Japonia: uznanie rodzicielstwa po surogacji za granicą
Krótka odpowiedź: brak automatycznego uznania
Japonia nie uznaje automatycznie rodzicielstwa zarejestrowanego za granicą po surogacji. Punktem wyjścia jest orzeczenie Sądu Najwyższego Japonii z 23 marca 2007 r., sprawa 2006 (Kyo) nr 47. W tej sprawie japońska para była genetycznie spokrewniona z bliźniętami, sąd w Nevadzie uznał parę za rodziców, a amerykańskie akty urodzenia wskazywały ich jako rodziców. Mimo to Sąd Najwyższy nie nakazał przyjęcia japońskich zgłoszeń urodzenia.
Sąd uznał kobietę, która nosiła ciążę i urodziła dzieci, za ich matkę prawną oraz stwierdził, że zagraniczne orzeczenie o rodzicielstwie nie wywołuje skutków w Japonii z powodu sprzeczności z porządkiem publicznym. To istotna przeszkoda w uznaniu matki intencjonalnej. Sytuację ojca intencjonalnego, obywatelstwo dziecka i ewentualne odrębne drogi ustalenia rodzicielstwa trzeba analizować niezależnie. Zagraniczny akt, umowa, test DNA ani orzeczenie sądowe same w sobie nie gwarantują wyniku.
Rozdziel cztery kwestie prawne
Sprawa transgraniczna zwykle obejmuje co najmniej cztery odrębne pytania: (1) kto jest rodzicem według prawa miejsca urodzenia; (2) czy Japonia uzna zagraniczne orzeczenie sądowe; (3) jaki wpis może zostać dokonany w japońskim rejestrze rodzinnym (koseki) lub przez właściwy organ; oraz (4) jakie obywatelstwo ma dziecko, czy może otrzymać paszport i podróżować z rodzicami intencjonalnymi. Pozytywna odpowiedź na jedno pytanie nie rozstrzyga pozostałych.
Artykuł dotyczy uznania rodzicielstwa w Japonii. Nie rozstrzyga legalności programu w państwie urodzenia, przestrzegania lokalnych reguł przez klinikę lub agencję ani wydania dokumentów imigracyjnych. Istotne mogą być data i miejsce urodzenia, obywatelstwo i stan cywilny dorosłych, pochodzenie komórki jajowej i nasienia, stan cywilny surogatki, dokładna treść zagranicznego orzeczenia i to, czy inna osoba jest już prawnie wpisana jako rodzic.
Orzeczenie Sądu Najwyższego z 2007 r.
Sprawa dotyczyła bliźniąt urodzonych w Nevadzie po transferze zarodków utworzonych z komórek jajowych japońskiej matki intencjonalnej i nasienia japońskiego ojca intencjonalnego. Surogatka i jej mąż wyrazili zgodę. Sąd w Nevadzie uznał parę intencjonalną za rodziców prawnych, a amerykańskie akty urodzenia wskazywały ich jako rodziców. Po powrocie rodziny do Japonii organ gminy odmówił przyjęcia zgłoszeń urodzenia, ponieważ matka intencjonalna nie urodziła dzieci.
Sąd Najwyższy uchylił orzeczenie Sądu Wyższego w Tokio nakazujące przyjęcie zgłoszeń. Uznał, że zagraniczne orzeczenie ustanawiające naturalną relację rodzic–dziecko między osobami, którym japoński kodeks cywilny nie przyznaje takiej relacji, narusza japoński porządek publiczny w rozumieniu art. 118 pkt iii japońskiego kodeksu postępowania cywilnego. Stwierdził również, że nawet gdy wykorzystuje się komórkę jajową innej kobiety, matką jest kobieta, która zaszła w ciążę i urodziła dziecko, a nie dawczyni komórki.
Znaczenie i granice precedensu
Orzeczenie przypomina częsty współczesny scenariusz: matka intencjonalna dostarczyła komórkę jajową, ojciec intencjonalny nasienie, surogatka wyraziła zgodę, sąd zagraniczny wydał orzeczenie o rodzicielstwie, a zagraniczne akty urodzenia wskazywały rodziców intencjonalnych. Te okoliczności nie wystarczyły, aby uznać matkę intencjonalną za matkę prawną w Japonii. Więź genetyczna, zgoda dorosłych i dobro dziecka stanowiły część tła sprawy, ale nie uchyliły reguły sądu.
