Draagmoederschap in Oekraïne: juridisch kader, verboden en betalingsmodellen
Oekraïne regelt draagmoederschap niet in één allesomvattende wet. Het toepasselijke kader bestaat uit het Familierechtelijk Wetboek, gezondheidswetgeving, de regeling van het ministerie van Volksgezondheid nr. 787 over geassisteerde voortplanting, algemene civielrechtelijke contractregels en regels voor geboorteaangifte. Deze bronnen bieden een gereguleerde route voor draagmoederschap waarbij de draagmoeder geen genetische band met het kind heeft, maar lossen belangrijke contractuele en grensoverschrijdende kwesties niet volledig op.
Het antwoord is daarom voorwaardelijk: een programma kan rechtmatig zijn wanneer medische eisen, voorwaarden voor deelnemers, toestemming, genetische verwantschap en documenten in orde zijn. Dat betekent niet dat ieder profiel van wensouders, iedere betalingsclausule, bemiddelingsconstructie of plan om het kind naar het buitenland te brengen automatisch rechtmatig is. De bepalende feiten moeten vóór behandeling of betaling worden gecontroleerd.
1. Kort antwoord: gereguleerd, maar niet volledig gecodificeerd
Oekraïne kan het best worden omschreven als een land dat draagmoederschap binnen geassisteerde voortplanting (ART) reguleert, en niet als een land met een zelfstandige, volledige draagmoederschapswet. Artikel 123 van het Familierechtelijk Wetboek erkent de wensouders die met elkaar gehuwd zijn als ouders in het wettelijk omschreven geval van embryotransfer. Regeling nr. 787 stelt klinische en documentatievoorwaarden, waaronder eisen aan de draagmoeder.
Het is daarom onjuist te zeggen dat ieder draagmoederschap in Oekraïne verboden is. Even onjuist is de conclusie dat elk programma automatisch rechtmatig is omdat een kliniek het aanbiedt. Toelating, naleving van klinische regels, geldigheid van de overeenkomst, geboorteaangifte en erkenning in het buitenland zijn afzonderlijke kwesties. Een tekortkoming op één terrein kan de praktische uitkomst vertragen of verhinderen, ook als ART beschikbaar is.
2. Welke rechtsbronnen zijn van toepassing?
De belangrijkste bindende bronnen zijn: (1) het Oekraïense Familierechtelijk Wetboek, met name artikel 123 over afstamming na ART; (2) artikel 48 van de Grondslagen van de Oekraïense wetgeving inzake gezondheidszorg; (3) regeling nr. 787 van het ministerie van Volksgezondheid van 9 september 2013, waarvan de geconsolideerde tekst per 29 januari 2025 is gewijzigd; (4) de algemene regels van het Burgerlijk Wetboek over geldige rechtshandelingen en contractsvrijheid; en (5) de regels van het ministerie van Justitie over burgerlijke stand, waaronder de bijzondere geboorteaangifte na embryotransfer naar een andere vrouw.
De bronnen hebben verschillende functies. Het Familierechtelijk Wetboek behandelt ouderschap; gezondheidswetgeving en regeling nr. 787 betreffen medische indicaties, kliniekvoorwaarden, onderzoek, toestemming en programmadocumenten. Het Burgerlijk Wetboek biedt algemene contractbeginselen, geen specifieke draagmoederschapscode. Registratieregels bepalen welk bewijs nodig is. Academische publicaties en de analytische nota van de onderzoeksdienst van de Verchovna Rada uit 2023 helpen lacunes te begrijpen, maar zijn geen bindend recht.
3. Toegang tot ART is niet hetzelfde als toelating tot draagmoederschap
Regeling nr. 787 bepaalt in algemene zin dat volwassen vrouwen en/of mannen op medische indicatie ART-behandelprogramma’s kunnen krijgen, na aanvraag, medisch onderzoek en passende tests. Die algemene regel geeft niet iedereen een onvoorwaardelijk recht om een draagmoeder in te schakelen: de specifieke draagmoederschapsbepalingen stellen aanvullende medische, genetische, persoonlijke en documentatie-eisen.
