Surogacja w Indonezji: dopuszczalność, zakazy oraz model komercyjny i altruistyczny
Krótka odpowiedź
W skrócie. Na 23 października 2026 r. Indonezja nie zapewnia zgodnej z prawem ścieżki klinicznej dla surogacji. Artykuł 58 ustawy nr 17 z 2023 r. o zdrowiu ogranicza wspomagany rozród do legalnie małżeńskich par i wymaga, aby zarodek utworzony z własnych plemników i komórki jajowej pary został przeniesiony do macicy żony, od której pochodzi komórka jajowa. Artykuł 45 ust. 5 rozporządzenia ministra zdrowia nr 2 z 2025 r. wyraźnie zakazuje świadczeniodawcom wspomaganego rozrodu oferowania usług „udostępniania macicy”. Nie przewidziano odrębnego wyjątku dla bezpłatnego układu rodzinnego lub altruistycznego.
Wniosek dotyczy regulowanej usługi medycznej i zasad transferu zarodków. Nie rozstrzyga automatycznie wszystkich powiązanych kwestii: wykonalność prywatnej umowy, prawne rodzicielstwo, rejestracja urodzenia, obywatelstwo i uznanie transgraniczne wymagają odrębnej analizy. Reklama kliniki, akt notarialny, więź genetyczna ani sposób płatności same w sobie nie stanowią zezwolenia prawnego.
Jakie przepisy mają zastosowanie?
Podstawowa reguła ustawowa znajduje się w art. 58 ustawy nr 17 z 2023 r. o zdrowiu, obowiązującej od ogłoszenia 8 sierpnia 2023 r. Wspomagany rozród jest dozwolony wyłącznie dla legalnie małżeńskich par; wykorzystuje się plemniki i komórkę jajową tej pary; zarodek należy przenieść do macicy żony, od której pochodzi komórka jajowa. Procedurę muszą wykonywać uprawnieni i odpowiednio wykwalifikowani lekarze w wyznaczonych placówkach ochrony zdrowia. Usługi zdrowia reprodukcyjnego muszą również być zgodne z prawem i nie mogą naruszać wartości religijnych.
Rozporządzenie rządowe nr 28 z 2024 r., obowiązujące od 26 lipca 2024 r., rozwija ten system. Artykuł 111 wymaga, aby badanie medyczne potwierdziło niepłodność legalnie małżeńskiej pary; gamety muszą pochodzić od tej pary, a zarodek ma zostać przeniesiony do macicy żony. Artykuł 112 ust. 3 osobno zakazuje implantacji nadliczbowych zarodków w macicy innej kobiety, również w wymienionych sytuacjach śmierci ojca zarodka lub rozwodu.
Najbardziej szczegółowym aktualnym aktem jest rozporządzenie ministra zdrowia nr 2 z 2025 r., obowiązujące od 20 lutego 2025 r. Artykuł 45 ust. 5 zakazuje świadczeniodawcom wspomaganego rozrodu dawstwa komórek jajowych, nasienia i zarodków, dawstwa jajników lub tkanki jąder oraz usługi udostępniania macicy. Akt ten zastąpił wcześniejsze rozporządzenie ministra nr 43 z 2015 r. Starsze publikacje opisujące tylko poprzednie przepisy nie przedstawiają więc pełnego aktualnego stanu prawnego.
Akty pełnią różne funkcje: ustawa z 2023 r. określa granicę ustawową; rozporządzenie z 2024 r. doprecyzowuje warunki i postępowanie z zarodkami; rozporządzenie ministerialne z 2025 r. wyraźnie zakazuje określonych usług i przewiduje sankcje dla świadczeniodawców. Polityka kliniki ani reklama nie mogą uchylić przepisów krajowych.
Co jest zakazane w praktyce?
W tym artykule surogacja oznacza układ, w którym kobieta donosi ciążę dla zamierzonych rodziców, zwykle po transferze zarodka. Problem prawny dotyczy nie tylko pochodzenia materiału genetycznego, ale również macicy, do której trafia zarodek, oraz tego, czy świadczeniodawca oferuje taką usługę.