Nie oznacza to, że każde pytanie dotyczące każdego rodzica, dokumentu lub postępowania rodzinnego zawsze otrzyma identyczną odpowiedź. W szczególności ewentualną drogę ustalenia ojcostwa ojca intencjonalnego trzeba zbadać osobno. Orzeczenie jest istotnym niekorzystnym precedensem, ale nie zastępuje analizy konkretnych faktów i obowiązującego prawa.
W zdaniu odrębnym zgodnym z wynikiem sprawy rozważono przysposobienie szczególne jako możliwy sposób uregulowania statusu dzieci. Nie było to stanowisko większości; aktualne warunki i procedurę trzeba sprawdzić osobno.
Test uznania zagranicznych orzeczeń
Zgodnie z art. 118 japońskiego kodeksu postępowania cywilnego prawomocne zagraniczne orzeczenie wywołuje skutki w Japonii tylko wtedy, gdy spełnione są wszystkie cztery warunki ustawowe: jurysdykcję sądu zagranicznego uznaje się na podstawie prawa japońskiego lub właściwej umowy międzynarodowej; przegrywającemu pozwanemu prawidłowo doręczono pismo lub zarządzenie niezbędne do wszczęcia postępowania, z wyłączeniem doręczenia przez ogłoszenie lub podobnej metody zastępczej, albo stawił się bez takiego doręczenia; treść orzeczenia i postępowanie nie naruszają japońskiego porządku publicznego; oraz istnieje gwarancja wzajemności. W sprawie z 2007 r. Sąd Najwyższy odmówił skuteczności orzeczeniu z Nevady właśnie z powodu porządku publicznego. Ocena innego orzeczenia zależy od jego prawomocności, procedury, stron i konkretnego skutku prawnego, na który powołuje się strona.
Orzeczenie sądowe należy odróżnić od aktu urodzenia. Artykuł 118 dotyczy zagranicznych orzeczeń sądowych; akt urodzenia dowodzi, co odnotował zagraniczny system rejestracji, ale nie jest tym samym rodzajem rozstrzygnięcia. Prawomocne zagraniczne orzeczenie nie jest więc uznawane automatycznie, a akt sam nie rozstrzyga ostatecznie o rodzicielstwie w Japonii. Przed wyborem procedury trzeba określić dokument i żądany skutek prawny.
Ustawa z 2020 r. o wspomaganej prokreacji
Japońska ustawa nr 76 z 2020 r. ustanawia szczególne zasady pochodzenia dziecka w odniesieniu do technik wspomaganego rozrodu (ART). Artykuł 9 stanowi, że jeżeli kobieta zachodzi w ciążę i rodzi dzięki ART z wykorzystaniem komórki jajowej innej kobiety (w tym zarodka pochodzącego z tej komórki), matką jest kobieta, która urodziła dziecko. Artykuł 10 dotyczy innej sytuacji: jeżeli żona za zgodą męża zachodzi w ciążę dzięki ART z wykorzystaniem nasienia innego mężczyzny (lub zarodka z niego pochodzącego), mąż, dziecko ani żona nie mogą na podstawie tego przepisu zakwestionować statusu dziecka jako urodzonego w małżeństwie.
Przepisy rozdziału III dotyczące pochodzenia dziecka weszły w życie 11 grudnia 2021 r. i zgodnie z pierwotną regułą przejściową stosują się do dzieci urodzonych tego dnia lub później. Artykuł 10 został następnie zmieniony ustawą nr 102 z 2022 r.; jego przepis przejściowy różni się od pierwotnej reguły wejścia w życie i w razie potrzeby należy go sprawdzić odrębnie. Ta sama ustawa zmieniła domniemanie ojcostwa w art. 772 Kodeksu cywilnego: nowe zasady stosuje się do dzieci urodzonych 1 kwietnia 2024 r. lub później; do wcześniejszych urodzeń co do zasady stosuje się poprzednie brzmienie, z zastrzeżeniem szczególnych przepisów przejściowych. Dlatego dokładna data urodzenia ma znaczenie. Przepisy te nie ustanawiają ogólnego mechanizmu uznawania wszystkich zagranicznych orzeczeń dotyczących surogacji; należy ustalić wersję prawa właściwą dla konkretnego dziecka. Jeżeli dziecko urodziło się za granicą, ustalenie, czy art. 9 reguluje kwestię pochodzenia, samo jest zagadnieniem kolizyjnoprawnym; sama data urodzenia i źródło komórki jajowej nie przesądzają o zastosowaniu prawa japońskiego.