De duidelijkste route naar juridisch ouderschap onder artikel 123 van het Familierechtelijk Wetboek betreft echtgenoten — een man en een vrouw — van wie het embryo naar een andere vrouw wordt overgebracht. Afdeling VI van regeling nr. 787 neemt echtgenoten eveneens als uitgangspunt, en paragraaf 6.11 vermeldt een huwelijksakte in de documentenlijst voor de beoogde ouders. Paragraaf 6.1 verwijst wel naar “één van de toekomstige ouders” bij de genetische band, maar die formulering vormt op zichzelf geen volledige, ondubbelzinnige route voor een alleenstaande aanvrager: artikel 48 van de Grondslagen van de Oekraïense gezondheidswetgeving is geformuleerd rond medische indicaties bij een volwassen vrouw en schriftelijke toestemming van echtgenoten, terwijl ook de programmadocumenten en de bijzondere geboorte-inschrijvingsprocedure op echtgenoten zijn toegesneden. De verhouding tussen deze bepalingen is niet definitief opgehelderd. Een alleenstaande, ongehuwd paar of paar van hetzelfde geslacht mag niet uit de algemene ART-regel afleiden dat het in aanmerking komt; vraag vóór ondertekening of betaling om een schriftelijk, op de feiten toegespitst advies van een Oekraïense jurist.
4. Medische indicaties voor draagmoederschap
Paragraaf 6.2 van afdeling VI van regeling nr. 787 noemt medische indicaties: aangeboren of verworven afwezigheid van de baarmoeder; misvorming van de baarmoederholte of baarmoederhals door aangeboren aandoeningen of operaties, waaronder bepaalde goedaardige tumoren, waardoor een zwangerschap niet kan worden gedragen; structurele of anatomische veranderingen van het endometrium die de ontvankelijkheid verminderen, of niet-behandelbare verklevingen in de baarmoeder; en ernstige somatische aandoeningen waarbij zwangerschap de gezondheid of het leven van de wensmoeder bedreigt, maar niet de gezondheid van het toekomstige kind.
De lijst omvat ook vier of meer mislukte ART-pogingen waarbij herhaaldelijk embryo’s van hoge kwaliteit zijn verkregen, maar de terugplaatsing niet tot een zwangerschap leidde. De regel noemt vier of meer, niet slechts één mislukte cyclus. De kliniek moet de toepasselijke indicatie documenteren en contra-indicaties volgens de regeling beoordelen. Reclame van een bemiddelaar, de voorkeur om zelf niet zwanger te zijn of een algemene verwijzing naar onvruchtbaarheid bewijst op zichzelf niet dat aan het specifieke wettelijke criterium is voldaan.
5. Wie mag draagmoeder zijn?
Volgens paragraaf 6.4 van regeling nr. 787 moet de draagmoeder een volwassen vrouw met handelingsbekwaamheid zijn, een eigen gezond kind hebben, vrijwillig een schriftelijke aanvraag op het voorgeschreven formulier indienen en geen medische contra-indicaties hebben. De regeling vereist ook een psychiatrisch onderzoek. Dit zijn wettelijke voorwaarden, geen voorkeuren waarvan een kliniek of bemiddelaar contractueel kan afzien.
De draagmoeder mag geen directe genetische band met het kind hebben. De regeling staat uitdrukkelijk toe dat een naaste verwant van de wensouders, zoals hun moeder, zus of nicht, de zwangerschap draagt, mits aan de overige voorwaarden is voldaan. Het gaat om gestationeel draagmoederschap: het embryo wordt gemaakt met toegestaan genetisch materiaal en bij de draagmoeder ingebracht; gebruik van haar eigen eicel zou in strijd zijn met de eis dat zij geen genetische band heeft.
Als de draagmoeder gehuwd is, moet het dossier de toestemming van haar echtgenoot bevatten. Voor een ongehuwde vrouw voorziet de regeling in een uitzondering op dit document. Mondelinge toestemming, een formulier van een bemiddelaar of een familiebelofte vervangt de voorgeschreven schriftelijke stukken niet.