Jeżeli zarodek utworzony dla pary zostaje przeniesiony do innej kobiety, jest to sprzeczne z wymogiem transferu do macicy żony, od której pochodzi komórka jajowa. Artykuł 112 ust. 3 rozporządzenia nr 28 z 2024 r. zakazuje również przenoszenia nadliczbowych zarodków do macicy innej kobiety. Artykuł 45 ust. 5 rozporządzenia nr 2 z 2025 r. wyraźnie zakazuje usługi „pinjam rahim”, czyli udostępniania macicy. Klinika nie może zatem oferować surogacji gestacyjnej jako dozwolonej usługi wspomaganego rozrodu.
Ten sam system wyklucza wykorzystanie dawanych komórek jajowych, nasienia lub zarodków w ramach regulowanej usługi. Rozporządzenie wymienia te rodzaje dawstwa osobno. Użycie własnych gamet zamierzonych rodziców nie rozwiązuje problemu: może spełniać warunek genetyczny, ale nie spełnia wymogu transferu do macicy samej żony.
Tradycyjna surogacja, w której wykorzystuje się komórkę jajową samej surogatki, również koliduje z wymogiem gamet małżonków i transferu do macicy żony; zakaz nie ogranicza się do modelu gestacyjnego.
Przeanalizowane przepisy nie ustanawiają ogólnego systemu licencjonowania surogacji, procedury zatwierdzania zamierzonych rodziców ani wyjątku opartego wyłącznie na zgodzie surogatki. Zgoda ma znaczenie dla opieki medycznej i etyki, ale nie legalizuje zakazanej usługi.
Ograniczona dozwolona ścieżka wspomaganego rozrodu
Indonezja nie zakazuje wszystkich form wspomaganego rozrodu, lecz określa warunki dozwolonego leczenia. Zgodnie z art. 111 rozporządzenia rządowego nr 28 z 2024 r. usługa jest przeznaczona dla legalnie małżeńskich par, u których badanie medyczne potwierdziło niepłodność. Gamety muszą pochodzić od pary, a zarodek musi zostać przeniesiony do macicy żony, od której pochodzi komórka jajowa. Artykuł 58 ustawy z 2023 r. wymaga ponadto odpowiednio wykwalifikowanych i uprawnionych lekarzy oraz wyznaczonych placówek.
Artykuł 45 ust. 2–3 rozporządzenia nr 2 z 2025 r. powtarza warunki dotyczące własnych gamet i macicy żony oraz wymaga potwierdzenia małżeństwa aktem lub świadectwem zgodnym z prawem. Artykuł 46 ogranicza świadczenie do określonych szpitali i głównych klinik wyznaczonych przez ministra. Artykuł 48 wymaga wcześniejszego poradnictwa i świadomej zgody medycznej klienta.
Warunki te obowiązują łącznie. Wskazanie medyczne lub diagnoza niepłodności nie zezwala na transfer do osoby trzeciej; małżeństwo nie zezwala na użycie gamet dawcy; a licencja kliniki nie legalizuje metody wyraźnie zakazanej. Ograniczona jest także selekcja płci, z wyjątkiem zapobiegania chorobie genetycznej związanej z płcią. Ten wyjątek nie dotyczy surogacji.
Przed IVF w Indonezji para powinna uzyskać pisemne potwierdzenie aktualnego wyznaczenia świadczeniodawcy przez ministra, wskazania medycznego, pochodzenia gamet, planowanego miejsca transferu, wymogów poradnictwa i zgody oraz postępowania z nadliczbowymi zarodkami. Zgodne z prawem IVF z transferem do macicy żony należy odróżnić od programu surogacji.
Model komercyjny czy altruistyczny: czy to ma znaczenie?
Aktualne przepisy nie rozróżniają płatnych i bezpłatnych usług udostępniania macicy. Artykuł 45 ust. 5 zakazuje samej usługi, a nie tylko przypadków, w których surogatka otrzymuje wynagrodzenie. Nie przewidziano wyjątku dla siostry, przyjaciółki, krewnej ani wolontariuszki. Reguła dotycząca nadliczbowych zarodków z art. 112 ust. 3 rozporządzenia nr 28 z 2024 r. również nie zawiera wyjątku zależnego od płatności.
Układ nie staje się więc legalny tylko dlatego, że nazwano go altruistycznym, przewiduje wyłącznie zwrot kosztów, obejmuje siostrę lub inną krewną albo nie zawiera prowizji agencji. Jeśli klinika, lekarz lub inny świadczeniodawca ma ułatwić transfer lub udostępnić macicę, wyraźny zakaz ma znaczenie niezależnie od nazwy użytej przez strony.