Matka intencjonalna: genetyka nie wystarcza
W przypadku surogacji gestacyjnej z użyciem komórki jajowej matki intencjonalnej orzeczenie z 2007 r. ma szczególne znaczenie: właśnie taki stan faktyczny rozpatrywał Sąd Najwyższy, który mimo to uznał za matkę prawną kobietę, która urodziła dziecko. W odniesieniu do dziecka urodzonego 11 grudnia 2021 r. lub później art. 9 może potwierdzać ten wynik tylko wtedy, gdy spełnione są jego przesłanki materialne, a do ustalenia pochodzenia stosuje się prawo japońskie; przy urodzeniu za granicą tę kwestię kolizyjną trzeba zbadać, a nie zakładać.
Nie należy zakładać, że matka intencjonalna może zostać wpisana jako matka tylko dlatego, że DNA potwierdza więź genetyczną, zagraniczne orzeczenie ją wskazuje lub surogatka podpisała zgodę. Jeżeli użyto komórki jajowej surogatki, nietypowej metody ART albo innej konstrukcji prawnej, trzeba odrębnie sprawdzić kwalifikację prawną. Niepewność nie oznacza uznania.
Ojciec intencjonalny: ojcostwo analizować oddzielnie
Sytuację ojca zamierzonego należy ocenić odrębnie. Więź genetyczna może być istotnym dowodem, ale sama nie ustanawia automatycznie prawnego ojcostwa w Japonii. Zgodnie z art. 29 japońskiej ustawy o ogólnych zasadach stosowania prawa, prawo właściwe dla pochodzenia dziecka urodzonego poza małżeństwem zależy od prawa ojczystego ojca i matki w chwili urodzenia; uznanie dziecka podlega dodatkowym regułom. Artykuł 779 Kodeksu cywilnego dopuszcza uznanie dziecka urodzonego poza małżeństwem, ale ten mechanizm prawa krajowego nie jest automatyczną drogą w każdej transgranicznej sprawie surogacji.
Przed złożeniem wniosku sprawdź istniejący status prawny dziecka. Jeżeli surogatka była zamężna, domniemanie ojcostwa lub wpisanie innego ojca może wpłynąć na sprawę. Zmienione zasady domniemania ojcostwa z art. 772 stosuje się do dzieci urodzonych 1 kwietnia 2024 r. lub później; do wcześniejszych urodzeń co do zasady stosuje się poprzednie brzmienie, z uwzględnieniem przepisów przejściowych. Należy łącznie przeanalizować historię małżeńską surogatki, normy kolizyjne, aktualne rejestry i zagraniczne orzeczenie. Nie składaj oświadczenia o uznaniu ani nie twierdź, że ojcostwo zostało ustalone, zanim japoński prawnik potwierdzi prawo właściwe i dostępną procedurę.
Macierz dowodowa: co wykazuje każdy dokument
Uporządkuj dokumentację według konkretnego pytania prawnego, na które odpowiada każdy dokument. Dokument może być ważnym dowodem, nie wywołując w Japonii skutku prawnego oczekiwanego przez rodzinę.