6. Kliniekvergunning, onderzoek en geïnformeerde toestemming
ART moet plaatsvinden in een zorginstelling met een vergunning voor medische praktijk die voldoet aan de eisen van regeling nr. 787 voor personeel, apparatuur en ruimten. Patiënten mogen een instelling kiezen, maar die keuze heft de wettelijke verplichtingen van de kliniek niet op. Voor goedkeuring van het programma dienen de patiënt of patiënten de voorgeschreven ART-aanvraag in, ondergaan zij medisch onderzoek en tests, en beoordelen specialisten de medische indicatie.
De regeling beschrijft de stappen: keuze van de draagmoeder, synchronisatie van de relevante menstruatiecycli, voorbereiding van embryo’s of cryo-embryo’s, embryotransfer, vaststelling van de zwangerschap en controle daarvan. Ook de voorbereiding van de bevalling en maatregelen na de geboorte komen aan bod. De stappen moeten in het medisch dossier worden vastgelegd en door een bevoegde zorgverlener worden uitgevoerd. Een contract legaliseert geen behandeling door een onbevoegde aanbieder en vervangt geen medische beoordeling, geïnformeerde toestemming of verplichte programmadocumenten.
7. Ouderschap: wat de wet bepaalt en wat niet
Artikel 123 lid 2 van het Familierechtelijk Wetboek bepaalt dat echtgenoten de ouders zijn wanneer een met ART door hen gevormd embryo in een andere vrouw wordt ingebracht. Lid 3 regelt afzonderlijk de situatie waarin een embryo met genetisch materiaal van de echtgenoot en een andere vrouw wordt gemaakt en bij zijn echtgenote wordt ingebracht. Deze regel moet samen met de genetische voorwaarde van de regeling worden gelezen: ten minste één wensouder moet genetisch verwant zijn aan het kind, terwijl de draagmoeder dat niet mag zijn.
Deze wettelijke regel is belangrijk, maar de overeenkomst alleen schept geen ouderschap. De geboorte moet nog steeds volgens de voorgeschreven procedure worden geregistreerd met de vereiste medische bewijzen en toestemmingen. De regel beslist evenmin of een ander land het ouderschap erkent, een paspoort afgeeft, nationaliteit toekent of reizen toestaat. Dat zijn afzonderlijke vragen die afhangen van het recht van het bestemmingsland, de nationaliteit van de ouders en de documenten van het kind.
8. Kerndocumenten en volgorde van handelen
Regeling nr. 787 vermeldt documenten voor beide partijen. Het dossier van de draagmoeder bevat haar schriftelijke aanvraag, een kopie van haar paspoort, de geboorteakte van haar eigen kind en, waar van toepassing, huwelijks- of echtscheidingsdocumenten en toestemming van haar echtgenoot. Het dossier van de wensouders bevat de ART-aanvraag, paspoortkopieën, een kopie van de huwelijksakte en een notarieel gewaarmerkte kopie van de schriftelijke gezamenlijke overeenkomst tussen de draagmoeder en de wensmoeder, wensvader of echtgenoten. Controleer de exacte lijst aan de hand van de actuele geconsolideerde regeling en rechtmatige kliniekeisen.
Na de geboorte is het ziekenhuisdocument alleen niet voldoende. Regeling nr. 787 en de regels van het ministerie van Justitie verlangen de aanvraag van de echtgenoten, toestemming van de draagmoeder om de echtgenoten als ouders in te schrijven met notarieel geauthenticeerde handtekening, en een certificaat van genetische verwantschap tussen de moeder of vader en de foetus/het kind. De gedetailleerde registratieprocedure vereist afzonderlijke toetsing; het belangrijkste is de documenten vóór de embryotransfer te plannen en niet pas na de bevalling te verzamelen.