Węższe pytanie dotyczy tego, czy każda całkowicie prywatna obietnica między dorosłymi, bez udziału świadczeniodawcy medycznego, sama w sobie powoduje określoną sankcję ustawową lub karną. Przytoczone przepisy zdrowotne nie rozstrzygają tego w pełni i nie są wyczerpującym kodeksem każdej prywatnej umowy. Niepewność ta nie tworzy jednak legalnej ścieżki klinicznej ani nie czyni prywatnej umowy automatycznie wykonalną.
Kto może podlegać sankcjom administracyjnym?
Artykuł 76 rozporządzenia nr 2 z 2025 r. przewiduje sankcje administracyjne wobec lekarzy, innych pracowników ochrony zdrowia i placówek, które naruszają wskazane przepisy art. 45 ust. 4–5 oraz art. 49 ust. 8–9 tego samego rozporządzenia. Sankcje obejmują pisemne ostrzeżenie, karę administracyjną i/lub cofnięcie odpowiedniego zezwolenia lub licencji. Artykuły 77–79 opisują stopniowe podejście oraz warunki nałożenia kary lub cofnięcia zezwolenia.
Środki te są skierowane do świadczeniodawców. Tekst nie stanowi, że te same sankcje z art. 76 automatycznie dotyczą zamierzonych rodziców lub surogatki tylko z powodu udziału w układzie. Nie można też wyciągnąć wniosku, że do określonego zachowania nie może mieć zastosowania żadna inna norma. Ewentualną odpowiedzialność cywilną, administracyjną, zawodową lub karną trzeba ocenić na podstawie faktów i właściwych przepisów.
Zgodnie z art. 80 ust. 1 naruszenie może zostać wykryte na podstawie skargi albo monitorowania i oceny. Art. 80 ust. 3 wymaga, aby skarga była pisemna, nie służyła rozstrzygnięciu roszczenia odszkodowawczego i nie była wcześniej zgłoszona i/lub zbadana. Zgodnie z art. 80 ust. 4 powinna zawierać pełne imię i nazwisko, pełny adres oraz dane kontaktowe zgłaszającego; pełne imię i nazwisko/nazwę oraz adres podmiotu, którego dotyczy skarga; opis domniemanego naruszenia i czas jego popełnienia; uzasadnienie lub chronologię zdarzeń; fakty, dane lub wskazówki potwierdzające naruszenie; a także świadków i ich rolę. Art. 81 przewiduje przekazanie zgłoszenia ministrowi, gubernatorowi, regentowi/burmistrzowi lub wyznaczonemu urzędnikowi oraz poufność tożsamości zgłaszającego, z wyjątkiem potrzeb egzekwowania prawa. Ten tryb nadzorczy nie służy rozstrzyganiu roszczeń odszkodowawczych.
Umowa prywatna nie uprawnia do przeprowadzenia procedury
Przepisy zdrowotne stwarzają istotne przeszkody dla surogacji jako usługi wspomaganego rozrodu, ale nie tworzą kompletnego kodeksu umów dla każdej prywatnej sytuacji. Indonezyjska literatura cywilistyczna wskazuje, że taka umowa może nie spełniać wymogów ważności z kodeksu cywilnego, w tym wymogu zgodnej z prawem przyczyny, ponieważ koliduje z bezwzględnie obowiązującymi przepisami zdrowotnymi oraz zasadami porządku publicznego lub moralności. Jest to analiza naukowa, a nie wiążące orzeczenie dotyczące konkretnej umowy.
Nie należy zakładać, że podpisany dokument tworzy wykonalne prawo do transferu zarodka, ciąży, zapłaty, wydania dziecka lub zwrotu kosztów. Akt notarialny, harmonogram płatności, kara umowna lub klauzula wyboru prawa same w sobie nie zezwalają na usługę medyczną zakazaną przez przepisy krajowe. Obietnica agencji lub kliniki nie gwarantuje też, że sąd wyegzekwuje umowę.
Przed podpisaniem lub zapłatą należy skonsultować się z indonezyjskim prawnikiem, który zbada konkretne działania, role stron, interwencje medyczne, klauzulę prawa właściwego, miejsce wykonania i dostępne środki ochrony w razie niepowodzenia. Ważność umowy i odzyskanie już zapłaconych środków należy ocenić oddzielnie; ewentualna nieważność nie rozstrzyga automatycznie wszystkich roszczeń finansowych.