| Dokument lub dowód | Co może wykazać | Czego nie rozstrzyga w Japonii |
|---|---|---|
| Zagraniczny akt urodzenia | Jak zarejestrowano urodzenie za granicą i kto figuruje jako rodzic. | Sam nie ustala ostatecznie prawnego rodzicielstwa w Japonii. |
| Zagraniczne orzeczenie lub postanowienie sądu | Dokładne zagraniczne rozstrzygnięcie i żądany skutek prawny. | Uznanie podlega art. 118 i niekorzystnemu precedensowi z 2007 r. dotyczącym porządku publicznego. |
| Umowa surogacyjna i zgody | Zamiary stron, warunki umowy i udokumentowaną zgodę. | Sama umowa nie czyni matki intencjonalnej matką prawną w Japonii. |
| Dokumentacja ART i DNA | Procedurę, źródło gamet/zarodka i więź genetyczną. | Genetyka nie rozstrzyga automatycznie o prawnym macierzyństwie ani ojcostwie. |
| Dokumenty stanu cywilnego i prawa obcego | Możliwe konkurencyjne rodzicielstwo, prawo właściwe i podstawę zagranicznego statusu. | Nie gwarantują, że Japonia przyjmie zagraniczny wynik. |
| Poświadczone tłumaczenia i uwierzytelnienie | Tożsamość i przydatność złożonych dokumentów. | Tłumaczenie, notarialne poświadczenie ani apostille nie usuwają materialnoprawnej przeszkody. |
Fakty, które mogą zmienić ocenę
Zapisz dokładną datę urodzenia, zastosowaną procedurę medyczną, pochodzenie komórki jajowej i nasienia, stan cywilny surogatki w prawnie istotnym momencie, obywatelstwo i stan cywilny rodziców intencjonalnych, istniejące wpisy dotyczące obywatelstwa i rodzicielstwa dziecka oraz to, czy zagraniczne orzeczenie jest prawomocne, jakie strony uczestniczyły w postępowaniu i co dokładnie rozstrzygnięto. Data urodzenia ma szczególne znaczenie z uwagi na wejście w życie ustawy z 2020 r.
Fakty te mogą wpływać na prawo właściwe, możliwość ustalenia ojcostwa, znaczenie zagranicznego orzeczenia i dokumenty wymagane przez japoński organ. Żaden pojedynczy czynnik—genetyka, zgoda, sposób płatności czy faktyczna opieka nad dzieckiem—nie powinien być przedstawiany jako rozstrzygający bez powiązania z konkretną normą i źródłem.
Dokumenty do zgromadzenia przed kontaktem z Japonią
Przygotuj, jeśli są dostępne, poświadczone lub urzędowo wydane kopie: (1) pełnego zagranicznego orzeczenia i dowodu prawomocności; (2) pełnego aktu urodzenia oraz akt poprawionych lub zastępczych; (3) umowy surogacyjnej i odrębnych zgód; (4) dokumentacji medycznej wskazującej procedurę i źródło komórki jajowej, nasienia oraz zarodka; (5) dokumentów o stanie cywilnym surogatki oraz tożsamości i stanie cywilnym rodziców intencjonalnych; i (6) przepisów obcego prawa lub opinii prawnej stanowiącej podstawę zagranicznego statusu rodzicielskiego.
Zachowaj również dowody doręczeń, udziału lub zgody w zagranicznym postępowaniu oraz urzędową korespondencję dotyczącą orzeczenia. Zapytaj japońską gminę, konsulat lub prawnika o wymagane tłumaczenia na język japoński, formularze oraz potrzebę apostille, legalizacji lub innego poświadczenia. Wymogi zależą od dokumentu i organu. Poświadczenie notarialne ani apostille nie usuwa materialnoprawnej przeszkody.
Ostrożna procedura krok po kroku
Najpierw sporządź krótką chronologię i zestawienie relacji rodzinnych obejmujące wszystkie osoby, których status prawny może mieć znaczenie. Następnie uzyskaj pełne zagraniczne akta, a nie tylko streszczenie, pismo kliniki czy paszport. Poproś japońskiego prawnika rodzinnego o ocenę precedensu z 2007 r., zakresu i daty wejścia w życie ustawy z 2020 r., prawa właściwego i sytuacji ojca intencjonalnego.
Przed złożeniem dokumentów skontaktuj się z wydziałem rejestru rodzinnego właściwej gminy lub konsulatem Japonii i jasno poinformuj, że dziecko urodziło się w wyniku surogacji. Poproś o listę dokumentów i wyjaśnienie, jak organ oceni zagraniczne orzeczenie oraz akt urodzenia. Kwestie rodzicielstwa, obywatelstwa, paszportu, imigracji, opieki i podróży prowadź równolegle, ale oddzielnie, sprawdzając każdy termin.
Zgłoszenie urodzenia i japoński rejestr rodzinny
Zarejestrowanie urodzenia za granicą nie jest równoznaczne z wpisem do japońskiego koseki ani z japońskim ustaleniem prawnego rodzicielstwa. W sprawie z 2007 r. zagraniczne akty urodzenia wskazywały rodziców intencjonalnych, ale japoński organ odmówił przyjęcia zgłoszeń, a Sąd Najwyższy utrzymał odmowę.
