisemny i wymaganą zgodę małżonka; oraz (6) projekt umowy niezależnie sprawdzony pod kątem wykonalności, płatności, sytuacji nadzwyczajnych i środków ochrony.
Poproś klinikę i prawnika o kompletną pisemną listę dokumentów, wskazującą, kto podpisuje każdy dokument, czy potrzebne jest poświadczenie notarialne lub tłumaczenie, kto uzyskuje zaświadczenie o więzi genetycznej i jak zostanie przygotowany akt do rejestracji urodzenia. Osobno uzyskaj pisemną poradę prawnika w państwie docelowym dotyczącą uznania rodzicielstwa, obywatelstwa i dokumentów podróży. Nie polegaj wyłącznie na reklamie, ustnej gwarancji ani doświadczeniu innej rodziny.
Podsumowując: Ukraina ma regulowaną ścieżkę surogacji gestacyjnej, ale przepisy są rozproszone. Wymogi medyczne i osobowe są obowiązkowe; status rodziców i więź genetyczna mają kluczowe znaczenie; płatności komercyjne, środki ochrony z umowy i uznanie za granicą trzeba przeanalizować, a nie zakładać. Przed rozpoczęciem programu ukraiński prawnik powinien sprawdzić obowiązujące przepisy i wszystkie dokumenty.
Źródła i dalsza lektura
Nota parlamentarna i artykuł naukowy są komentarzem objaśniającym, a nie prawem wiążącym.
- S1. Order of the Ministry of Health of Ukraine No. 787: Procedure for use of assisted reproductive technologies in Ukraine
- S2. Family Code of Ukraine, Article 123
- S3. Fundamentals of Ukrainian Legislation on Health Care, Article 48
- S4. Civil Code of Ukraine
- S5. Criminal Code of Ukraine, Article 149
- S6. Rules for State Registration of Civil Status Acts in Ukraine, paragraph 11
- S7. Research Service of the Verkhovna Rada of Ukraine: Analytical note on regulation of surrogate motherhood in Ukraine and foreign countries
- S8. Surrogacy in Ukraine: Legal Nature, Boundaries of Lawful Practice, and Challenges under Martial Law