9. Commerciële en altruïstische modellen: stel de wet niet te ruim voor
Een altruïstisch model betekent doorgaans dat de draagmoeder geen honorarium ontvangt, hoewel redelijke zwangerschapsgerelateerde kosten kunnen worden vergoed. Een commercieel model omvat gewoonlijk een vergoeding boven de kosten. Dit zijn nuttige beschrijvende categorieën, maar de belangrijkste Oekraïense wetten en regeling nr. 787 vormen geen gedetailleerde bijzondere code die elk model definieert, een vergoedingsplafond vaststelt of alle betalingsstructuren volledig regelt.
De algemene beginselen van het Burgerlijk Wetboek omvatten contractsvrijheid en vrijheid van rechtmatige economische activiteit. Zij gelden naast dwingend recht: een rechtshandeling moet geldig zijn, een rechtmatige inhoud hebben en berusten op een vrije wilsuiting. Deze beginselen verklaren waarom draagmoederschapsovereenkomsten civielrechtelijk worden geanalyseerd, maar bewijzen niet dat elke vergoedingsclausule afdwingbaar is of elk bedrag rechtmatig. Parlementaire en academische analyses beschrijven het kader als gefragmenteerd en wijzen op onopgeloste contractuele vragen; zij zijn geen bindende beslissing over een specifieke overeenkomst.
Vermijd daarom beide uitersten: beweer niet dat de wet uitsluitend altruïstisch draagmoederschap voorschrijft zonder een actuele bindende bepaling te noemen; garandeer evenmin commerciële betaling omdat programma’s in de praktijk worden aangeboden. De verdedigbare conclusie is beperkter: de klinische route is gereguleerd, maar de juridische behandeling, grenzen en rechtsmiddelen van een concreet betalingsmodel vereisen contractspecifieke beoordeling.
10. Overeenkomst, vergoeding en rechtsmiddelen
Regeling nr. 787 vereist een schriftelijke gezamenlijke overeenkomst en een notarieel gewaarmerkte kopie in het dossier van de wensouders. Er is geen volledig modelcontract en niet ieder mogelijk geschil is geregeld. De overeenkomst moet verantwoordelijkheden en kosten verdelen zonder te pretenderen dwingend medisch, familie- of strafrecht opzij te zetten. Leg redelijke zwangerschapskosten vast, de methode en timing van overeengekomen vergoeding, bewijsstukken, verzekering en medische kosten, vertrouwelijkheid, communicatie en besluitvorming, zwangerschapscontrole, organisatie van de bevalling, medewerking aan documenten, onvoorziene situaties en geschillenbeslechting.
Bijzondere aandacht verdienen betalingen die afhankelijk zijn van de zwangerschapsuitkomst, invasieve procedures, beslissingen over zwangerschapsafbreking, meerlingzwangerschap, miskraam of complicaties, weigering van transfer of aanvaarding van het kind, overlijden of onbekwaamheid van een deelnemer en het niet verkrijgen van documenten. Het contract mag het kind niet als eigendom beschrijven of veronderstellen dat betaling ouderschap overdraagt. Clausules die de draagmoeder onder druk zetten om medische risico’s te nemen, wettelijk beschermde beslissingen beperken of onevenredige boetes opleggen, kunnen vragen oproepen over afdwingbaarheid en openbare orde.
Vóór geld wordt overgemaakt, moeten onafhankelijke juristen vergoeding van kosten en honorarium onderscheiden, benodigde bewijsstukken vaststellen, bepalen wat gebeurt als de behandeling stopt, vastleggen wie de gelden beheert, belasting- en aangiftevraagstukken controleren en beoordelen welke rechter of procedure daadwerkelijk rechtsbescherming kan bieden. Deze punten moeten in de concrete overeenkomst worden geregeld; algemene toegang tot ART lost ze niet automatisch op.
11. Verboden en de grens met strafbaar gedrag
Het bestaan van een draagmoederschapsprogramma ontslaat deelnemers, klinieken en bemiddelaars niet van algemeen geldende wetgeving. De kliniek moet vergunning- en ART-regels naleven en toestemming moet echt en vrijwillig zijn. Fraude, dwang, uitbuiting van afhankelijkheid of kwetsbaarheid, onrechtmatige vrijheidsberoving, documentvervalsing of uitbuiting van een persoon kan afhankelijk van de feiten civiele, bestuursrechtelijke of strafrechtelijke gevolgen hebben.