Wszystkie oświadczenia muszą być zgodne z faktami. Nie wskazuj matki intencjonalnej jako kobiety, która urodziła dziecko, jeśli tak nie było, i nie ukrywaj surogacji, gdy ma znaczenie dla decyzji. Zapytaj organ i japońskiego prawnika, jak rzetelnie przedstawić fakty i jaki stosunek rodzicielstwa można zgłosić. Jeśli chodzi o obywatelstwo japońskie lub rodzica japońskiego, podnieś to natychmiast, ponieważ mogą obowiązywać odrębne zasady i terminy.
Jeżeli japoński organ odmówi przyjęcia zgłoszenia
Poproś o pisemną decyzję i uzasadnienie, zachowaj złożone dokumenty i potwierdzenie ich złożenia oraz zanotuj datę odmowy. Japoński prawnik powinien szybko ustalić właściwy tryb ponownego rozpoznania lub zaskarżenia do sądu, sąd właściwy, legitymację, wymogi dowodowe i terminy. Procedura zależy od tego, czego odmówiono i z jakiej przyczyny; zwykłe odwołanie administracyjne nie zawsze jest właściwą drogą.
Sprawa z 2007 r. pokazuje, że odmowa dotycząca zagranicznego orzeczenia o rodzicielstwie po surogacji może trafić do sądu, ale wynik był niekorzystny dla rodziców intencjonalnych. Zaskarżenie powinno więc dotyczyć konkretnej przeszkody prawnej i istotnych różnic względem precedensu, a nie opierać się wyłącznie na zagranicznym akcie, genetyce, zgodzie lub ogólnych argumentach słuszności.
Obywatelstwo, paszport i podróż to odrębne kwestie
Zagraniczny akt urodzenia lub paszport sam w sobie nie dowodzi, że Japonia uznaje dziecko za obywatela japońskiego albo wyda mu japoński paszport. Obywatelstwo może zależeć od japońskich zasad rodzicielstwa i konkretnych faktów; wyjazd z państwa urodzenia, wjazd do Japonii i podróż z rodzicami intencjonalnymi mogą wymagać odrębnych dokumentów i decyzji.
Jeśli jeden z rodziców intencjonalnych jest obywatelem Japonii, pilnie uzyskaj poradę w sprawie zgłoszenia urodzenia, koseki, nabycia lub zachowania obywatelstwa i dokumentów konsularnych. Każdy termin sprawdź bezpośrednio u właściwego organu. Nie czekaj na zakończenie sporu o rodzicielstwo, zanim zapytasz o możliwe dokumenty tymczasowe lub ochronne dla dziecka.
Przykłady poglądowe, bez gwarancji wyniku
Scenariusz A: matka intencjonalna dostarczyła komórkę jajową, ojciec intencjonalny nasienie, surogatka urodziła dziecko, a sąd zagraniczny uznał parę za rodziców. To bardzo przypomina sprawę z 2007 r. i stanowi poważną przeszkodę dla uznania matki intencjonalnej, nawet gdy orzeczenie jest prawomocne, a wszyscy dorośli wyrazili zgodę.
Scenariusz B: ojciec intencjonalny jest genetycznie spokrewniony z dzieckiem, ale matka intencjonalna nie. Możliwą drogę ojca należy zbadać osobno, uwzględniając stan cywilny surogatki, ewentualnego innego ojca prawnego i prawo właściwe; nie rozstrzyga to automatycznie sytuacji matki intencjonalnej.
Scenariusz C: rodzina ma zagraniczny akt urodzenia, ale nie ma orzeczenia sądu. Akt może potwierdzać zagraniczną rejestrację, ale nie gwarantuje uznania w Japonii. Zapytaj organ o wymagania i o to, czy potrzebne jest odrębne postępowanie sądowe lub rodzicielskie.
Scenariusz D: dziecko urodziło się 11 grudnia 2021 r. lub później w wyniku ART z użyciem komórki jajowej innej kobiety. Art. 9 może mieć znaczenie tylko wtedy, gdy do ustalenia pochodzenia stosuje się prawo japońskie oraz spełnione są warunki i reguły czasowego stosowania tego przepisu; nie tworzy on ogólnej drogi do zastąpienia kobiety rodzącej matką intencjonalną w prawie japońskim.