Status prawny dziecka wymaga odrębnej oceny
Dopuszczalność metody reprodukcyjnej i prawne rodzicielstwo to odrębne kwestie. Wskazane przepisy regulują usługi wspomaganego rozrodu i transfer zarodków, ale nie tworzą pełnego systemu ustalania rodzicielstwa przy surogacji. Więź genetyczna, umowa, tożsamość kobiety rodzącej i akt urodzenia mogą mieć znaczenie, lecz żadnego z tych elementów nie należy uznawać za automatycznie rozstrzygający bez analizy właściwego prawa rodzinnego, stanu cywilnego i ochrony dzieci.
Źródła nie ustanawiają specjalnej procedury, która automatycznie uznawałaby zamierzonych rodziców za prawnych rodziców dziecka urodzonego w wyniku surogacji. Nie uzasadniają też ogólnego twierdzenia, że dziecko nie ma praw albo że rejestracji można po prostu odmówić. Tożsamość dziecka, rejestracja urodzenia, opieka, utrzymanie, obywatelstwo i dobro dziecka wymagają odrębnej oceny od kwestii dopuszczalności umowy dorosłych.
Nie należy obiecywać, że sam test genetyczny ustanowi prawne macierzyństwo lub ojcostwo, że umowa zmusi do wydania dziecka albo że adopcja będzie zawsze dostępna. Wnioski zależą od faktów, indonezyjskiego prawa rodzinnego i rejestracyjnego oraz ewentualnej wykładni sądowej. Podejście skoncentrowane na dziecku powinno chronić jego tożsamość i bezpieczeństwo bez fałszywego zapewnienia, że oczekiwania umowne dorosłych przesądzają wynik.
Jeśli ciąża trwa lub dziecko się urodziło, przed złożeniem oświadczeń w urzędzie stanu cywilnego, podpisaniem deklaracji rodzicielstwa, wnioskiem o korektę aktu urodzenia albo przekroczeniem granicy z dzieckiem należy uzyskać poradę prawną. Dokumentacja medyczna, urodzenia i tożsamości musi być prawidłowa i spójna; nie wolno jej zmieniać, by przedstawić układ jako zatwierdzony.
Program za granicą nie wyłącza stosowania prawa indonezyjskiego
Zamierzeni rodzice mogą rozważać program za granicą albo mieć zarodki lub ciążę związane z Indonezją i innym państwem. Ten artykuł nie rozstrzyga legalności konkretnego zagranicznego programu według prawa państwa, w którym się odbywa. Omawia przepisy indonezyjskie i odrębne kwestie, gdy osoby, klinika, zarodek, miejsce urodzenia lub planowane uznanie podlegają różnym jurysdykcjom.
Zezwolenie zagranicznej kliniki nie dowodzi samo w sobie, że procedura jest dozwolona w Indonezji ani że władze indonezyjskie uznają wynikające z niej rodzicielstwo. Z drugiej strony przepisy indonezyjskie o wspomaganym rozrodzie nie rozstrzygają automatycznie wszystkich kwestii prawa obcego. Należy osobno zbadać prawo miejsca zabiegu, zasady rodzicielstwa i stanu cywilnego oraz prawo obywatelstwa lub miejsca zamieszkania zamierzonych rodziców.
Przed podjęciem działań uzyskaj pisemną opinię w każdej właściwej jurysdykcji dotyczącą legalności czynności medycznych, ustalenia rodzicielstwa i rejestracji urodzenia, uznania ewentualnego zagranicznego orzeczenia dotyczącego rodzicielstwa, obywatelstwa dziecka oraz dokumentów potrzebnych do wyjazdu z jednego państwa i wjazdu do drugiego. Są to odrębne kwestie; zgoda zagranicznej kliniki ani umowa nie rozstrzygają ich automatycznie.