Artikel 149 van het Strafwetboek omschrijft mensenhandel aan de hand van specifieke handelingen, zoals werving, vervoer, huisvesting, overdracht of ontvangst van een persoon met het oog op uitbuiting, in combinatie met wettelijk genoemde middelen zoals dwang, ontvoering, misleiding, chantage, materiële of andere afhankelijkheid, kwetsbaarheid of omkoping van een controlerende derde. Betaald draagmoederschap is niet automatisch mensenhandel alleen omdat vergoeding bestaat. Omgekeerd beschermt het label ‘draagmoederschap’ geen gedrag dat de wettelijke bestanddelen van een misdrijf vervult. De kwalificatie vereist bewijs en beoordeling van het concrete geval.
Artikel 149 bevat ook een bijzondere regel voor personen jonger dan 18 jaar: het werven, vervoeren, huisvesten, overdragen of ontvangen van zo’n persoon met het oog op uitbuiting kan tot aansprakelijkheid leiden, ook als de middelen die voor het basismisdrijf zijn opgesomd niet zijn gebruikt. Het ontbreken van dwang of misleiding sluit aansprakelijkheid dus niet op zichzelf uit wanneer een persoon jonger dan 18 jaar betrokken is; de toepasselijke bepaling en de concrete feiten moeten afzonderlijk worden beoordeeld.
Wettelijk ouderschap mag niet worden verward met eigendom, verkoop of een commerciële dienst. Vergoeding voor afgesproken diensten of gedocumenteerde zwangerschapskosten, lichamelijke autonomie van de draagmoeder, het belang van het kind en strafbare uitbuiting zijn verschillende kwesties. Zonder de feiten en het toepasselijke recht te beoordelen, mag niemand garanderen dat een betaling of overdracht na de geboorte niet kan worden aangevochten.
12. Beslismatrix: welke conclusies zijn veilig?
De matrix scheidt conclusies die op geïdentificeerde regels steunen van kwesties die individueel moeten worden gecontroleerd. Het is een hulpmiddel voor planning, geen vervanging van de actuele officiële tekst of advies over de concrete feiten.
| Vraag | Onderbouwde positie | Voorwaarde of grens | Praktische actie |
|---|---|---|---|
| Is gestationeel draagmoederschap volledig verboden? | Uit de onderzochte regels volgt geen algemeen verbod; regeling nr. 787 regelt de procedure. | Alleen de gereguleerde ART-route en deelnemers die aan de eisen voldoen vallen eronder. | Controleer de actuele regeling en medische indicatie. |
| Kan iedere aanvrager deelnemen? | Nee. Algemene toegang tot ART beantwoordt niet alle draagmoederschapsvoorwaarden. | Huwelijk, genetische band, medische indicatie en documenten zijn relevant. | Vraag vóór betaling een schriftelijk advies. |
| Moet de draagmoeder genetisch verwant zijn? | Nee; de regeling vereist dat er geen directe genetische band is. | Meerderjarigheid, bekwaamheid, eigen kind, toestemming en medische geschiktheid blijven vereist. | Controleer het klinische dossier en de herkomst van het embryo. |
| Is commerciële betaling wettelijk gegarandeerd? | Nee. Algemene contractsvrijheid garandeert niet iedere clausule. | Er is geen volledig vergoedingsstelsel of universele afdwingbaarheidsregel vastgesteld. | Beoordeel elke betaling, voorwaarde, belastingkwestie en rechtsmiddel. |
| Krijgen de ouders automatisch buitenlandse reisdocumenten? | Nee. Oekraïens ouderschap en buitenlandse nationaliteits- en reisregels zijn gescheiden. | Het recht van het bestemmingsland en de individuele feiten zijn bepalend. | Vraag vóór het programma advies in Oekraïne en het bestemmingsland. |
| Is iedere betaalde afspraak mensenhandel? | Nee; artikel 149 vereist specifieke wettelijke bestanddelen. | Dwang, misleiding, uitbuiting en andere feiten kunnen de beoordeling veranderen. | Sluit dwang uit en schakel onafhankelijke juristen in. |
13. Buitenlandse wensouders en grensoverschrijdende grenzen
Buitenlandse nationaliteit beantwoordt de toelatingsvraag niet op zichzelf. De Oekraïense regels garanderen niet dat ieder buitenlands paar of iedere gezinsvorm wordt toegelaten; het programma moet nog steeds voldoen aan de specifieke ART- en ouderschapsvoorwaarden. Dat een kliniek een cliënt accepteert, is de positie van de kliniek en geen bindende beslissing van een ambtenaar van de burgerlijke stand, rechter, consulaat of de staat van nationaliteit van de ouders.