Założenia, których należy unikać
Nie zakładaj, że DNA oznacza prawne rodzicielstwo, umowa surogacyjna wiąże japońskie organy, zagraniczny akt urodzenia ostatecznie rozstrzyga sprawę w Japonii lub każde prawomocne zagraniczne orzeczenie musi zostać uznane. Legalność programu w państwie jego przeprowadzenia nie zobowiązuje Japonii do nadania mu takiego samego skutku w zakresie rodzicielstwa.
Dobro dziecka i zgoda dorosłych są ważne, ale w sprawie z 2007 r. nie uchyliły reguły Sądu Najwyższego. Nie należy też automatycznie zakładać, że ojciec intencjonalny nie ma żadnej możliwej drogi tylko dlatego, że sytuacja matki intencjonalnej jest trudna. Każda relacja rodzicielska i każdy środek prawny wymagają osobnej analizy.
Wniosek praktyczny i kolejne kroki
Najbezpieczniej traktować uznanie w Japonii jako odrębną decyzję prawną, a nie automatyczne przedłużenie rejestrów państwa urodzenia. Orzeczenie Sądu Najwyższego z 2007 r. stanowi poważną przeszkodę w uznaniu matki intencjonalnej za matkę prawną po surogacji za granicą. Ustawa z 2020 r. przewiduje szczególne zasady dla niektórych przypadków ART, ale nie znosi konieczności prawidłowej kwalifikacji faktów i sprawdzenia prawa właściwego.
Przed złożeniem dokumentów zgromadź pełne akta zagraniczne, uzyskaj od japońskiego prawnika osobną ocenę macierzyństwa i ojcostwa, potwierdź wymagania dokumentowe właściwego organu i równolegle sprawdź obywatelstwo oraz podróż dziecka.
Źródła i ograniczenia dostępu
Orzeczenie Sądu Najwyższego było dostępne bezpośrednio. Informacje pochodzą z odpowiednich fragmentów przepisów w indeksowanych wynikach źródeł urzędowych; pełne aktualne teksty stron rządowych i plików PDF z tłumaczeniami wymagają potwierdzenia. Japoński prawnik powinien sprawdzić aktualny tekst japoński, przepisy przejściowe i ich zastosowanie do konkretnego dziecka.
- S1 — Supreme Court of Japan, decision 2006 (Kyo) No. 47, 23 March 2007. Official Supreme Court of Japan judgment; directly accessed. https://www.courts.go.jp/english/Judgments/search/883/index.html
- S2 — Japanese Ministry of Justice, overview of Act No. 76 of 2020 on assisted reproductive technology and parent-child relationships. Official MOJ overview covering Article 9 and the original commencement rule; indexed text, while direct retrieval was blocked in this environment. https://www.moj.go.jp/MINJI/minji07_00172.html
- S3 — Japanese Law Translation, Code of Civil Procedure, Article 118 (foreign judgments). Official English translation; the indexed text of Article 118 was reviewed, while direct PDF retrieval was blocked in this environment. https://www.japaneselawtranslation.go.jp/en/laws/download/4797/09/h08Aa001090704en16.0_r4A48.pdf
- S4 — e-Gov Japan, Civil Code (Act No. 89 of 1896), current Japanese text, including Articles 772 and 779. Official consolidated Japanese text; the English translation previously linked in the draft is not relied on as a current version. https://laws.e-gov.go.jp/law/129AC0000000089
- S5 — Japanese Law Translation, Act on General Rules for Application of Laws, Article 29. Official English translation; the indexed text of Article 29 was reviewed, while direct PDF retrieval was blocked in this environment. https://www.japaneselawtranslation.go.jp/en/laws/download/3783/14/h18Aa000780301je14.0.pdf
- S6 — e-Gov Japan, Act No. 76 of 2020 on assisted reproductive technology and parent-child relationships, current Japanese text. Official current Japanese statute, including Articles 9 and 10. https://laws.e-gov.go.jp/law/502AC0100000076
- S7 — House of Representatives of Japan, Act No. 102 of 2022 amending the Civil Code and related laws. Official enacted law text; includes the Article 10 amendment and transitional provisions. https://www.shugiin.go.jp/internet/itdb_housei.nsf/html/housei/21020221216102.htm
- S8 — Japanese Ministry of Justice, overview of Act No. 102 of 2022 and the revised presumption-of-paternity rules. Official MOJ overview confirming the 1 April 2024 commencement and the general transitional rule for Article 772. https://www.moj.go.jp/MINJI/minji07_00315.html