Praktyczna tabela decyzyjna
Tabela podsumowuje najważniejsze punkty decyzyjne. Nie jest zezwoleniem i nie zastępuje opinii dotyczącej konkretnych faktów.
| Planowany układ | Pozycja według sprawdzonych przepisów | Praktyczne działanie |
|---|---|---|
| IVF z własnymi gametami małżonków i transferem do macicy żony, od której pochodzi komórka jajowa | Potencjalnie dozwolone po spełnieniu warunków medycznych, wymogów wobec świadczeniodawcy, poradnictwa i zgody. | Przed leczeniem pisemnie potwierdzić kwalifikację i aktualne zezwolenie placówki. |
| Inna kobieta nosi ciążę dla zamierzonych rodziców, z wykorzystaniem ich zarodka lub własnej komórki jajowej, odpłatnie lub nieodpłatnie | Nie jest dozwoloną usługą wspomaganego rozrodu; udostępnianie macicy jest wyraźnie zakazane, a użycie komórki jajowej surogatki koliduje z wymogiem gamet małżonków. | Nie rezerwować, nie płacić i nie zlecać organizacji procedury w Indonezji. |
| Darowane komórki jajowe, nasienie lub zarodki w ramach usługi | Wyraźnie zakazane przez art. 45 ust. 5 rozporządzenia nr 2/2025. | Nie zakładać legalności programu dawstwa tylko dlatego, że oferuje go klinika. |
| Transfer nadliczbowego zarodka do macicy innej kobiety | Zakazany przez art. 112 ust. 3 rozporządzenia rządowego nr 28/2024. | Uzyskać poradę o legalnym przechowywaniu; nie przenosić zarodka do innej kobiety. |
| Bezpłatna prywatna umowa z krewną bez udziału świadczeniodawcy | Nie zidentyfikowano wyjątku ustawowego; przepisy nie rozstrzygają wszystkich kwestii prywatnych i karnych. | Nie zakładać legalności ani wykonalności; skonsultować się z indonezyjskim prawnikiem cywilistą. |
| Dziecko już urodzone w wyniku surogacji | Rodzicielstwo, rejestracja, obywatelstwo i opieka wymagają osobnej analizy; nie ustalono tu automatycznego wyniku. | Priorytetowo potraktować tożsamość i ochronę dziecka; uzyskać poradę rodzinną, rejestracyjną i imigracyjną. |
Przed podpisaniem, zapłatą lub rozpoczęciem leczenia
Przed podjęciem nieodwracalnego zobowiązania wykonaj następujące kroki:
- Określ planowane działania. Ustal, kto dostarcza nasienie i komórkę jajową, kto będzie nosić ciążę, gdzie zarodek zostanie utworzony i przeniesiony, które kliniki lub osoby będą uczestniczyć oraz gdzie planowany jest poród.
- Rozdziel kwestie prawne. Uzyskaj osobne pisemne opinie o zgodności z prawem medycznym, wykonalności umowy, rodzicielstwie, rejestracji urodzenia, obywatelstwie, podróży i skutkach sporu. Pozytywna odpowiedź na jedno pytanie nie rozstrzyga pozostałych.
- Sprawdź świadczeniodawcę. Przy dozwolonym IVF poproś o dowód aktualnego wyznaczenia szpitala lub głównej kliniki przez ministra i potwierdź, że konkretna procedura jest dozwolona. Ogólna licencja medyczna nie dowodzi, że wolno stosować metodę zakazaną.
- Zweryfikuj warunki medyczne. Potwierdź udokumentowane wskazanie niepłodności, pochodzenie każdej gamety, miejsce transferu, poradnictwo, świadomą zgodę i zasady postępowania z nadliczbowymi zarodkami.
- Nie polegaj na etykietach. „Altruistyczny”, „układ rodzinny”, „tylko zwrot kosztów”, „program międzynarodowy” ani „umowa notarialna” nie tworzą wyjątku.
- Zachowaj dokumenty. Przechowuj projekt umowy, wezwania do zapłaty, korespondencję z kliniką, formularze zgody, dokumentację medyczną i pisemne porady prawne. Nie zmieniaj dokumentów ani nie antydatuj ich.
Jeżeli plan wymaga, aby ciążę nosiła osoba trzecia, wstrzymaj płatności i leczenie w Indonezji do czasu uzyskania niezależnej porady. Poproś indonezyjskiego prawnika o bezpośrednią ocenę art. 45 ust. 5 i art. 112 ust. 3, a nie tylko o ogólną opinię o IVF.