Vóór aanvang moeten drie afzonderlijke rechtsgebieden worden gecontroleerd: de Oekraïense klinische procedure en het ouderschap; de lokale bewijzen en documenten voor geboorteaangifte; en het recht van iedere betrokken buitenlandse staat inzake erkenning van ouderschap, nationaliteit, paspoort, binnenkomst en vertrek. Dit artikel bepaalt het recht van geen specifieke buitenlandse staat. Nationaliteit of reisrecht volgt niet enkel uit geboorte in Oekraïne of uit het feit dat de Oekraïense geboorteakte de wensouders noemt.
14. Veilige vervolgstappen vóór overeenkomst of behandeling
Vraag vóór ondertekening of betaling op en bewaar: (1) de actuele geconsolideerde versie van regeling nr. 787 en de exacte bepalingen waarop men zich beroept; (2) schriftelijke bevestiging van de arts over de medische indicatie en controle op contra-indicaties; (3) de vergunning van de kliniek en bevestiging dat zij de vereiste ART-dienst rechtmatig mag leveren; (4) bewijs dat de status van de wensouders en de genetische band aan de specifieke regels voldoen; (5) de geschiktheidsdocumenten van de draagmoeder, medische beoordeling, vrijwillige schriftelijke aanvraag en zo nodig toestemming van haar echtgenoot; en (6) een onafhankelijk beoordeeld conceptcontract over afdwingbaarheid, betalingen, onvoorziene situaties en rechtsmiddelen.
Vraag de kliniek en advocaat om een volledige schriftelijke documentenlijst, met vermelding wie elk stuk ondertekent, of notariële waarmerking of vertaling nodig is, wie het certificaat van genetische verwantschap verkrijgt en hoe het geboorteaangiftedossier wordt samengesteld. Vraag daarnaast schriftelijk advies van een advocaat in het bestemmingsland over erkenning van ouderschap, nationaliteit en reisdocumenten. Vertrouw niet alleen op reclame, mondelinge garanties of de ervaring van een ander gezin.
Conclusie: Oekraïne heeft een gereguleerde route voor gestationeel draagmoederschap, maar de regels zijn gefragmenteerd. Medische en persoonlijke voorwaarden zijn verplicht; de status van de wensouders en de genetische band zijn centraal; commerciële betalingen, contractuele rechtsmiddelen en erkenning in het buitenland moeten worden onderzocht en mogen niet worden verondersteld. Een Oekraïense advocaat moet vóór de start de actuele wetgeving en alle documenten controleren.
Bronnen en verdere literatuur
De parlementaire nota en het academische artikel zijn toelichtend commentaar en geen bindend recht.
- S1. Order of the Ministry of Health of Ukraine No. 787: Procedure for use of assisted reproductive technologies in Ukraine
- S2. Family Code of Ukraine, Article 123
- S3. Fundamentals of Ukrainian Legislation on Health Care, Article 48
- S4. Civil Code of Ukraine
- S5. Criminal Code of Ukraine, Article 149
- S6. Rules for State Registration of Civil Status Acts in Ukraine, paragraph 11
- S7. Research Service of the Verkhovna Rada of Ukraine: Analytical note on regulation of surrogate motherhood in Ukraine and foreign countries
- S8. Surrogacy in Ukraine: Legal Nature, Boundaries of Lawful Practice, and Challenges under Martial Law