Co zrobić, jeśli procedura już się rozpoczęła
Podpisanie umowy, zapłata agencji lub utworzenie zarodka nie sprawiają automatycznie, że kolejne etapy są legalne. Nie oznacza to też, że należy porzucić ciążę lub zignorować potrzeby dziecka. Dalsze kroki zależą od przeprowadzonego leczenia, miejsca przechowywania zarodka, istnienia ciąży, udziału świadczeniodawców i tego, czy dziecko się urodziło.
Zachowaj oryginały i dowody płatności. Niezwłocznie uzyskaj niezależną poradę prawną w Indonezji. Jeśli leczenie trwa, poproś świadczeniodawcę o bezpieczny medycznie plan, który nie obejmuje zakazanego transferu. Lekarz powinien wyjaśnić zgodne z prawem możliwości opieki i przechowywania zarodków. Nie podejmuj samodzielnych działań medycznych ani nie przemieszczaj zarodka lub dziecka przez granicę bez odpowiedniej porady i zezwoleń.
Jeśli dziecko się urodziło, priorytetem są natychmiastowa opieka, prawidłowe dokumenty urodzenia i tożsamość prawna. Osobno uzyskaj poradę dotyczącą stanu cywilnego, rodzicielstwa, obywatelstwa i wymaganych czynności imigracyjnych. Nie używaj fałszywych oświadczeń, zmienionych dokumentów ani nieformalnych płatności, aby rozwiązać problemy rejestracyjne. W razie sporu prawnik powinien ocenić zgodne z prawem drogi cywilne, administracyjne lub sądowe na podstawie rzeczywistych dokumentów.
Wniosek praktyczny
Krajowe przepisy są jasne w podstawowej kwestii medycznej: wspomagany rozród opiera się na własnych gametach legalnie małżeńskiej pary i transferze do macicy żony; rozporządzenie ministra nr 2/2025 wyraźnie zakazuje świadczeniodawcom usługi udostępniania macicy. Sprawdzone przepisy nie przewidują wyjątku dla modelu komercyjnego ani altruistycznego. Prywatne umowy, rodzicielstwo dziecka i uznanie transgraniczne zależą bardziej od konkretnych faktów i nie powinny być utożsamiane z zakazem usługi medycznej.
Przewodnik opiera się na poniższych ustawach i rozporządzeniach oraz ograniczonym komentarzu akademickim dotyczącym skutków cywilnych. Nie jest wyczerpującą analizą wszystkich orzeczeń indonezyjskich, lokalnej praktyki administracyjnej, prawa rodzinnego ani prawa innych państw. Przed działaniem należy ponownie sprawdzić aktualne brzmienie i status przepisów, szczególnie gdy istnieje zarodek, ciąża, narodziny lub przemieszczenie transgraniczne.
Wniosek: nie przedstawiaj programu surogacji oferowanego w Indonezji jako dozwolonej usługi wspomaganego rozrodu, niezależnie od tego, czy jest odpłatny. Zbadane przepisy zdrowotne nie rozstrzygają w pełni wszystkich czysto prywatnych porozumień bez udziału usług medycznych; przed podjęciem działań uzyskaj poradę indonezyjskiego prawnika. W przypadku IVF mieszczącego się w dozwolonych ramach potwierdź wszystkie warunki u wyznaczonego świadczeniodawcy. Jeśli porozumienie już istnieje lub dziecko się urodziło, uzyskaj poradę odnoszącą się do faktów w sprawie działań świadczeniodawcy, roszczeń umownych, rodzicielstwa, rejestracji, obywatelstwa i ochrony dziecka.
Źródła i kwestie do potwierdzenia
Priorytet mają pierwotne źródła prawa. Artykuły naukowe są komentarzami, a nie wiążącymi źródłami prawa.
- S001. Law of the Republic of Indonesia No. 17 of 2023 on Health (official English translation)
- S002. Peraturan Pemerintah Nomor 28 Tahun 2024 — official BPK legal record
- S003. Peraturan Pemerintah Nomor 28 Tahun 2024 — full text in a secondary legal database
- S004. Peraturan Menteri Kesehatan Nomor 2 Tahun 2025 — official BPK PDF
- S005. Peraturan Menteri Kesehatan Nomor 2 Tahun 2025 — official BPK legal record
- S006. Legal Certainty for Children Born Through Surrogacy in Indonesia: A Normative Juridical Analysis (2026)
- S007. The Legality of the Surrogate Mother Agreement Reviewed from Indonesian Civil Law (2025)








